Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 75, a. 3 ; De Malo q. 3, a. 3.

478. Causa exterior peccati est illa quae causam eius interiorem movet, sive voluntatem sive rationem sive appetitum sensitivum. Voluntatem nullus immediate movere potest nisi Deus, qui non est causa peccati sed illud permittit ; rationem homo et diabolus moverere peccatum suadendo ; appetitum sensitivum movet ut sim. obiecta exteriora in se vel in imaginatione apprehensa. Nihil tamen sic movet voluntatem ut necessario peccet.

S. Th. I-II, q. 79 ; De Malo q. 3, a. 1 et 2.

479. Peccatum, secundum elementum formale, in quantum est privatio, aversio et defectus, non est a Deo qui non est causa nisi entis, nec movere potest ad aversionem a seipso : est enim finis ultimus qui omnia inclinat ad se. Quod est de fide ex C. Trid. sess. 6, can. 6, et ex C. Araus. II, et Valentino, et Later. IV.

At secundum elementum materiale seu conversionem : a) in quantum est ens, est a Deo ut a primo ente per essentiam, et in quantum est actus, est a Deo ut a prima causa movente et applicante omnes alias ad agendum ; b) in quantum autem elementum materiali defectus coniungitur (seu in quantum est fundamentum privationis), non est a Deo sed a causa deficiente scil. libero arbitrio : actus enim peccati spectari potest inadaequate in quantum retinet aliquid de ordine rationis ad bonum, et sub hoc respectu non est malus sed bonus et est a Deo ; etiam adaequate, in quantum non habet satis de ordine rationis sed ab eo deviat, et sic est malus et non est a Deo sed a voluntate deficiente ab ordine. Sicut quidquid est de motu in claudicatione est ex virtute motiva animae, sed quod motui iungatur defectus claudicationis, non est ex virtute motiva sed ex indispositione tibiae : ita quidquid est de perfectione et actu in peccato, a Deo est ; quod autem ille actus sit cum defectu est ex libero arbitrio deficiente ab ordine rationis : Deus enim moveret ad actum perfectum si liberum arbitrium non esset defective dispositum¹ .

480. Deus non est causa peccati, ut definivit C. Trid. sess. 6, can. 6 : a) non causa directe et per se ut constat ex praecedentibus ; neque b) causa per accidens aut indirecte, licet peccatum posset impedire, largiendo motionem vel gratiam efficacem ad bonum, et aliquando non impediat, gratiam istam non concedendo vel et subtrahendo iis qui ponunt obstaculum : non enim tenetur dare talem gratiam et impedire peccatum, quod ceteróquem permittit secundum sapientiam et iustitiam (cfr. Ps. V, 5 ; Eccli. XV, 21 ; Rom. IX, 14 ; Iac. I, 13 ; Deut. XXXIII ; Sap. XIV, 9 simul ac XI, 25).

S. Th. I-II, q. 80 ; De Malo q. 3, a. 3, 4, 5.

481. Diabolus non est causa peccati nisi indirecte : a) per modum persuadentis, non quidem directe movendo intellectum quem non intendit illuminare, quia quanto magis illuminaretur tanto magis retraheretur a deceptio quam diabolus exoptat ; sed interius instigando seu operando in sensibus et imaginatione qua vult intellectum obnubilare, et movendo appetitum sensitivum ; b) aliquando exterius proponendo sensibus obiectum ut suave, iucundum etc., vel et visibiliter apparendo (I Thes. III, 5 ; I Petr. V, 8).

482. Omnia peccata suntne ex tentatione diaboli ? — Omnia peccata, licet indirecte proveniant a diabolo (I Ioh. III, 8), quatenus causa peccati originalis (ex quo ad peccatum proclives sumus), non tamen omnia proveniunt directe ab eius instigatione, sed vel a mundi i. e. peccantium sollicitationibus, vel ab ipsa natura hominis vitiata, vel a sola voluntate.

