Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 17, a. 1 et 4 ; de Virt., q. 4, a. 1.

799. Thesis. Obiectum formale spei est omnipotentia Dei auxilians. — Obiectum formale spei est id propter quod speramus id quod speramus. Porro speramus aliquid quia nobis videtur obtentu possibile ; dupliciter autem aliquid nobis est possibile, vel per propriam potestatem vel per potestatem seu auxilium alterius. Unde spe divina speramus propter potestatem seu auxilium divinum. Iamvero : 1) Potestas seu auxilium divinum, i. e. attributum quo Deus nobis assistit est virtus Dei auxiliatrix, seu ipsa Dei omnipotentia quatenus de facto nobis adiuvatur. Si enim ab aliquo petimus : cur speras beatitudinem? recte respondebit : quia Deus paratus est nobis assistere ; et si petimus : quo assistit nobis? respondebit : sua potentia. Unde Scripturae constanter indicant ut motivum spei, adiutorium et fortitudinem Dei (Gen. XV, 1 ; Ps. XVII, 3 ; LVI, 2 ; LXI, 7 ; CXVIII saepius ; Is. XXVI, 4 ; II Reg. XXII, 3 ; Prov. XVIII, 10 ; II Cor. IX, 8 ; C. Trid., sess. 6, c. 13).

2) Attamen omnipotentia Dei non adiuvaret nos, nisi Deus esset benignus et misericors (bonus erga nos). Unde Scripturae aliquando fundant spem in misericordia divina (Ps. XII, 6 ; LI, 10 ; CXVIII).

3) Similiter non essemus certi nec speraremus firmiter quod Dei potentia nos adiuvet, nisi id promisisset et in promissis esset fidelis. Unde Scripturae fundant certitudinem spei in fidelitate (Hebr. X, 23 ; Tit. I, 2).

Hinc a theologis dicitur obiectum formale spei esse omnipotentia auxilians, quatenus supponit Dei benignitatem a qua movetur et imperatur, et quatenus supponit fidelitatem qua ad nos iuvandum ligatur. Motivum tamen ultimum et immediatum spei est sola omnipotentia auxilians.

Apposite S. Thomas, Q. D. de Virt. 4, a. 1 :

« Est possibile aliquid haberi ab aliquo dupliciter : uno modo per propriam potestatem ; alio modo per auxilium alterius... Sic igitur quandoque sperat homo aliquid adipisci per propriam potestatem, quandoque per auxilium alienum... Et tunc necesse est quod motus spei feratur in duo obiecta, scil. in bonum adipiscendum, et in eum cuius auxilio innititur (« Bonum, quod aliquis sperat obtinere, ait in II-II, q. 17, a. 4, habet rationem causae finalis, auxilium autem per quod aliquis sperat illud bonum obtinere habet rationem causae efficientis »). Summum autem bonum quod est beatitudo aeterna homo adipisci non potest nisi per auxilium divinum... et ideo spes adipiscendi vitam aeternam habet duo obiecta, scil. ipsam vitam aeternam, quam quis sperat, et auxilium divinum a quo sperat. Sicut etiam fides habet duo obiecta, scil. rem quam credit, et veritatem primam (in dicendo) cui correspondet. Fides autem non habet rationem virtutis nisi in quantum inhaeret testimonio veritatis primae... Unde et spes habet rationem virtutis ex hoc ipso quod homo inhaeret auxilio divinae potestatis ad consequendam vitam aeternam... »

800. Corollaria de variis sententiis non probandis. — Ex praedictis facile intelligitur quid censendum sit de variis sententiis theologorum, qui multum laborant in designando divino attributo, quod in spe obiecti formalis munere fungitur.

a) Alii simpliciter dicunt esse Dei omnipotentiam¹. — Sed ut aliquid a Deo expectemus, non sufficit ut ad illud obtinendum nobis ferre auxilium Deus possit, verum etiam requirit ut de facto ferat et nobis auxiliumt. Unde obiectum formale complecitum, non est omnipotentia, in se et quasi abstracte considerata, sed tantum quatenus de facto est auxilians.

b) Alii tenent esse divinam misericordiam². — At quamvis misericordia moveat Deum ad auxilium ferendum, non tamen est id quo immediate auxiliatur nobis et assistit ; sed hoc est eius potentia. Quodsi misericors vellet auxilium ferre, sed potestatem ad id non haberet, omnis spes impossibilis evaderet ; e contra si absque benignitate auxiliari posset et de facto auxiliaretur : sive enim ex misericordia auxiliaretur, sive non, dummodo tamen auxiliaretur, spes aeque subsisteret.

