Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 19, a. 3 et 4 ; 21, a. 1 ; 71, a. 6 ; 72, a. 4 et 8 ; 74, a. 7 ; 86, a. 1 et 2 ; 63, a. 2 ; De Malo, q. 2, a. 4 ; q 16, a. 2.

Supposito intrinseco boni et mali moralis discrimine, iam quaerendum de huius discriminis fundamentis, et quidem primo de eius criterio subiectivo seu moralitatis norma ; tunc de criterio et ultimo fundamento obiectivo. Circa primum duplex statuitur thesis.

124. Thesis I. Norma propinquior et intrinseca moralitatis est recta ratio humana practica.

Explicatur: Dicitur : 1) ratio, et non solum conscientia, quae est regula moralitatis subiectivae actum humanorum, dum hic agitur imprimis de norma moralitatis obiectivae : conscientia scil. est ratio particularis, qua determinata persona iudicat de moralitate talis actus in particulari et legem applicat ad determinatum casum concretum, hic autem magis spectatur ratio universalis quae iudicat de moralitate actuum in universali et enuntiat legem, ac est per essentiam in omnibus hominibus communis ; 2) recta, i. e. iudicans conformiter ad legem aeternam, a qua profluit ut a fonte et regula omnis boni ; nam, ut ait S. Thomas, II Sent. d. 24, q. 3, a. 3, ad 3 : « Corrupta ratio non est ratio, sicut falsus syllogismus proprie non est syllogismus, et ideo regula humanorum actuum non est ratio quaelibet sed ratio recta », quae sola valet convenienter ordinare in finem et sicut oportet ;

3. est norma propinquior, potius quam norma proxima: ista enim est conscientia quae applicat legem ad actum concretum, et ita est regula omnino proxima et immediata agendi, et respectu illius ratio universalis seu lex iam est regula remotior ; et nihilominus haec est propinqua regula respectu regulae supremae et ultimae quae est lex aeterna ipsius Dei ;

4. et intrinseca: ratio enim intrinseca est homini, dum lex Dei aeterna ipsi est extrinseca.

Probatur thesis 1° Factis: Actio moralis bona dicenda est, sicut quodlibet ens, quando suum finem attingit aut saltem recte et ordinate ad proprium finem tendit. Atqui ad rationem practicam hominis spectat detegere quisnam sit ultimus finis noster, quaenam media ad hunc finem attingendum necessaria sint aut utilia. Ergo ratio humana est norma bonitatis vel malitiae actuum humanorum.

Probatur minor:

a) Generatim experientia ;

b) Specialim ex differentia inter naturam rationalem et irrationalem (I-II, q. 91, a. 2) : constat enim hominem seipsum regere et actus suos ordinare in finem ; cum igitur ordo sit secundum regulam, debilit homini inseri regula qua se regeret et actus suos ordinare posset : quae non est nisi ratio.

c) Nam sicut ratio speculativa verum cognoscere nata est, ita ratio practica bonum (sub ratione veri) percipere valet, i. e. ordinatam actuum relationem ad finem ultimum, v. g. dictat blasphemiem esse malam utpote contrariam Deo ultimo fini, intemperantiam esse peccatum quia homines abutantur ad sensuum delectationem iis quae ad sui conservationem ordinantur.

Breviter : Iudicium practicae rationis ut obiectum habet convenientiam et disconvenientiam actus cum fine. Sed bonitas actionis residet in relatione convenientiae et subordinationis ad finem ultimum naturae rationalis ; malitia in relatione disconvenientiae. Ergo iudicium rationis practicae hanc relationem ostendens est criterium subiectivum eam manifestans, ac ita norma bonitatis ac malitiae.

2° Ratione desumpta ex S. Thoma, I-II, q. 90, a. 1 : In unoquoque genere id quod est principium est mensura et regula illius generis. Ratio est primum principium actuum humanorum, quia eius est ordinare ad finem, qui est primum principium in agendis. Ergo regula et mensura actuum humanorum est ratio.

125. Thesis II. Norma suprema et extrinseca et ultima regula moralitatis est ratio Dei seu ipsa lex aeterna.

Dicitur : 1) norma suprema, quia ab ista plus dependet moralitas quam a regula propinqua. Plus enim dependet effectus a causa prima quam a causa secunda, cum causa secunda non agat nisi in virtute causae primae ; unde quod ratio humana sit regula moralitatis, hoc habet a lege aeterna. Ergo magis dependet moralitas a lege aeterna quam a ratione humana (q. 19, a. 4) ;

2. ultima: norma scil. propinquior funtatur ultimatum in norma remota et fundamentali seu lege aeterna. Unde dicitur humana ratio norma moralitatis propinqua, subordinata et regulata; lex aeterna norma ultima et suprema et regulans (q. 71, a. 6 ; q. 21, a. 1) ;

3. est lex aeterna, i. e. ratio divina quatenus concipit omnium actionum ordinationem easque ordinat ad ultimum finem, voluntas Dei quatenus necessario vult hanc ordinationem ab homine servari, ac ratio Dei quatenus hanc ordinationem imperat nobisque imponit.

Probatur: 1) Ratio humana vera vel falsa est secundum quod est conformis veritati vel non : est enim cognoscitiva, non factiva, veritatis.

Atqui omnis veritatis mensura est ratio Dei quae est prima veritas et factiva omnis alius veritatis.

Ergo ratio humana est vera regula secundum quod est conformis rationi Dei (q. 19, a. 4).

2. In actibus humanis bonum et malum dicitur ex ordine ad finem ultimum. Sed finis ultimus constituatur et intenditur ab auctore naturae. Ergo ordinatio suprema actuum humanorum est a Deo ; et actus sunt boni vel mali secundum ordinationem Dei.

3. Hinc damnata fuit propositio Syllabi 3° : « Humana ratio nullo prorsus Dei respectu habito, unicus est veri et falsi, boni et mali arbiter ».

Obiciunt: Non cognoscimus legem aeternam ; ergo non est regula. — R. Innotescit ex creaturis et specialiter ex cognitione naturae humanae, nam omnia a lege aeterna habent quod ordinentur et moveantur in finem suum et in finem totius universi : « Licet lex aeterna sit nobis ignota secundum quod est in mente divina, innotescit tamen nobis alqualiter vel per rationem naturalem, quae ab ea derivatur (et derivari cognoscitur) ut propria eius imago, vel per aliqualem revelationem superadditam » (q. 19, a. 4, ad 3).

126. Corollarium. — Humana ratio est regula secundaria et propinqua propria seu homogenea, et immanens ; lex aeterna norma primaria et suprema, heterogenea, et transcendens (q. 19, a. 4, ad 2 ; q. 21, a. 1 ; q. 71, a. 6).