483. Tentatio dici solet solicitatio seu incitatio ad peccatum. Quae vox originarie et sensu lato idem sonat ac examen seu probatio : « tentare enim est experimentum sumere de aliquo » (I q. 114, a. 2), eo fine ut sciatur aliquid, et haec est tentatio probationis quae etiam tribui potest Deo, qui afflictionibus et mandatis extraordinariis fideles probat eorumque virtutem et constantiam explorat (Deut. XIII, 3), non ut ipse cognoscat quod sint sed ut homo ostendat (I Tim. VI, 9). In praesenti autem sumitur vox in sensu strictiore et agitur de sola tentatione seductionis, quae est incitatio ad peccatum sive interna sive externa : haec non est a Deo (Iac. I, 13), quamvis ipse tentationem permittat (I Cor. X, 13), sed provenit a corrupta nostra natura, etiam a mundo, maxime a daemone. Et potest esse gravis vel levis prout vehementer incitat voluntatem vel non ; eius autem vis pendet a natura rei, a vivicitate repraesentationis, ab intensitate appetitus.

Cum autem ex natura sua solum sit solicitatio ad malum, secundum se non est ipsum peccatum, sed potest esse causa peccati, accedente consensu voluntatis ; hinc statui possunt sequentia de ea principia.

484. Principium I. Sentire tentationem non est peccatum sed consentire : non sensus aut placentia, sed consensus et complacentia. Sentire i. e. intellectualiter conscientiam habere solicitationis, imo delectatione mali moveri et ita experiri et sentire (etiam facultatibus inferioribus) quod gratum sit et iucundum ; id non adhuc est peccatum ; sed voluntarie adhaerere malo ad quod sollicitet : solus enim actus liber ex consensu voluntatis est moraliter malus. Quod omnino certum est ex communi doctrina, quae ceteróquin probata invenitur ab ipso Conc. Trid. sess. 5, can. 5 et ex damnatione prop. 50 Baii.

Quod ut in praxi applicetur facilius, praestet in processu tentationis distinguere tria stadia. Est nempe :

a) suggestio seu sola repraesentatio, aut mera idea mali : simplex propositio mali per imaginationem et intellectum, et haec, quantumvis prava et diuturna, non est peccatum quia in ea voluntas nullam partem habet ;

b) delectatio indeliberata, ex suggestione orta in appetitu sensitivo vel et rationali qua tentatio placet : frequenter enim et connaturaliter ex suggestione, praesertim si sit vivida, intensa, aut diu continuata, oritur delectatio, imo impressio organica iucunda ac commotio sensibilis, qua quis afficitur erga obiectum placens : haec etiam, usquedum interveniat deliberatio rationis, nullum est peccatum, quia talis motus non est deliberatus nec liber ;

c) liber consensus voluntatis : postquam ratio percepit pravam suggestionem necnon delectationem in appetitu exinde ortam, eiusque malitiam, si voluntas utramque statim reicit, nullum est peccatum : hoc enim non est in solo intellectu, vel in appetitu sensitivo, vel in spontanea inclinatione appetitus rationalis, sed in voluntate libera quae malo adhaeret ; si autem ista delectationi libere consentiat vel in ipsa sibi complaceat aut eam admittat, probet aut retineat quia placet aut ei adhaeret, tunc aderit peccatum.

485. Principium II. Temere et absque iusta causa tentationem provocare vel ipsi se exponere est illicitum, plus minusve secundum gravitatem periculi.

Etenim tentatio aliquod periculum peccandi importat plus minusve grave. Sed periculo peccandi sine sufficienti ratione se exponere non est licitum (n. 177). Ergo et illicitum est se exponere tentationi absque iusta causa ; quae proportionata esse debet tentationis gravitati i. e. incitamento et periculo peccandi, spectato non solum absolute et in se, sed et relative ad diversa individua. Et quidem :

a) Graviter illicitum est sine ratione sufficienti libere se exponere gravi tentationi gravioris peccati, quae scil. proximum importat periculum peccandi graviter.

b) Licitum est ex iusta causa gravi se exponere tentationi gravi cum periculo proximo graviter peccandi, dummodo debitae cautiones adhibeantur ad periculum removendum et simul adsit fundata spes tentationem superandi.

c) Leviter illicitum est sine iusta causa levi se exponere levi tentationi peccandi graviter vel gravi tentationi peccandi leviter.