c) Alii aiunt esse Dei Dei in promissa fidelitatem³. — Sed rursus fidelitas non est id quo immediate nobis auxilium ferat, quamvis certitudinem et firmitatem spei tribuat. Quodsi fidelis Deus promissa vellet exequi, sed potestatem non haberet, spes impossibilis foret ; e contra etiamsi Deus nihil promisisset vel in promissis fidelis non esset, dummodo cum quadam probabilitate appareret verisimile ipsum sua potentia auxiliaturum, sufficiens esset fundamentum sperandi, licet haec spes certa non foret.

d) Alii, praesertim recentissimi cum S. Alphonso, tenent illa tria simul constituere obiectum formale⁴. — Sed isti non solvunt nodum quaestionis, nec illam attingunt. Etenim 1) uniuscuiusque habitus, sicut et actus, non est nisi unum obiectum formale et motivum proximum ; unde impossibile est quod ista tria aeque principaliter ad motivum spei concurrant. Praeterea 2) si ex istis tribus constituere obiectum formale unum, adhuc ostendendum est quomodo in unum concurrant, quod praefati auctores non satis aut etiam nullo modo indicant ; porro non aliter id fieri potest quam modo supra indicato, quatenus Dei misericordia moveat omnipotentiam ad auxiliandum et hoc ex eius fidelitate omnino sit certum.

Restat ergo ut sola omnipotentia auxilians, quae imperatur a Dei misericordia et exequitur eius fidelitatem, sit obiectum formale et motivum immediatum spei : misericordia scil. et fidelitas sunt potius ratio cur omnipotentia auxiliatur quam cur speramus. — Vel etiam haec duo necessaria sunt spei ut praeambulum, sicut motiva credibilitatis sunt praeambulum fidei ; sed non sunt motivum ipsius spei.

e) Alii denique attributum divinum ut obiectum formale spei non indicant, sed sobrie nimis loquuntur assignando solum auxilium divinum⁵. — Hoc tamen non est intelligendum auxilium creationis gratiae : id enim est aliquid quod speramus, et pertinet ad obiectum materiale ; — et ceteroquim nihil creati potest esse motivum virtutis theologicae seu divinae (cfr. n. 669). Restat ergo ut auxilium intelligatur increatum, et hoc rursus non est nisi omnipotentia auxiliatrix (q. 18, a. 4, ad 2 ; q. 17, a. 6, ad 3).

801. Motivum proprium spei non est Deus ut summum bonum nostrum. — Docet Scotus, quem sequitur Suarez, motivum spei esse Deum quatenus est summum bonum nostrum⁶, seu bonitatem Dei relativam ad nos⁷, i.e. infinitam Dei perfectionem quatenus, a nobis possessa, perfecte quietat nostrum appetitum et complet omnia desideria nostra. — Hoc quidem est motivum amoris concupiscentiae et desiderii, quae spei necessario praesupponuntur (tamquam praeambulum) et ipsi virtualiter includuntur ; concupiscimus enim et desideramus Deum quia ipsum possidere nobis est bonum et delectabile. At hoc non est motivum actus qui spei est proprius, quique addit supra desiderium, expectationem beatitudinis quae difficulter habetur. Quod enim difficulter obtinetur, nihilominus speramus, propter potentiam illius a quo illud obtinere valemus.

802. Motiva spei secundaria. — Sola potentia Dei est causa efficiens principalis quae nos ducit ad beatitudinem ; unde ab ipso solo ut a causa principali seu a prima causa movente sperare possumus. At Deus utitur creaturis tamquam instrumentis quibus nos ad beatitudinem aliquo modo adiuvat. A creaturis ergo, sicut a causis secundariis et instrumentalibus, sub Deo agentibus, sperare possumus aliquid adiumentum ad obtinenda bona ad beatitudinem ordinata.

Quo modo 1) speramus propter merita Christi, capitis nostri, quorum intuitu Deus vitam aeternam et auxilia ad illam promisit (C. Trid. sess. 6, c. 3 et 7) ; insuper per eorum virtutem oportet omnia a Deo petere ;

2) speramus propter preces et merita Sanctorum, praesertim B. M. V. mediatricis ; imo propter preces et auxilia hominum in terris degentium, et ideo ab ipsis aliquid petimus ;

3) speramus pro meritis nostris, quatenus sunt ex gratia et Dei sunt dona ; non quidem quod ita sint motivum sperandi, sed quia sunt dispositiones requisitae, ut ad vitam aeternam perveniamus (C. Trid. sess. 6, c. 16, can. 26).

