Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 26, a. 6-13 ; q. 31, a. 3 ; de Virt. q. 2, a. 9.

911. Notiones. — Ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad principium. Duplex autem est principium dilectionis, unum obiectivum : Deus ; alterum efficiens : diligens. Ergo duplex ordo in charitate attendendus : a) secundum propinquitatem ad Deum ; b) secundum propinquitatem seu coniunctionem ad diligentem.

Iamvero triplex praecipue distinguitur coniunctio :

1ª carnalis, orta ex vinculo sanguinis, et fundata in bonis vitae et familiae : haec specie est diversa prout est inter parentes et filios, — vel inter coniuges, — vel inter consanguineos, — vel inter affines ;

2ª spiritualis, oriunda ex vinculo religionis et fundata in bonis spiritualibus et aeternis ; quae etiam plures species continet : inter membra Ecclesiae, — inter membra communitatis, — inter pastorem et oves, — inter praedicatorem vel confessarium et conversum vel poenitentem, etc. ;

3ª civilis, orta ex vinculo politico et fundata in bonis socialibus, cuius iterum species multiplex : inter cives, cohabitantes, communiones, benefactorem et beneficia accipientem, etc.

912. Principium generale. Ordine charitatis meliores obiective magis, proximiores intensive et appetitive magis sunt diligendi. — Ordo attenditur secundum maiorem propinquitatem ad principium. Sed duplex est principium dilectionis, unum obiectivum : Deus ; alterum efficiens : diligens. Ergo magis diligendi sunt illi qui Deo vel nobis sunt propinquiores et coniunctiores. Et quidem :

1) Meliores seu sanctiores sunt magis diligendi uno modo, scil. obiective seu directe, i. e. dilectione quae imittitur bonis iam possessis : dilectione enim complacentiae debemus de maiori bono ab ipsis possesso gaudere, et dilectione benevolentiae debemus ipsis maiorem beatitudinem velle ad quam ius possident. Sunt enim Deo propinquiores et ideo magis digni, et secundum hoc etiam debemus ipsis maiorem reverentiam, cultum et honorem.

2) Nobis coniunctiores, caeteris paribus, sunt magis diligendi omnibus aliis modis :

a) Intensive : amor enim est motus amantis in amatum ; atqui principium motus vehementius influit in ea quae sunt ipsi propinquiora quam in remotiora ; ergo quanto aliqui diligenti sunt propinquiores, tanto vehementius sunt diligendi « et ideo eos intensiori affectu diligit homo ad illud bonum ad quod eos diligit, quam meliores ad maius bonum ».

b) Etiam appretiative : sic enim magis diligendi sunt qui diliguntur pluribus titulis, et dilectionis modis seu amicitiis, quae omnes a charitate imperantur (ad quam ordinantur ut ad finem, sicut dictum est n° 901). Atqui nobis coniunctiones uniuntur nobis pluribus titulis et dilectionibus ; alii autem tantum communi coniunctione charitatis, quia possunt pervenire ad beatitudinem. Ergo ex charitate magis aestimare debemus et praeferre nobis coniunctiores.

c) Hinc etiam obiective magis diligendi sunt sed indirecte : bonum virtutis enim in homine augeri potest et minui, et ideo possumus ex charitate velle quod nobis propinquiores sint meliores aliis, et sic ad maiorem beatitudinem perveniant. — Magis ergo diligendi sunt dilectione benevolentiae et desiderii qua aliis optamus bonum nondum possessum, et dilectione misericordiae et beneficentiae qua bonum ipsis procuramus (I Tim. V, 8 ; Gal. VI, 10 ; Is. LVIII).

Unde simpliciter et absolute magis diligendi sunt coniunctiores.

913. Principia specialia. I. In bonis alicui coniunctioni propriis, ille ceteris praeferendus est qui secundum hanc coniunctionem nobis est propinquior, et ideo in his quae pertinent ad naturam plus debemus diligere consanguineos, in his quae pertinent ad civilem conversationem praeferendi sunt concives, et in bellicis commilitones.