486. Animadversio. — Ad vitandas et vincendas tentationes adhibenda sunt opportuna remedia :

A. Ante tentationem : 1) vigilantia ad praecavendas multas et graviores (I Petr. V, 8 ; Mc. XIII, 37), ad quod oportet a) fugere occasiones, b) vitare otium et inutiles animi divagationes, ex quibus saepe periculosa oriuntur phantasmata, c) etiam facultates animae et passiones positive convertere ad res bonas, utiles, ac religiosas ;

2. oratio (Mt. XXVI, 41 ; VI, 13 ; Lc. XI, 4), ad quam requiruntur a) humilitas (Iac. IV, 6), b) fiducia (Phil. IV, 13) et c) fervor ;

3. quibus utiliter addi potest praxis meditationis ut sim. passionis Christi, novissimorum, praesentiae Dei, quae ad ferventius orandum et ad peccatum et occasiones fugiendum movemur.

B. In tentatione est resistendum : 1) statim et a principio, quando adhuc debilis est inimicus et facilior victoria ;

2. strenue et fortiter : si enim haesitantes fluctuamus, vel nonnisi molliter resistimus, audacior fit inimicus et acerbius impugnatur ;

3. perseveranter, usquedum plene fuerit devictus.

Ita a) orando, b) strenue laborando, c) cum hoste non altercando, d) animum convertendo ad virtutum opus, e) eumque avertendo a vitio.

C. Post tentationem finitam aut superatam expedit : 1) humiliter agere gratias Deo cui soli tribuenda victoria ; nec unquam concidere animo sed fiducialiter confugere ad misericordiam Dei ; 2) de consensu praestito aut negato non longius se examinare, ne nova tentatio provocetur ;

3. directori spirituali prudenti et pio graviores tentationes aperire, et consilium expetere.

S. Th. II-II, q. 62, a. 7 ; De Malo q. 13, a. 4, ad 19.

487. Homo est causa peccati : a) transmittendo originale, de quo agit Dogmatica ;

b) aliis suggerendi et suadendo actuale, quod fit * scandalo, scil. tum mundi (i. e. malorum hominum) perversis et falsis principiis, tum eius pravis operibus et exemplis quibus debiles trahit, et minis quibus timidos terret, tum bonorum exteriorum oblectamentis quae concupiscentiam excitant (Mt. XVIII, 7 ; II Tim. III, 1-10 ; Rom. XII, 2 ; I Ioh. V, 19 ; II, 16). Scandalum formaliter et praecipue est contra charitatem, et ideo specifice de eius malitia dicitur in tr. de charitate ;

c) aliis cooperando, quod fieri 9 modis potest (6 positivis et 3 negativis) : mandando, consulendo, consentiendo, laudando et vituperando, patrocinando, participando, non monendo, non obstandando, non manifestando. Qui metonymice solent vocari peccata aliena (I Tim. V, 22), quia scil. ab aliis committuntur, nobis tamen imputantur, quia aliquo modo sumus ipsorum causa quatenus ad ea ut auctores, adiutores, vel non impedientes cooperati sumus. Unde sunt aliena et propria simul, quia ab aliis commissa, ratione cooperationis nobis propria fiunt.

488. Cooperatio ad peccatum alterius est omnis concursus praestitus actioni malae alterius¹ .

A. Ratione modi quo fit : I. alia est proprie dicta et directe voluntaria quae fit actu positivo (6 priores modi) ; II. alia est improprie dicta et indirecte voluntaria quae fit omissione actionis impeditivae peccati ab illo qui impedire potest et ad hoc tenetur (3 modi negativi) : haec vocatur negativa, illa positiva.