Sola tamen Dei potentia est obiectum formale spei : Christi enim, Sanctorum, aut ipsius sperantis merita non adiuvant nos, nec ideo movent ad sperandum nisi dependentur ab ipsa Dei omnipotentia, quae iis utitur et a qua efficaciam habent, quaeque manet fundamentum in quo spes nostra innititur.

S. Th. II-II, q. 17, a. 2.

803. Obiectum materiale spei est id quod speramus ; hoc autem obiectum est duplex : unum principale seu primarium quod propter se speramus et ratione cuius cetera speramus, et hoc est ipse Deus ut finis supernaturalis a nobis possidendus, nam cetera omnia ut remissionem peccatorum, gratiam, etc. non speramus nisi secundum quodod in innt ordinem ad Deum, ut ad illum tamquam finem supernaturalem nostrum pervenire possimus vel melius perveniamus. Alterum est obiectum secundarium, et hoc sunt omnia media quae ad beatitudinem conducunt.

804. Thesis. Obiectum materiale primarium spei est Deus possidendus. — Probatur :

a) In S. Scriptura spes describitur constanter in relatione ad vitam aeternam ; vocatur spes vitae aeternae (Tit. I, 2 ; II, 13), — et spes gloriae filiorum Dei (Rom. V, 2) ; — est spes quae vitam illam expectamus quam Deus daturus est his qui fidem suam nunquam mutant ab ea (Tob. II, 18), et qua scimus quod similes Deo erimus quia videbimus Deum sicut est (I Ioh. III, 2) ; — est spes quae incedit, i. e. penetratur usque ad interiora velaminis, i. e. usque ad abscondita, ubi praecursor pro nobis introivit Iesus (Hebr. VI, 18). Ex quibus omnibus apparet vitam aeternam esse obiectum principale spei, unde Mt. VI, 33 : « Quaerite primum regnum Dei, et omnia adicientur vobis ». — Quo posito, sic ratiocinamur¹ : Idem est obiectum quod speramus obtinere, et id in quo quiescimus quando illud obtinuimus. Atqui obiectum principale in quo quiescimus in vita aeterna est ipse Deus. Ergo ipse Deus est obiectum principale spei. Unde Ps. LXXII, 25 : « Quid mihi est in coelo et a te quid volui super terram ?... Deus cordis mei et pars mea Deus in aeternum ».

b) Obiectum materiale spei est id omne quod attingi potest per obiectum formale ; sed obiectum materiale primarium est illud quod est obiecto formali proportionatum. Iamvero obiectum formale, omnipotentia Dei auxilians, est infinitum. Ergo obiectum materiale quod ipsi proportionatur, non potest esse nisi bonum infinitum ; ac proinde est ipse Deus.

805. Sententia non probanda. — Censent quidam theologi obiectum principale spei non esse Deum a nobis possidendum, sed ipsam Dei visionem vel possessionem, seu actum quo Deus possidemus². Contra quam sententiam non tantum militant duae rationes allatae n° praec., verum etiam facit quod obiectum primarium virtutis theologicae non est nisi Deus, et nullo modo aliquid creatum (cfr. n. 800, e) ; et quod sperans non quaerit Deum propter possessionem, secus poneret finem ultimum in creatura, sed quaerit possessionem Dei propter Deum. Restat ergo ut visio et possessio Dei sit tantum conditio requisita ut Deus attingatur ac possideatur, et applicatio Dei possidendi et beatificantis facta nobis³.

806. Obiectum materiale secundarium spei sunt omnia quae ad beatitudinem conducunt. Et quidem obiectum secundarium per se sunt media supernaturalia quae ex natura sua ad beatitudinem ducunt, nimirum gratia sanctificans simul cum virtutibus supernaturalibus et Spiritus S⁴ donis, remissio peccatorum, gratiae sacramentales et gratiae actuales. Obiectum autem per accidens sunt omnia bona creata etiam naturalia et temporalia (quae per se ad beatitudinem sunt indifferentia et ad illum ex natura sua non tendunt), quatenus aliquando in quibusdam circumstantiis ad beatitudinem nos aliquo modo conducere possunt ; unde et in oratione dominica ea petimus.

807. Animadversiones. — 1ª Ut aliquid sperari possit, requiritur ut sit futurum simul et arduum. Illa quidem non sunt motivum spei, sed sunt conditiones ad obiectum materiale requisitae, sicut obscuritas est conditio obiecti materialis fidei.

2ª « Motus est ad proprium terminum proportionatum mobili. Et ideo spes directe respicit proprium bonum, non autem quod ad alium pertinet. Sed praesupposita unione amoris ad alterum (quo aliquis alterum habet ut unum sibi et alterum se), iam aliquis potest sperare et desiderare aliquid alteri sicut sibi ; et secundum hoc potest aliquis sperare alteri vitam aeternam, in quantum est ei un tus per amorem » (a. 3).

