Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 28, 29, 30, 45.

920. Tres sunt effectus interni charitatis :

1us est gaudium quod causatur ex dilectione, vel a) propter hoc quod bonum inest amato et in ipso conservatur, et sic gaudemus de immutabili bonitate Dei (gaudium amicitiae complens amorem complacentiae), vel b) propter praesentiam amati, et sic de Deo gaudemus plene in coelo, vel etiam in terris de ipsius in anima inhabitatione (gaudium concupiscentiae explens desiderium amantis).

Primum gaudium nullam habere potest tristitiam admixtam ; — similiter alterum gaudium in coelis, ubi erit omnino plenum quia nil desiderandum remanet, imo superplenum quia datur plus quam desideratur ; non autem nunc in terris, ubi ex ipso sequi etiam potest tristitia de illis quae repugnant perfectioni participationis boni divini et quae contraria sunt effectibus charitatis in nobis vel proximo.

Modo simili gaudere possumus de bonis nostris, et congaudere de bonis proximi.

2us est pax quae includit duo : a) concordiam seu unionem voluntatis nostrae cum voluntate aliorum : hanc facit charitas in quantum diligimus proximos ut nos ipsos ; ex quo fit ut homo velit implere voluntatem proximi sicut sui ipsius, et sic duae voluntates tendunt in unum ; b) unionem omnium appetituum nostrorum : hanc facit charitas in quantum diligimus Deum ex toto corde et omnia referimus in ipsum ; et sic omnes nostri appetitus in unum tendunt.

3us est misericordia quae definitur a S. Augustino, de Civ. Dei, l. 9 : « alienae miseriae in nostro corde compassio seu tristitia qua utique, si possumus, subvenire compellimur ». Quia enim amans reputat amicum ut seipsum, malum ipsius reputat ut suum, et ideo de hoc dolet ut de suo, et vult miseriam eius sublevare, sicut suam.

Gaudium et pax sunt actus secundarii charitatis, naturaliter et necessario consequentes dilectionem ; habent idem obiectum et motivum ac dilectio, unde non sunt habitus distincti. Misericordia autem est virtus specialis quia habet obiectum speciale, scil. miseriam alienam ex compassione ope nostra sublevandam, et specialem appetitum, scil. dolorem de miseria aliena, ratione moderandum ; porro miseria consistit in hoc quod homo patiatur quae non vult, i. e. malum quod sit ipsi aliquo modo involuntarium, et ita peccatum alterius etiam est obiectum misericordiae, quatenus illud quaedam mala adnexa habet quae sunt contra voluntatem peccantis, ut obligatio poenae, infirmitas, separatio a Deo, etc.

921. Animadversio. — Misericordia est virtutum omnium maxima, si spectetur in se, quia aliis dare et defectus sublevare maxime superioris est, et ideo propria est Deo, in quo non distinguitur ab amore gratuito seu charitate quam includit et extendit ad alios. At si spectetur quoad hominem habentem, non est maxima quia maius est coniungi superiori Deo, quod fit immediate virtutibus theologicis et mediate quibusdam aliis ; sed inter omnes virtutes quae ad proximum pertinent est maxima, quia supplex defectui in quantum huiusmodi est melioris (q. 30, a. 4). Sic est adnexa non solum charitati sed et iustitiae, et pertinet ad liberalitatem cuius est species (III Sent., d. 33, q. 3, a. 4, qc. 4.).

922. Donum Sapientiae correspondet charitati, utpote inter dona Spiritus sancti perfectissimum. Sapientia sumitur : a) pro virtute intellectuali naturali et acquisita qua homo prompte iudicat de omnibus per altissimas causas ratione cognitas ; b) pro dono supernaturali et infuso quo homo per causam altissimam supernaturalem, Deum, et regulas divinas, omnia potest ex connaturalitate iudicare et ordinare. Quod iudicium consequitur homo per Spiritum Sanctum (I Cor. II, 15 et 10), et ideo haec sapientia est Spiritus Sancti donum.