Positiva est duplex : 1) late dicta quae fit per influxum moralem in voluntatem alterius qui actionem malam exequitur (ut eius voluntas ad peccandum moveatur vel quodammodo determinetur) : identificatur cum scandalo directo, quod non est mera occasio sed et vera causa moralis peccati alterius et fit iussione, consilio et seductione, petitione et consensu, laude, patrocinio morali ;

2. stricte dicta quae fit per influxum realem in ipsum effectum malum, adiuvando alterum ad illum producendum, seu partialiter causando cum altero principaliter agente actum vel effectum malum, quod fit participatione aut patrocinio reali (dicitur a) immediata quando cooperans exequitur cum principali agente ipsum actum peccati, ut sim. adiuvando furem in re aliena auferenda, ut si duo unam rem simul portando surripiunt ; b) mediata quando cooperans aliquid subministrat (materiam, facultatem, media) quod principali agenti inservit ad opus malum exequendum vel facilius exequendum, ut sim. scalam tradendo ad furandum vel furi aperiendo fenestram. Haec potest esse plus minusve proxima vel remota, prout medium subministratum ex natura sua vel ex circumstantiis plus minusve influat et maiorem minoremve connexionem habeat cum peccato principaliter agentis, ut sim. scalam tenere ascendenti aut infidelem praebere idolum dicitur proxima, scalam tradere aut materiam vendere ex qua idolum conficiendum, remota cooperatio.

B. Ratione intentionis dividitur in formalem quando cooperans consentit malae voluntati principaliter agentis et huius peccatum intendit (uti fit in scandalo directo) ; et materialem quando peccatum non intendit sed aliquid facit praevidens principaliter agentem eo abusurum esse ad peccatum perpetrandum. Eadem igitur actu potest pro diversa intentione esse cooperatio formalis vel materialis : ita caupo si potum alicui ministrat eo fine ut se inebriet, est formalis cooperatio ; sed materialis tantum si lucri causa potum praebet ei qui praevidetur sese inebriaturus² .

489. Principia. Cooperatio ad malum generatim est illicita quia est causam ponere effectus mali ; quod licitum esse non potest, nisi actio in se non sit mala, sed saltem indifferens, intentio sit recta, et aeque immediate producantur simul effectus bonus ac malum compensans (n. 173). Hinc :

a) Cooperatio formalis semper est illicita, quia non ex recta procedit intentione sed peccatum principaliter agentis intendit, et ideo semper est peccatum eiusdem speciei ac istud, tamquam consensus in illud eiusque approbatio.

b) Cooperatio immediata etiam mere materialis est illicita, quia non est actio indifferens sed mala, imo semper est peccatum eiusdem speciei ac peccatum principaliter agentis, quia est exequi cum illo ac facere ipsum opus prohibitum ; — nisi aliquando agatur de bonis fortunae in quorum ablationem consentire potest dominus.

c) Cooperatio mediata mere materialis, licet non semper et necessario, tamen per se et ordinario est illicita, quia est actus male sonans qui non est licitus nisi ob rationem extrinsecam cohonestantem : si enim effectus seu finis est malus et prohibitus, etiam media ad illum obtinendum per se et ordinario (nisi sit ratio excusans) erunt prohibita ; nam si voluntarie adhibeantur media, etiam effectus erit voluntarius in causa, si culpabiliter adhibeantur media, effectus erit culpabilis in causa. Quod est peccatum contra virtutem quae laeditur peccato principaliter agentis (licet non eiusdem speciei infimae), et simul contra charitatem quando, omittendo cooperationem, peccatum proximi possumus impedire.

d) Cooperatio mediata mere materialis per accidens est licita, si adsit ratio proportionate gravis³ . Ita iuxta regulam supra traditam de actione ex qua duplex oritur effectus : licitum est ponere causam in se bonam vel indifferentem, quae duplicem habet effectum aeque immediatum : unum bonum qui solus intenditur, et alterum malum, dummodo ratio habeatur agendi proportionate gravis (n. 173). Ex istis quatuor condicionibus, duae intermediae in hac cooperatione ex natura rei verificantur semper ; unde dicendum est hanc cooperationem esse licitam, si actio non sit in se mala, (quod non semper facile est determinare), et si adsit ratio proportionate gravis seu causa sufficiens cooperandi.

