Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 17, a. 1 et 4 ; de Virt., q. 4, a. 1.

799. Thesis. Obiectum formale spei est omnipotentia Dei auxilians. — Obiectum formale spei est id propter quod speramus id quod speramus. Porro speramus aliquid quia nobis videtur obtentu possibile ; dupliciter autem aliquid nobis est possibile, vel per propriam potestatem vel per potestatem seu auxilium alterius. Unde spe divina speramus propter potestatem seu auxilium divinum. Iamvero : 1) Potestas seu auxilium divinum, i. e. attributum quo Deus nobis assistit est virtus Dei auxiliatrix, seu ipsa Dei omnipotentia quatenus de facto nobis adiuvatur. Si enim ab aliquo petimus : cur speras beatitudinem? recte respondebit : quia Deus paratus est nobis assistere ; et si petimus : quo assistit nobis? respondebit : sua potentia. Unde Scripturae constanter indicant ut motivum spei, adiutorium et fortitudinem Dei (Gen. XV, 1 ; Ps. XVII, 3 ; LVI, 2 ; LXI, 7 ; CXVIII saepius ; Is. XXVI, 4 ; II Reg. XXII, 3 ; Prov. XVIII, 10 ; II Cor. IX, 8 ; C. Trid., sess. 6, c. 13).

2) Attamen omnipotentia Dei non adiuvaret nos, nisi Deus esset benignus et misericors (bonus erga nos). Unde Scripturae aliquando fundant spem in misericordia divina (Ps. XII, 6 ; LI, 10 ; CXVIII).

3) Similiter non essemus certi nec speraremus firmiter quod Dei potentia nos adiuvet, nisi id promisisset et in promissis esset fidelis. Unde Scripturae fundant certitudinem spei in fidelitate (Hebr. X, 23 ; Tit. I, 2).

Hinc a theologis dicitur obiectum formale spei esse omnipotentia auxilians, quatenus supponit Dei benignitatem a qua movetur et imperatur, et quatenus supponit fidelitatem qua ad nos iuvandum ligatur. Motivum tamen ultimum et immediatum spei est sola omnipotentia auxilians.

Apposite S. Thomas, Q. D. de Virt. 4, a. 1 :

« Est possibile aliquid haberi ab aliquo dupliciter : uno modo per propriam potestatem ; alio modo per auxilium alterius... Sic igitur quandoque sperat homo aliquid adipisci per propriam potestatem, quandoque per auxilium alienum... Et tunc necesse est quod motus spei feratur in duo obiecta, scil. in bonum adipiscendum, et in eum cuius auxilio innititur (« Bonum, quod aliquis sperat obtinere, ait in II-II, q. 17, a. 4, habet rationem causae finalis, auxilium autem per quod aliquis sperat illud bonum obtinere habet rationem causae efficientis »). Summum autem bonum quod est beatitudo aeterna homo adipisci non potest nisi per auxilium divinum... et ideo spes adipiscendi vitam aeternam habet duo obiecta, scil. ipsam vitam aeternam, quam quis sperat, et auxilium divinum a quo sperat. Sicut etiam fides habet duo obiecta, scil. rem quam credit, et veritatem primam (in dicendo) cui correspondet. Fides autem non habet rationem virtutis nisi in quantum inhaeret testimonio veritatis primae... Unde et spes habet rationem virtutis ex hoc ipso quod homo inhaeret auxilio divinae potestatis ad consequendam vitam aeternam... »

800. Corollaria de variis sententiis non probandis. — Ex praedictis facile intelligitur quid censendum sit de variis sententiis theologorum, qui multum laborant in designando divino attributo, quod in spe obiecti formalis munere fungitur.

a) Alii simpliciter dicunt esse Dei omnipotentiam¹. — Sed ut aliquid a Deo expectemus, non sufficit ut ad illud obtinendum nobis ferre auxilium Deus possit, verum etiam requirit ut de facto ferat et nobis auxiliumt. Unde obiectum formale complecitum, non est omnipotentia, in se et quasi abstracte considerata, sed tantum quatenus de facto est auxilians.

b) Alii tenent esse divinam misericordiam². — At quamvis misericordia moveat Deum ad auxilium ferendum, non tamen est id quo immediate auxiliatur nobis et assistit ; sed hoc est eius potentia. Quodsi misericors vellet auxilium ferre, sed potestatem ad id non haberet, omnis spes impossibilis evaderet ; e contra si absque benignitate auxiliari posset et de facto auxiliaretur : sive enim ex misericordia auxiliaretur, sive non, dummodo tamen auxiliaretur, spes aeque subsisteret.

