Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis.

348. Ecclesia, cum habeat potestatem publicam coercitivam, etiam potest statuere leges poenales (can. 2214) quae obligant ad subeundam poenam etiam graviorem (can. 2291), sive sint leges mere poenales, sive sint mixtae i. e. morales simul et poenales.

De facto non dantur leges pontificiae mere poenales, nam poenae in Iure canonico inflictae omnes supponunt veram culpam (can. 2215) ; dari tamen solent in ordinibus et institutis religiosis, et possunt dari in legibus dioecesanis.

Ratione modi quo imponitur poena, alia est latae, alia ferendae sententiae (can. 2217).

1° Poena sententiae ferendae est illa quae non incurritur ipso facto sed a iudice vel superiore infligi debet, seu quae statuitur infligenda per sententiam iudicis condemnatoriam postea ferendam.

Tales sunt quae designantur a) verbis de futuro : excommunicabitur, erit excommunicatus, etc. (c. 2315, 2321, 2328) ; b) verbis comminatoriis vel ministerium iudicis postulantibis : sub poena, sub interminatione excommunicationis, sententia duximus innoadandam, excommunicationem se noverit incursurum, ab ingressu ecclesiae interdicturum, debet excommunicari ; c) verbis ambiguis quae non sufficiunter indicant poenam sententiae latae v. g. excommunicationi subiaceat, in excommunicationem incidat, locum suum amittat : leges enim quae poenam statuunt strictae sunt interpretationi (can. 19), unde secundum can. 2219 : « in poenis benignior est interpretatio facienda », nisi tamen contextus aliter indicet.

2° Poena sententiae latae est illa quae incurritur ipso facto commissi delicti, eo scil. quod legis transgressio vel peccatum committitur.

Tales sunt quae feruntur a) verbis quae excludunt alterius ministerium : ipso facto, ipso iure (c. 2217), eo ipso (c. 2365), sine alia sententia ; b) verbis praeteriti vel praesentis temporis : excommunicatus est, volumnus, sciat aut noverit se excommunicatum, excommunicavimus, auctoritate nostra vel virtute praesentium sit excommunicatus, ex nunc excommunicavimus ; c) verbis imperativis ipsius poenae, quae indicant reum hic et nunc poena affici : maneat suspensus, anathema sit, excommunicatio tenet (c. 2388, § 2).

Haec si in executione requirit actionem executivam externam vel ipsius delinquentis vel alterius, et effectum physicum habet, ordinario requirit sententiam iudicis declaratoriam : ita pro poenis positivis exilii, verberationis, carceris, multctae, vel privativis boni iam possessi scil. a iure quaesito, v. g. in confiscatione bonorum, depositione, degradatione, privatione beneficii aut officii obtenti, aut dignitatis acquisitae. E contra si nullam actionem externam requirit in solo effectu morali consistens, statim incurritur : ita poenae privativae a iure vel iuris exercitio, v. g. privativae spirituales (censurae), vel poenae negativae quibus reo negatur bonum alias plene acquirendum (v. g. irregularitas ex delicto), aut inhabilitas ad aliquid contrahitur, v. g. canonicis omittentibus culpabiliter officium ius percipiendi fructus amittit.

Differunt sententia condemnatoria et declaratoria : prima cadit super ipsam poenam et ideo poena debetur a die sententiae ; secunda cadit non in ipsam poenam sed super crimen commissum declarando quod commissum fuerit, et ideo declaratur poenam fuisse contractam et debita poena retrotrahitur ad tempus commissi criminis. Unde can. 2232, § 2 : « sententia declaratoria poenam ad momentum commissi delicti retrotrahit ».

349. Lex poenalis, post transgressionem, in conscientia obligat iudices ad poenam infligendam, saltem si lex utatur verbis non facultativis sed praeceptivis (can. 2223, § 3) ; et subditos ad illam subeundam.