490. Ratio proportionate gravis seu causa sufficiens cooperandi adest, si finis seu effectus bonus, i. e. utilitas et necessitas agendi compenset effectum malum seu potius influxum in effectum malum : ita ut sim. si aliud medium desit, licitum est mediate cooperari ad peccatum alterius ob maius eius peccatum vitandum (sicut ebrietati ne blasphemet), et ad damnum proximi ob vitandum sive maius ipsius damnum sive damnum aequale proprium ; e duobus malis minus malum est est palcefferendum.

Hinc eo gravior requiritur causa quo gravior est cooperatio i. e.

a) quo peccatum ad quod aliquis cooperatur est gravius, tum in se tum respectu damni quod infert honori Dei, bono communi, vel tertio, ut sim. gravior causa requiritur ad cooperandum peccato iniustitiae quam alii, quia cooperatio non solum fit damno spirituali peccatoris sed etiam damno temporali tertii, item ad cooperandum homicidio quam furto ;

b) quo cooperatio est propinquior i. e. quo magis influit in peccatum alterius seu arctius cum eo connectitur, ut sim. gravior causa requiritur ad ordinandos characteres in imprimendo libro pravo quam ad praeparandas chartas, ad tendendum gladium occisionis quam ad materiam quae conficitur ;

c) quo probabilior est, te non cooperante, alterum non esse peccaturum, ut sim. maior requiritur causa ad vendenda arma, vinum, libros pravos, etc. si unica sit officina quam si multi sunt qui ista vendunt, ad carnes praebendas in paterna domo quam in taberna.

491. Regulae practicae speciales possunt itaque statui sequentes :

1ª Cooperatio proxima ad actionem quae bono publico sive religioni sive reipublicae graviter nociva est, propter nullum damnum a peccato mortali excusatur, quia est perversio ordinis : bonum privatum publico et communi bono anteponere.

2ª Si actio mala bono publico non graviter noceat, proxima ad eam cooperatio (praecipue si ad executionem peccati sit necessaria) non excusabitur nisi ob causam seu incommodum grave ; imo si cooperatio graviter damnosa sit tertio innocenti, requiritur incommodum valde grave scil. metus damni saltem aequalis.

3ª Cooperatio remota, si alter iam expeditus sit ad peccandum, excusatur ob causam levem ; nisi, negando consensum, posset peccatum impediri : tunc enim requiritur metus detrimenti notabilis.

492. Applicationes ad casus. — Ut doctrina supra exposita, et in re morali quotidianae applicationes, melius intelligantur, praestet illam quibusdam exemplis ex probatis auctoribus illustrare de mercatorum et famulorum cooperatione, quae ad plures materias spectat, et ideo magis convenit theologiae generali quam aliac applicationes quae ad speciales virtutes pertinent.

A. De cooperatione mercatorum : 1° Res indifferentes ex se ad malum non destinatas (chartas pictas, vinum, arma, cultella, carnes die veneris, ornatum muliebrem) vendere licitum est sola ratione lucri, etiamsi in genere praevideantur plures ipsis abusuri : cooperatio enim est sat remota nec abusus omnino impediri potest.

