Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 22.

838. Ex iure naturali-divino datur praeceptum spei, obligans sub gravi, uti constat tum ex ratione : supposito enim quod Deus nobis destinavit et promisit beatitudinem supernaturalem, reverentia erga eum postulat ut eam ab illo speremus et firma fiducia ipsi adhaereamus ; tum ex Scriptura actum spei ut medium iustificationis vel perseverantiae aut condicionem meriti exigente, ut dictum est supra n. 808 et 809. Cfr. Rom. VIII, 24 ; Hebr. III, 6 ; I Ioh. III, 3.

Quod praeceptum est tum negativum quo prohibemur spem abiicere desperatione aut praescriptione, et hoc obligat ad semper ; tum affirmativum quo obligamur ad actum spei quandoque eliciendum, et hoc non obligat ad semper.

839. Obligatio eliciendi actum spei adest ex multiplici capite :

A. Ipsa virtus et praeceptum spei obligat per se i. e. in circumstantiis condicioni omnium hominum communibus, quando urget praeceptum se convertendi ad Deum (n. 790) :

1) initio usus rationis, seu quando beatitudo aeterna sufficiens est proposita ut finis ad quem unusquisque tendere debet, quod facere non posset nisi beatitudinem et media ad illam a Deo speraret ;

2) in articulo mortis (i. e. versus finem vitae) quando in eo est ut finem consequatur ;

3) saepius in vita (cfr prop. 1 damn. ab Alex. VII¹), quod aliqui determínant dicendo : sub gravi, saltem semel in anno, alii singulis mensibus vel hebdomada, alii probabilius : pluries, saltem ter quaterve in anno.

B. Ipsa virtus et praeceptum spei obligat per accidens i. e. occasione cuiusdam specialis circumstantiae :

1) cum tentatio contra spem insurgit, quae nonnisi per actum huius virtutis superanda speratur ; quod tamen non convenit scrupulosis qui sese torquent repetendo hunc actum, unde ipsi tales tentationes ad alia divertendo contemnunt ;

2) quando spes fuit amissa, quod fit per peccatum directe contrarium, ac per infidelitatem ;

3) cum spem exterius manifestamus, secus manifestatio esset simulatio.

C. Aliae virtutes et praecepta etiam nos obligant aliquando ad actum spei saltem implicite eliciendum :

1) quando contra alias virtutes, v. g. religionem aut castitatem, oriuntur tentationes quae nonnisi per actum spei superandae sperantur ;

2) quando aliquis debet vel intendit suscipere sacramenta ;

3) quando aliquis debet vel intendit exercere actum alterius virtutis quae sine actu spei exerceri nequit, v. g. orationem, auditionem missae, contritionem de peccatis, etc.

At in his casibus obligatio non oritur ex ipso praecepto spei ; unde omisso illo actu, non peccamus contra ipsam spem sed tantum contra aliud praeceptum vi cuius exigebatur.

840. In ipsa lege divina positiva non debuit poni explicitum spei praeceptum. — Quod ostendit S. Thomas, a. 1 :

« Praeceptorum... quaedam sunt de substantia legis, quaedam vero sunt praeambula ad legem. Praeambula quidem sunt ad legem illa, quibus non existentibus, lex locum habere non potest. Huiusmodi autem sunt praecepta de actu fidei, et de actu spei ; quia per actum fidei mens hominis inclinatur, ut recognoscat auctorem legis talem, cui se subdere debeat ; per spem vero praemii homo inducitur ad observantiam praeceptorum. Praecepta vero de substantia legis sunt quae homini iam subiecto et ad obediendum parato imponuntur, pertinentia ad rectitudinem vitae. Et ideo huiusmodi praecepta statim in ipsa legislatione proponuntur per modum praeceptorum. Spei vero et fidei praecepta non erant proponenda per modum praeceptorum, quia nisi homo iam crederet et speraret, frustra lex ei proponeretur. Sed :

a) Sicut praeceptum fidei proponendum fuit, per modum denuntiationis vel commemorationis,... ita etiam praeceptum spei in prima legislatione proponendum fuit per modum promissionis. Qui enim obedientibus praemia promittit, ex hoc ipso incitat ad spem. Unde omnia promissa quae in lege continentur, sunt spei excitativa.

b) Sed quia lega iam imposita pertinet ad sapientes viros ut non solum inducant homines ad observantiam praeceptorum, sed etiam multo magis ad conservandum legis fundamentum ; ideo post primam legislationem in sacra Scriptura multipliciter inducuntur homines ad sperandum, etiam per modum admonitionis vel praecepti, et non solum per modum promissionis, sicut in lege ; sicut patet in Ps. LXI, 9 : Sperate in eo, omnis congregatio populi, et in multis aliis Scripturae locis (Ps. IV, Eccli. II, Oseae, XII, etc.).

Idem valet de timore servili ; de timore autem filiali datur praeceptum in lege, sicut de dilectione, tamquam de principio totius legis (a. 2).

841. Monitum practicum. — Hortandi quammaxime sunt fideles ad exercendam spem ; non tamen interrogantur poenitentes de adiimpletione huius praecepti, quia per observantiam praeceptorum aut actus vitae christianae necessario implicitur : non enim requiritur ut, spe accepta, ipsa explicite exerceatur, sed passim sufficit ut fiat implicite, ponendo opus quod sine ea adimpleri nequit.