Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 7; q. 73, a. 6; q. 77, a. 5 et 7; q. 78, a. 2 et 4

76. Concupiscentia: 1° sensu latissimo est sive a) habitualis inordinatio i. e. privatio rectitudinis a peccato originali relicta in appetitu sensitivo, speciatim quando ad bonum sensibile tendit, et consequenter in ratione et voluntate; sive b) quaecumque passio vel motus inordinatus appetitus, deliberationem praeveniens, praesertim quando ad malum tendit aut contra rationem insurgit (motus primo primus); 2° sensu strictissimo est specialis passio qua appetitus concupiscibilis tendit ad bonum sensibile absens delectabile, et opponitur timori qui est motus appetitus refugientis malum; 3° sensu minus stricto, hic sumitur non quidem pro omni passione, sed pro quacumque affectione seu motu appetitus sensitivi vel voluntatis tendente in bonum delectabile ad illud prosequendum¹.

Ratione actus voluntatis deliberatae, concupiscentia est antecedens quae (ordine causalitatis) praevenit consensum liberum voluntatis et illum causat: tunc aliquid fit ex concupiscentia, ut dum, visa pulchra muliere, libido trahit voluntatem ut de illa delectetur;— et consequens quae (ordine causalitatis) consensum liberum voluntatis consequitur et ab eo procedit, ut si volens peccare cum muliere, concupiscentiam excitat ad peccatum perpetrandum: tunc aliquid fit cum concupiscentia. Palam est concupiscentiam consequentem, cum ad voluntarium sequatur, nullatenus illud impedire nec involuntarium causare, sed solum esse signum voluntarii et effectum. Est ergo quaestio de sola concupiscentia antecedente, quomodo se habeat ad voluntarium et involuntarium.

77. Principium I. Concupiscentia antecedens potius causat voluntarium quam involuntarium. — Aliquid enim dicitur voluntarium ex eo quod voluntas in id fertur. Atqui per concupiscentiam voluntas inclinatur ad volendum id quod concupiscit. Ergo concupiscentia potius facit ad hoc quod aliquid sit voluntarium quam involuntarium.

Itaque, ad differentiam metus, concupiscentia per se nunquam facit involuntarium simpliciter vel secundum quid, quia in illo qui ex metu agit manet prior voluntas repugnans ad id quod agit, sed in illo qui ex concupiscentia agit non manet prior voluntas quae repudiabat illud quod concupiscit, et ideo concupiscens agit contra id quod volebat, dum timens contra id quod etiam nunc secundum se vult. Facit tamen concupiscentia involuntarium per accidens quando obiecto, quod concupiscitur, unitur malum quoddam, v. g. dum luxuriosus simul est avarus et vult fornicationem ad quam procurandam debet pecuniam elargiri.

78. Principium II. Concupiscentia antecedens auget voluntarium, minuit voluntarium liberum, unde quod fit ex concupiscentia magis est voluntarium, minus liberum². — Talis enim concupiscentia: 1° Semper auget voluntarium improprie dictum, quia ipsa, utpote motus indeliberatus appetitus, hoc modo est voluntaria ex natura sua.

2° Generatim auget voluntarium proprie dictum quantum ad inclinationem seu propensionem, quia magis fertur voluntas nostra in obiectum quod concupiscimus, cum intellectus illud proponat ut magis concupiscibile et maiore efficacia prosequendum; — minuit tamen quoad indifferentiam iudicii ac proinde quoad deliberationem. Facit enim ut intellectus minus percipiat rationem mali in obiecto et illud ut magis amabile proponat; unde etiam minuit liberum, ac consequenter actus bonitatem et peccatum.

3° Aliquando, si est valde vehemens, aufert cognitionem et deliberationem et usum rationis ac proinde voluntarium proprie dictum et liberum; non tamen facit involuntarium: in eo enim qui ratione non utitur, nec voluntarium proprie est nec involuntarium.

79. Animadversio.—Concupiscentia consequens nullo modo minuit voluntarium proprie dictum, nec liberum, nec consequenter bonitatem vel peccatum, quia ipsa est voluntatis liberae effectus. Unde quod fit cum concupiscentia non est minus voluntarium nec liberum. Potest tamen minuere deliberationem et libertatem quantum ad actum ex ea sequentem; at quantum ad illum est antecedens.