2° Si autem talis vel talis praevideatur in particulari abusurus :

a) venditio non est licita nisi ob causam gravi peccato proportionatam, quia cooperatio est proxima ; hinc licitum non erit ornatum vendere puellae ipso abusurae ad libidinem (aut potum se inebriaturo), etsi apud alios aeque emeretur ; nisi ad vitandum notabile damnum vel incommodum seu ob causam mediocriter gravem (recessum pinguis clientis, diminutionem emptorum, rixam gravem, veram blasphemiam) ;

b) Quando non vendendo peccatum praevidetur impediendum iri, causa requiritur longe gravior ; quare licitum non est, nisi forte ob gravissimam causam, vendere librum pravum innocenti qui secus non perverteretur.

c) Si denique alter sit abusurus in damnum tertii, requiritur metus damni aequivalentis, ut sim. licitum non est arma vendere occisuro nisi ad vitandum proprium mortem aut malum aequivalens, et vix unquam licitum erit res vendere illis qui eas post factam adulterationem vere nocivam aliis sunt divendituri, quia hoc est bono publico graviter damnosum.

3° Res non indifferentes sed ad malum usum, ex se vel ex institutione, destinatas et vix alium usum habentes, sicut venenum, imagines vere obscenas, medium abortivum, non est licitum vendere nisi constet abesse periculum abusus, vel nisi gravissima causa proportionata excuset.

4° Res quae de se ex propria natura alium usum non habent quam malum et quibus homo sine peccato uti non potest, vendere nunquam est licitum, uti sunt vestis theatralis manifeste turpis vel instrumenta destinata ad impediendum generationem, pharmacum unice ad abortum destinatum, insignia sectae massonicae ; nisi aliquem ad alium finem eas quaerere iisque non esse abusurum certo constaret.

B. De cooperatione famulorum : 1° Vestes porrigere, equum aut rhedam parare domino ad peccandum profecturo, ostium aperire concubinae, facem afferre, lectum parare, librum vel diarium afferre pravum, parare carnes die vetito, vinum apponere domino se inebriaturo, etc. licitum est sola ratione famulatus, quia sunt servitia indifferentia et cooperatio ad peccatum est remota.

2° Dominum comitari vel curru deferre ad locum peccati, ut sim. ad concubinam, licitum non est sola ratione famulatus vel lucri, sed accedere debet metus alicuius notabilis detrimenti (uti male tractari, e domo expelli, gravis rixa) quia cooperatio est propinquior.

Si autem comitatu famuli dominus animosior ad peccandum reddatur, alias non peccaturus, secundum S. Alphonsum l. II, n. 64, nunquam comitari poterit, secundum alios tamen potest propter maximum damnum. Et casus huic similes sunt : advigiliare dum dominus peccat cum amasia et illum admonere si quis interveniat ; — secreto informationes capere circa locum in quo talis puella solet conversari — pingere imaginem personae turpiter amatae — humerum praebere ascendenti ad non invitam.

3° Munera aut litteras amatorias concubinae deferre, secundum S. Alphonsum, l. II, n. 67, est illicitum quia, cum ad peccandum directe excitant, est intrinsece malum : est enim cooperatio ad peccatum domini et scandalum directum ad concubinam. Multi tamen auctores censent hoc esse opus indifferens quod tamen non erit licitum nisi ad vitandum grave damnum, quia cooperatio est sat propinqua ; at intrinsece malum esset scribere simul et deferre litteras amatorias valde turpes, aut illas coram tali persona approbare.

4° Humerum subiicere, scalam tenere, vi aperire fenestram ut dominus possit ad defl orandam virginem ascendere non erit licitum nisi ob metum mortis vel mali aequivalentis, quia cooperatio est omnino proxima et tertio innocenti maxime iniuriosa (cfr. Innoc. XI, prop. 51 damn.).

C. Specialiatim quod cooperationem famuli ad usuras : 1° Qui adiuvat usurarium solummodo in numerandis pecuniis, scribendis rationibus, aut in deferendo pignore, potest excusari ratione solius famulatus.

2° Non ita famulus qui nomine domini exigit usuras, quia exactio est cooperatio proximior ad peccatum usurarii, etiamsi amicabiliter exigat.

3° Quod si exigeret per vim aut minas, non solum peccaret sed etiam teneretur, deficiente domino, ad restitutionem.