808. Principium I. Spes est necessaria necessitate medii. — Necessitate medii ad salutem tam pro parvulis quam pro adultis, ex natura rei, necessarius est habitus spei, quia sine ipso charitas haberi nequit (C. Trid., sess. 6, c. 7).

Necessitate medii ad iustificationem, et hoc modo ad salutem, pro adultis usum rationis habentibus, ex natura rei necessarius est actus spei. Nullus enim contritionem supernaturalem de peccato habere potest, nisi speret veniam ; nullus iustificabitur nisi iustificari a Deo speret (C. Trid., sess. 14, c. 4 ; sess. 6, c. 6).

809. Principium II. Spes necessaria est necessitate praecepti. — Actus spei etiam necessarius est necessitate praecepti, non solum peccatoribus ut ad iustitiam perveniant, sed etiam iustis ; non solum ordinario et regulariter, sed semper et omnibus, etiam perfectis.

Necessitatem spei pro perfectis negant Quietistae¹, sic dicit a quiete seu indifferentia circa propriam salutem, qui dicebant perfectionem consistere in actu passivo recepto et continuo contemplationis et dilectionis, et in passivitate excludente omne desiderium beatitudinis, omnem activitatem in bonis operibus, imo omnem resistentiam ad tentationes. Item Semiquietistae dicentes dari habitualem statum amoris puri et perfectionis consummatae, qui timorem poenarum, desiderium beatitudinis, et consequenter exercitium spei excludunt.

Iamvero sententiae istae damnatae fuerunt ut erroneae, respective ab Innocentio XI (20 Nov. 1687, cfr. prop. 7 et 12 Molinos) et ab Innocentio XII (12 mart. 1699, prop. 1, 2 et 11 Fénelon) ; et merito.

Constat : 1) Ex Scripturis in quibus fides dicitur sperandarum substantia rerum, ad quam proinde spes connaturaliter sequitur ; fides autem est omnibus necessaria. Unde et multis in locis, sive in modum promissionis, sive in modum admonitionis, spes commendatur et quidem omnibus (Ps. IV ; LXI, 9 ; Sap. II, 22 ; Eccli. II, 6 ; Os. XII ; I ad Cor. IX, 24, 25 ; Rom. XII, 12 ; VIII, 23-25 ; Col. I, 4, 5 ; I Thes. V, 8 ; ad Tit. II, 13 ; Hebr. III, 6 ; VI, 18, 19 ; I Tim. VI, 17 ; I Ioh. III, 3). Quae supponunt aliquoties saltem eliciendum actum spei.

2) Ex necessitate bonorum operum : salus aeterna omnibus adultis datur ut merces et non ut pura haereditas ; nemo autem operatur propter mercedem nisi habeat fiduciam et spem illam obtinendi. Unde C. Trid., sess. 6, can. 26 :

« Si quis dixerit, iustos non debere pro bonis operibus, quae in Deo sunt facta, expectare et sperare aeternam retributionem a Deo per eius misericordiam et Iesu Christi meritum, si bene agendo et divina mandata custodiendo usque in finem perseveraverint ; a. s. » Cfr. Phil. III, 14 ; II Tim. IV, 8.

3) Ex necessitate orationis ad perseverantiam ; oratio autem ad Deum supponit et includit spem (Iac. I, 6) ; unde et in oratione dominica iubemur exprimere desiderium beatitudinis et eam petere : Adveniat regnum tuum.

4) Ex natura amoris puri seu perfectae charitatis, quae non excludit desiderium et spem beatitudinis. Perfectio scil. charitatis consistit a) ex parte actus amoris, in eo quod proprium bonum non sit motivum ipsius actus charitatis, et b) ex parte status amantis, quod omnes actus ad charitatem ordinentur et ita stent sub fine charitatis qui est Deus propter se amandus et glorificandus ; — non autem quod excludantur alii actus, v. g. quod non desideremus beatitudinem, cum ista sit conditio requisita ut possimus perfecte amare Deum propter se, et ita ordinari possit ad Deum propter se glorificandum. Unde indifferentia beatitudinis et salutis penitus impossibilis est loquendo de beatitudine in abstracto ; peccaminosa est loquendo de beatitudine prout in concreto in Deo consistit, imo reddit charitatem impossibilem².

Quodsi adversarii habeant spem imperfectam, errant. Tota imperfectio in eo est quod non possideamus Deum, quae est imperfectio status viae, non ipsius spei. Et quamvis ista sit minus perfecta quam charitas, est tamen in se perfecta, utpote vera virtus uniens Deo, uti nunc videre est.