Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Divisione legis ecclesiasticae.

336. Divisio iuris ecclesiastici. — Ius ecclesiasticum aliud est liturgicum quod directe regit actus cultus divini, aliud disciplinare quod directe respicit mores fidelium : hoc ultimun strictiore sensu vocatur canonicum.

Utrumque paulatim fuit elaboratum, tum ex praescriptionibus Pontificum et Conciliorum, tum usu et consuetudine postea scripto confirmatis.

Ita praesertim pro iure liturgico, quod iam antiquitus fuit libris consignatum. Quae spectabat Sacrificium, continebantur in Sacramentariis romanis et gallicanis, in Antiphonariis seu Gradualibus, in Lectionariis, Epistolariis et Evangeliariis : ex quibus tribus postea confectum fuit Missale. Quantum ad S. Officium, existebant Psalterium, Antiphonarium, Hymnasium, Codex Scripturae S., Homiliarium, Collectarium, etc., ex quibus diversa fuerunt desumpta et unita in Breviarium. Pro administratione Sacramentorum, inveniuntur Ritualia, quae etiam vocabantur Manualia aut Agenda.

Hodie leges liturgicae continentur in 5 libris authenticis : Missale, Breviarium, Rituale, Pontificale et Caeremoniale ; ac in decretis et declarationibus S. Congr. Rituum (can. 253). Pro quibusdam tamen valet Congregatio Caeremonialis (can. 254) ; et pro ritibus Ecclesiarum orientalium, Congregatio pro Ecclesia orientali (can. 257).

Ius autem disciplinae variis temporibus extitit sub varia forma ; recenter ius Ecclesiae latinae fuit codificatum. De quibus quaedam magis particularia opportune notantur

337. Divisio iuris antiquioris. — Ius canonicum lente decursu saeculorum fuit efformatum. Ante novissimum iuris codificationem, distinguebatur in ius antiquum, quod ab aetate Apostolorum usque ad saec. XII extenditur, scil. usque ad Decretum Gratiani (1140-1150) ; ius novum, quod a decreto Gratiani usque ad saec. XVI extenditur seu ad Conc. Tridentinum (1545-1563) ; et ius novissimum seu posttridentinum.

A. Ius antiquum. Primis saeculis extiterunt syllogae et collectiones canonum praesertim a Conciliis, v. g. a Nicaeno, editorum, dein etiam systematice efformatae. Sub medium autem saeculum XII, monachus benedictinus Gratianus omnes canones in unum collegit et novam atque unicam ecclesiasticarum legum ordinem syllogen aggressus est, quae postea Decretum Gratiani nuncupata fuit, quaque studiorum iuris canonici veluti iecit fundamenta.

Decretum in tres dividitur partes : a) prima constat 101 Distinctionibus, et quaelibet distinctio plures canones seu capita complectitur ; b) secunda pars dividitur in 36 Causas, causae in quaestiones, et quaestiones in canones ; c) tertia pars, quae tractat de Consecratione i. e. de ritibus et rebus sacris, distribuitur, sicut prima, in Distinctiones et canones.

B. Ius novum continetur in Corpore iuris canonici. Complectitur

1° Decretum Gratiani quod, licet emendatum, non tamen est authenticum, et ideo non aliam auctoritatem habet quam ipsi fontes ex quibus fuit desumptum.

2° Decretales Gregorii IX quae iussu huius Pontificis editae fuerunt a S. Raymundo de Pennafort O. P. (1234). Haec collectio est vere authentica et per se vim legis habet ; complectitur epistolas Gregorii IX et quorumdam praedecessorum, voluitque Pontifex ut ea sola uterentur in iudiciis et in scholis. Quinque libros continet qui dividuntur in titulos, tituli autem in capita.

3° Sextus Decretalium liber Bonifacii VIII quem iste Pontifex adiicit (1298), eadem vi et auctoritate ac praecedentibus authentice collata. Iisdem divisionibus constat ac collectio S. Raymundi.

4° Clementinae Decretales, a Clemente V collectae et a Ioanne XXII authentice promulgatae (1317), ita ut vim legis habent.

5° Extravagantes Ioannis XXII, sic vocatae quia vagabantur extra praevias collectiones, privatorum studio collectae et editae, a. 1325, vim legis non habent ut collectio, sed solum ex ipsis documentis quae ab auctoritate pontificia vere emanant.

6° Extravagantes communes, numero 70, aliorum Pontificum, privata auctoritate collectae circa finem saec. XV : valore authentico collectiones non gaudent sed solo valore ipsorum documentorum.