c) Alii aiunt esse Dei Dei in promissa fidelitatem³. — Sed rursus fidelitas non est id quo immediate nobis auxilium ferat, quamvis certitudinem et firmitatem spei tribuat. Quodsi fidelis Deus promissa vellet exequi, sed potestatem non haberet, spes impossibilis foret ; e contra etiamsi Deus nihil promisisset vel in promissis fidelis non esset, dummodo cum quadam probabilitate appareret verisimile ipsum sua potentia auxiliaturum, sufficiens esset fundamentum sperandi, licet haec spes certa non foret.

d) Alii, praesertim recentissimi cum S. Alphonso, tenent illa tria simul constituere obiectum formale⁴. — Sed isti non solvunt nodum quaestionis, nec illam attingunt. Etenim 1) uniuscuiusque habitus, sicut et actus, non est nisi unum obiectum formale et motivum proximum ; unde impossibile est quod ista tria aeque principaliter ad motivum spei concurrant. Praeterea 2) si ex istis tribus constituere obiectum formale unum, adhuc ostendendum est quomodo in unum concurrant, quod praefati auctores non satis aut etiam nullo modo indicant ; porro non aliter id fieri potest quam modo supra indicato, quatenus Dei misericordia moveat omnipotentiam ad auxiliandum et hoc ex eius fidelitate omnino sit certum.

Restat ergo ut sola omnipotentia auxilians, quae imperatur a Dei misericordia et exequitur eius fidelitatem, sit obiectum formale et motivum immediatum spei : misericordia scil. et fidelitas sunt potius ratio cur omnipotentia auxiliatur quam cur speramus. — Vel etiam haec duo necessaria sunt spei ut praeambulum, sicut motiva credibilitatis sunt praeambulum fidei ; sed non sunt motivum ipsius spei.

e) Alii denique attributum divinum ut obiectum formale spei non indicant, sed sobrie nimis loquuntur assignando solum auxilium divinum⁵. — Hoc tamen non est intelligendum auxilium creationis gratiae : id enim est aliquid quod speramus, et pertinet ad obiectum materiale ; — et ceteroquim nihil creati potest esse motivum virtutis theologicae seu divinae (cfr. n. 669). Restat ergo ut auxilium intelligatur increatum, et hoc rursus non est nisi omnipotentia auxiliatrix (q. 18, a. 4, ad 2 ; q. 17, a. 6, ad 3).

801. Motivum proprium spei non est Deus ut summum bonum nostrum. — Docet Scotus, quem sequitur Suarez, motivum spei esse Deum quatenus est summum bonum nostrum⁶, seu bonitatem Dei relativam ad nos⁷, i.e. infinitam Dei perfectionem quatenus, a nobis possessa, perfecte quietat nostrum appetitum et complet omnia desideria nostra. — Hoc quidem est motivum amoris concupiscentiae et desiderii, quae spei necessario praesupponuntur (tamquam praeambulum) et ipsi virtualiter includuntur ; concupiscimus enim et desideramus Deum quia ipsum possidere nobis est bonum et delectabile. At hoc non est motivum actus qui spei est proprius, quique addit supra desiderium, expectationem beatitudinis quae difficulter habetur. Quod enim difficulter obtinetur, nihilominus speramus, propter potentiam illius a quo illud obtinere valemus.

802. Motiva spei secundaria. — Sola potentia Dei est causa efficiens principalis quae nos ducit ad beatitudinem ; unde ab ipso solo ut a causa principali seu a prima causa movente sperare possumus. At Deus utitur creaturis tamquam instrumentis quibus nos ad beatitudinem aliquo modo adiuvat. A creaturis ergo, sicut a causis secundariis et instrumentalibus, sub Deo agentibus, sperare possumus aliquid adiumentum ad obtinenda bona ad beatitudinem ordinata.

Quo modo 1) speramus propter merita Christi, capitis nostri, quorum intuitu Deus vitam aeternam et auxilia ad illam promisit (C. Trid. sess. 6, c. 3 et 7) ; insuper per eorum virtutem oportet omnia a Deo petere ;

2) speramus propter preces et merita Sanctorum, praesertim B. M. V. mediatricis ; imo propter preces et auxilia hominum in terris degentium, et ideo ab ipsis aliquid petimus ;

3) speramus pro meritis nostris, quatenus sunt ex gratia et Dei sunt dona ; non quidem quod ita sint motivum sperandi, sed quia sunt dispositiones requisitae, ut ad vitam aeternam perveniamus (C. Trid. sess. 6, c. 16, can. 26).

Sola tamen Dei potentia est obiectum formale spei : Christi enim, Sanctorum, aut ipsius sperantis merita non adiuvant nos, nec ideo movent ad sperandum nisi dependentur ab ipsa Dei omnipotentia, quae iis utitur et a qua efficaciam habent, quaeque manet fundamentum in quo spes nostra innititur.