Sapientia residet in intellectu quia eius actus est iudicare ; sed causam habet in voluntate, scil. charitatem qua sumus connaturales rebus divinis, cum nos uniat Deo : proinde sapientiae est iudicare cum sapore, gustu, suavitate et delectatione. Unde sapientia non est in peccatoribus. Porro non tantum contemplatur divina sed etiam per divinas rationes iudicat de rebus humanis ; unde est speculativa simul et practica.

Ex praedictis patet eius definitio : Habitus divinitus infusus, quo mens redditur facile mobilis a Spiritu Sancto ad contemplandum divina, et ad iudicandum de illis, et de humanis secundum rationes divinas.

Sicut charitas secundum triformem hominum statum, tripartitur in charitate incipientium, et proficientium, ac perfectorum, quae non est specifica sed gradualis distinctio, conformiter triplex est sapientiae gradus.

« Omnes charitatem et gratiam gratum facientem habentes, donum sapientiae saltem secundum hunc primum eius gradum habent. Hic autem sapientiae gradus in duobus consistit. Primo in hoc quod per ipsum iudicat intellectus divinis potius inhaerendum quam rebus creatis atque caducis, dicens illud Psalmi graphi : Mihi adhaerere Deo bonum est. Secundo, quod per ipsum operationes suas humanas atque externas recte disponit ac regulariter secundum leges divinas, secundum divina praecepta sive consilia...

Secundus sapientiae gradus proficientibus competit, consistens in hoc ut propter spiritualem atque purissimam sapientiae suavitatem seu delectationem percipiendam et experiendam spernat et deserat homo universas carnis illecebras ac mundi delicias, atque in divinorum speculatione clara et sapida intellectum totis viribus stabilire conetur, ad angelicae conversationis limpiditatem conscendere satagens...

Tertius sapientiae gradus perfectis tantummodo congruit, et in eo consistit, ut intellectui nullus rei creatae cognitio sapiat, delectet vel placeat, nisi in quantum ad divinorum notitiam confert, sicque mens ipsa divinorum contemplationi totaliter infigatur ; ut ea prompte, sincere, subtiliter, dulciterque valeat contueri, passionibus tam scatis, exteriorique homine penitus reformato, ordinato ac rationis censurae ad nutum subiecto, quantum praesentis vitae fragilitas capit vel sustinet... »¹

Dono sapientiae tribuitur 7ª beatitudo : Beati pacifici quoniam filii Dei vocabuntur : 1) quantum ad meritum, nam pacifici sunt illi qui pacem faciunt vel in se vel in aliis, quod fit illos redigendo ad debitum ordinem ; atqui ordinare pertinet ad sapientiam ; ergo esse pacificum convenienter tribuitur sapientiae ; 2) quantum ad praemium, nam erunt filii Dei participando similitudinem unigeniti Filii Dei qui est ipsa Sapientia increata genita.

923. Animadversio. — Notentur verba S. Thomae, q. 45, a. 5 : « Quidam tantum sortiuntur de recto iudicio tam in contemplatione divinorum quam etiam in ordinatione rerum humanarum secundum divinas regulas, quantum necessarium est ad salutem ; et hoc multi deest sine peccato mortali existentibus per gratiam gratum facientem... Quidam autem altiori gradu percipiunt sapientiae donum et quantum ad contemplationem divinorum, in quantum scil. altiora quaedam mysteria cognoscunt et aliis manifestare possunt ; et etiam quantum ad directionem humanorum secundum regulas divinas in quantum possunt secundum eas non solum seipsos sed etiam alios ordinare ; et iste gradus sapientiae non est communis omnibus habentibus gratiam gratum facientem, sed magis pertinet ad gratias gratis datas quas Spiritus sanctus distribuit prout vult secundum illud I Cor. XII, 8 : Alii... »