II. In bonis coniunctioni cuicumque communibus, sive aeternis, sive temporalibus, praeferri debent illi qui sunt absolute propinquiores, i. e. qui potiori coniunctione nobis uniuntur.

Per se autem praevalet spiritualis coniunctio civili ; utrique vero praevalet carnalis, utpote naturae inixta, ideoque prior et immobilior, ac maioribus beneficiis fundata ; charitas enim ordinem naturae non mutat sed perficit. Hinc filius tenetur militiam vel vitam religiosam relinquere, si necesse sit, ad parentes convertendos vel aetendos.

914. Ordo inter consanguineos. — Generatim, ordinario et per se inter varios consanguineos subveniendum est 1) uxori quae tam intime cum marito unitur ut sint una caro ; 2) filiis quibus secundum naturam parentes debent providere ; 3) patri qui est nobilius generationis principium ; 4) matri ; 5) fratribus et sororibus ; 6) aliis consanguineis et affinibus. Post illos veniunt amici, benefactori, superiores et personae reipublicae utiliores.

Dicitur : generatim, ordinario et per se, nam a) in extrema necessitate praeferendi videntur parentes omnibus aliis, quia cum vitam dederint, ipsorum vita, si necesse fuerit, maxime est servanda ; b) ex circumstantiis particularibus licet hunc ordinem invertere : sic mater bona et sedula plus diligenda quam pater malus et dissipator, item amicus singularis vel benefactor insignis quam consanguinei remotiores ; c) licet ordinem mutare ratione officii vel specialis obligationis : sic parochus generatim tenetur magis ad instructionem parochianorum quam consanguineorum, non tamen in extrema necessitate.

915. Animadversiones. — 1ª Parentes, quia Deo similiores, obiective et cum reverentia magis sunt diligendi quam uxor et filii ; sed hi magis aestimative et intensive ac cum beneficentia, quia coniunctiores. Pari ratione benefactores magis obiective quam ii quibus benefacimus ; e contra ii quibus benefacimus intensive plus quam benefactores.

2ª Pater ut pater per se magis diligendus est quam mater ut talis, quia nobilius est principium generationis ; at sub alio respectu (et alia dilectione) mater potest esse magis diligenda, v. g. si ipsa plus amat, ut naturaliter facile fit, quia saepe magis fecit pro filio (saltem initio) et magis scit quod sit filius eius quam pater, et statum natum secum tenet et nutrit. Unde S. Thomas, III Sent., d. 29, q. I, a. 7, ad 4 : « plus de suo ponit mater in filio quam pater, sed plus de eo quod est filius ponitur a patre quam a matre ».

3ª In istis et omnibus regulis supradictis, semper supponitur in omnibus aequalis necessitas in eodem ordine bonorum ; in inaequali necessitate prius succurrendum est illi qui maiorem patitur, v. g. baptizandus potius est infans quam audiendæ confessiones.

4ª Inversio ordinis charitatis non est mortaliter mala nisi agatur de extrema necessitate ; — vel nisi sit valde notabilis et fiat sine ulla ratione. Notabilis non est inversio inter filium, uxorem et parentes ; bene autem inter omnino extraneos et valde coniunctos.

5ª In coelo a) manet ordo charitatis inter Deum et nos, ubi Deus super omnia diligetur simpliciter ; — b) quoad ordinem inter nos et proximum obiective plus diligemus meliores, minus vero minus bonos, in conformitate perfecta ad divinam voluntatem ; c) quoad varios proximos simpliciter magis diligemus Deo coniunctiores (tamquam nobis coniunctiores), quia omnis alia coniunctio ad proximum in coelo cessat et tota vita beata in inmutabili ordinatione mentis ad Deum consistit ; unde illi magis diliguntur ibi et propinquiores a nobis habentur qui sunt Deo propinquiores. Et quamvis aliqui etiam pluribus titulis et modis diligantur (quia gratia non destruit naturalem dilectionem), omnibus tamen istis rationibus praefertur incomparabiliter ratio dilectionis quae sumitur ex propinquitate ad Deum. E contra in terris ubi auxilio aliorum indigemus (Q. D. de Virt. 2, a. 9, ad 12 ; II-II, q. 26, a. 13).