Ante sententiam iudicis : 1° si poena sit ferendae sententiae, non tenentur eam subire donec per sententiam iudicis ad ipsam fuerint damnati : lex enim non infligit poenam sed decernit infligendam ; unde etiam licitum est mediis honestis sententiam ferendam avertere et subterfugere ;

2° si sit sententiae latae et requirat actionem executivam externam, ordinario non tenentur poenam subire ante sententiam declaratoriam. Ratio est quia lex debet esse moraliter possibilis et naturae humanae accommodata ; nimis autem durum et inhumanum esset si cogeret reum ita ut bonis suis et iuribus teneretur seipsum spoliare.

Excipiuntur a) si poenae sint leviores aut tales quas iudices irrogare non valent, ut ieiunium, recitatio precum, moderata corporis castigatio, non egressio e loco assignato, abstinentia a cibis ; b) si sint conventionales.

3° si nullam requirat actionem executivam externam (v. g. censura, irregularitas), incurritur a momento quo crimen cui est annexa committatur, et ab hoc momento (secluso infamiae periculo) subditos obligat ad illam subeundam sine sententia iudicis.

In foro externo tamen non censetur contracta sine sententia iudicis declaratoria, nisi delictum sit notorium. — Dixi : secluso infamiae periculo (quod abesse solet in privatione vocis activae vel passivae), quia si tale periculum existit et delinquens poenam servare sine infamia nequit, poena privativa aequiparetur poenae positivae (can. 2232).

Post sententiam iudicis : 1) reus obligatur ad poenam per se ipsum exequendam, si non sit nimis acerba nec multum naturae repugnans, v. g. pecuniam solvere quae exigitur, ad carcerem ire non diuturnum, nam praecepto iusto et moralliter possibili tenetur obedire ;

2. obligatur solum ad poenam sine positiva resistentia subeundam, quando est valde gravis vel naturae repugnans, licet possit negative resistere fugiendo. Est principium generale in iure humano etiam civili ; v. g. damnatus ad mortem tenetur patibulum ascendere, praebere collum, etc., potest tamen fugere. Nullus enim tenetur talem poenam agere, sed illam pati, unde nullus tenetur praestare id unde sequitur mors, vulneratio, flagellatio publica, carcer perpetuus, exilium perpetuum, et v. g. manere in loco unde ducatur ad mortem ; sed illam tenetur pati i. e. non resistere infligenti.

350. Poena conventionalis a praedictis poenis distinguitur quâ, cum aliquid v. g. beneficii alicui datur sub tacita conditione ut aliquid faciat, conditione non impleta, re concessa ipsi privatur. Obligat ipso facto sine sententia iudicis, v. g. curatus, qui olim poterat esse diaconus, infra annum sacerdotio non initiatus amittebat beneficium ; episcopus infra 3 menses consecrationem non recipiens non facit fructus (C. Trid. sess. 23, c. 2), et infra 6 menses id negligens, episcopatu privatus ipso iure manet (can. 2398).

351. Animadversiones. — 1) Can. 2219, § 1 : « In poenis benignior est interpretatio facienda ».

2. Can. 2219, § 2 : « At si dubitetur utrum poena, a Superiore competenti inflictâ, sit iusta, necne, poena servanda est in utroque foro, excepto casu appellationis in suspensivo ».

Non datur appellatio in suspensivo a censura iudicialiter inflictâ (can. 2243, § 1), datur a poenis vindicativis, nisi aliud expresse in iure caveatur (can. 2287).

3. Can. 2219, § 3 : « Non licet poenam de persona ad personam vel de casu ad casum producere, quamvis par adsit ratio, imo gravior, salvo tamen praescripto can. 2231 » scil. casu quo plures ad unum delictum perpetrandum concurrerint sive physice sive communi consensuive mandando sive alio modo, si delictum alias commissum non fuisset : isti eadem poena tenentur nisi lex aliud expresse caveat.

4. Iudex poenam minuere et augere potest, ex iusta causa, si ipse sit legislator ; inferior autem non potest nisi id a lege permittatur. Ita in iure novo, ad modum canonis 2223.