C. Ius novissimum continetur in decretis et canonibus Conciliorum generalium, praecipue Tridentini et Vaticani, in Constitutionibus RP. Pontificum, in Declarationibus S. Congregationum et Tribunalium romanae curiae ac Regulis Cancellariae Apostolicae.

Quibus legibus quasi innumeris iam feliciter succedit Codex Iuris canonici, qui a Pio X indictus, a Benedicto XV fuit solemniter promulgatus die festo Pentecostes anni 1917, ita ut vim obligandi haberet a die Pentecostes anni sequentis, i. e. a 19 maii 1918.

338. Divisio iuris novi codificati. — Dividitur Codex iuris in quinque partes seu libros :

1^us liber tradit Normas generales, praecipue de Legibus, Rescriptis et Privilegiis, ac Dispensationibus.

2^us liber agit : de Personis, speciatim de Clericis in genere et in specie, de Religiosis et de Laicis.

3^us liber est : de Rebus, scil. de Sacramentis singulis in specie, et sacramentalibus, de Locis et Temporibus sacris, de Cultu divino, de Magisterio ecclesiastico, de Beneficiis et Institutis ecclesiasticis, ac de Bonis Ecclesiae temporalibus.

4^us liber tractat de Processibus, scil. de Iudiciis in genere et in specie, de Causis beatificationis et canonizationis, ac de Modo procedendi in nonnullis expendendis negotiis.

5^us liber denique est de Delictis et Poenis.

339. Valor Codicis ab ipso codice indicatur.

Can. 1 : « Licet in Codice iuris canonici Ecclesiae quoque Orientalis disciplina saepe referatur, ipse tamen unam respicit Latinam Ecclesiam, neque Orientalem obligat, nisi de ius agatur, quae ex ipsa rei natura etiam Orientalem afficiunt ».

Can. 2 : « Codex, plerumque, nihil decernit de ritibus et caeremoniis quas liturgici libri, ab Ecclesia Latina probati, servandas praecipiunt in celebratione sacrosancti Missae sacrificii, in administratione Sacramentorum et Sacramentalium aliisque sacris peragendis. Quae omnes liturgicae leges vim suam retinent, nisi earum aliqua in Codice expresse corrigatur ».

Can. 3 : « Codicis canones initas ab Apostolica Sede cum variis Nationibus conventiones nullatenus abrogant aut iis aliquid obrogant ; eac idcirco perinde, ac in praesens vigere pergunt, contrariis huius Codicis praescriptis minime obstanbitur ».

Can. 4 : « Iura aliis quaesita, itemque privilegia atque indulta quae, ab Apostolica Sede ad haec usque tempora personis sive physicis sive moralibus concessa, in usu adhuc sunt nec revocata, integra manent, nisi huius Codicis canonibus expresse revocentur ».

Can. 5 : « Vigentes in praesens contra horum statuta canonum consuetudines sive universales sive particulares, si quidem ipsis canonibus expresse reprobentur tamquam iuris corruptelae corrigantur, licet sint immemorabiles, neve sinantur in posterum reviviscere ; aliae, quae quidem centennariae sint et immemoriales, tolerari poterunt, si Ordinarii pro locorum ac personarum adiunctis existere eas prudenter submoveri non posse, ceterae suppressae habeantur, nisi expresse Codex aliud caveat ».

Can. 6 : « Codex vigentem huc usque disciplinam plerumque retinet, licet opportunas mutationes afferat. Itaque :

1° Leges quaetibet, sive universales sive particulares, praescriptis huius Codicis oppositae, abrogantur, nisi de particularibus legibus aliud expresse caveatur ;

2° Canones qui ius vetus ex integro referunt, ex veteris iuris auctoritate, atque ideo ex receptis apud probatos auctores interpretationibus, sunt aestimandi ;

3° Canones qui ex parte tantum cum veteri iure congruunt, qua congruunt ex iure antiquo aestimandi sunt ; qua discrepant, sunt ex sua ipsorum sententia diiudicandi ;

4° In dubio num aliquid canonum praescriptum cum veteri iure discrepet, a veteri iure non est recedendum ;

5° Quod ad poenas attinet, quarum in Codice nulla fit mentio, spirituales sint vel temporales, medicinales vel, ut vocant, vindictivae, latae vel ferendae sententiae, eae tamquam abrogatae habeantur ;

6° Si qua ex ceteris disciplinaribus legibus, quae usque adhuc viguerunt, nec explicite nec implicite in Codice contineantur, ea vim omnem amisisse dicenda est, nisi in probatis liturgicis libris reperiatur, aut lex sit iuris divini, sive positivi sive naturalis ».