DE LEGE NOVA.

DE ESSENTIA LEGIS NOVAE.

S. Th. I-II, q. 106 et 107.

315. Lex nova proprie et principaliter est lex interna nobis indita (q. 106, a. 1) : sicut enim lex naturalis est ipsum lumen rationis nostrae habitualiter ostendens quid sit bonum faciendum et malum vitandum et ipsa habitualis inclinatio ad bonum rationis, ita lex nova est ipsa gratia habitualis Spiritus sancti, in corde fidelium scripta, in qua tota virtus legis consistit, cum ex abundantia luminis fidei et donorum (intellectus et scientiae) et illuminationum Spiritus sancti indicet quid sit faciendum in ordine ad vitam aeternam, et ex abundantia amoris et gratiae suaviter inclinantis etiam adiuvet ad implendum.

Constat ex doctrina Apostoli qui a) ad Hebr. VIII, 8-10, dicit adimpletam prophetiam Ieremiae (XXXI, 33) de novo pacto seu testamento : « Dabo legem meam in visceribus eorum et in corde eorum scribam eam » ; unde II Cor. III, 3 : « epistola estis Christi (ministrata a nobis) et scripta non atramento sed spiritu Dei vivi, neque in tabulis lapideis sed in tabulis cordis carnalibus » ; — b) ad Rom. III, 27, 31, ipsam fidei gratiam legem appellat, eamque ut internam opponit veteri legi exteriorum operum ; — et c) VIII, 2, dicit eam legem Spiritus vitae, i. e. Spiritus sancti interne vivificantis (nam spiritus vitae est aliquid internum), quae nos liberat a lege peccati et mortis i. e. ab interna concupiscentia, quam lex vetus utpote externa vincere non poterat. Cfr. Ioh. VI, 44, 45 et Is. LIV, 13.

Secundario autem lex nova est lex externa et scripta, quatenus verbis et scriptis instruit fideles circa credenda et agenda ea quae ad gratiam disponunt vel ad eius usum spectant.

Ex quo sequitur legem novam vi sua iustificare secundum quod principaliter est ipsa gratia interius data, non autem secundum praecepta quae secundario ad ipsam pertinent (a. 2).

316. Lex nova dari non debuit ab initio (a. 3), 1) quia principaliter est gratia Spiritus sancti, quae abundanter dari non debuit nisi redemptione per Christum peracta (Ioh. VII, 39 ; Rom. VIII, 3) ; 2) quia est perfecta : non statim ad perfectionem aliquid adduci debet sed successive, et ideo debuit praecedere lex imperfecta (Gal. IV, 24) ; 3) quia est lex gratiae, et ideo oportuit quod homo relinqueretur suis viribus in V. L. ut in peccatum cadendo, suam infirmitatem cognoscens, agnosceret se gratia indigere (Rom. V, 20).

317. Lex vetus et nova sunt una specie in quantum ad unum tendunt, quod homines subdantur Deo et habeant vitam aeternam (q. 107, a. 1-4) ; sunt tamen duae gradu perfectionis in quantum Vetus est imperfecta, Nova vero perfecta quia est lex charitatis et amicitiae cum Deo.

Hinc 1) Nova implet veterem (Mt. V, 17) quia perfectum adimplet quod imperfecto deest : a) quantum ad finem qui est iustificatio hominum, quam lex vetus efficere non poterat sed praefigurabat et promittebat efficiendam nova lege ; b) quantum ad praecepta : Christus enim praecepta moralia legis non tantum confirmavit sed verum sensum illis exposuit ostendendo et interiores actus ab ipsa prohiberi, indicavit quomodo tutius observaretur, et superaddidit perfectionis consilia (Mt. V-VII) ; — 2) continetur ne vetere ut arbor in semine ; — 3) est minus gravis quam vetus (Mt. XI, 28), tum numero praeceptorum quia pauca positiva externa addit legi naturali, tum facilitate et delectabilitate amoris quacum adimpletur : quamvis enim modum operandi secundum virtutem perfectionem praecipiat et etiam in omni interiori affectu iustitiam praescribat, haec tamen non sunt gravia Deum amantibus et iustitiam habentibus.

Unde lex nova est omnino spiritualis : a) sanctionem habet spiritualem et aeternam (Mt. X, 28) ; ideo beatos eos dicit qui sunt pauperes, qui lugent, qui persecutionem patiuntur, quoniam merces eorum copiosa est in coelis (Mt. V, 3-12), et bona temporalia denuntiat impedimentum quae nos retardant a regno coelorum (Lc. VI, 24-25 ; Mt. XVI, 26) ; b) est regnum spirituale, ad quod ingrediendum requiritur fides in Evangelium, amor Dei et proximi, imitatio Christi, abnegatio sui (Mt. V, 48) ; c) cultus quem promovet, etsi externe manifestari debeat, praesertim esse debet internus (Ioh. IV, 23). Hinc sacrificia antiqua, quae in externa immolatione praecipue consisterent, abolita sunt iisque succedit sacrificium Christi, qui non solum corpus, sed animam suam immolat perfectissimis obedit (Hebr. X, 5-7). Quae vult et discipulos suos offerre spirituales hostias¹ (I Petr. II, 5 ; Mt. VI, 1).

318. Lex nova solemniter promulgata fuit in die Pentecostes, praesentibus Iudaeis ex omni natione ; qua die incepit obligare in Ierusalem, in aliis regionibus autem successive secundum tempus necessarium ut notitia legis ad illas moraliter devenire per se possit. Id autem sufficienter factum fuisse pro mundo tunc cognito, communiter creditur 40 circiter annis post mortem Salvatoris (tempore excidii Ierusalem) : tunc enim in omnem terram exiverat sonus Apostolorum (Rom. X, 18). — Non tamen ideo erat lex divulgata, cum ad omnes notitia eius nondum de facto pervenit.

DE POTESTATE LEGIS NOVAE.

S. Th. I-II, q. 108 ; q. 106, a. 1, ad 1 ; a. 4.

319. Lex nova debet ordinare actus exteriores (q. 108, a. 1 et 2). — Quamvis enim sit principaliter gratia Spiritus sancti, conveniens tamen tradit quaedam praecepta non tantum circa actus interiores, sed etiam circa exteriores, ita ut sit vera lex (Mt. V, 17 ; XXVII, 20 ; C. Trid. sess. 6 can. 19, 20 et 21). Et quidem continet :

1. Quaedam caeremonialia de sacramentis, ad ipsam gratiae susceptionem (v. g. Ioh. III, 5) : habemus enim gratiam per Dei Filium visibiliter hominem factum, unde gratia a Verbo incarnato et visibili profluens in nos deduci debet per visibilia signa, quae sunt sacramenta et sacrificium ;

2. Praecepta quoque moralia de actibus virtutum tum internis tum externis, qui ad gratiam disponunt vel ad eius usum pertinent :

a) praecepta de actibus qui necessarii sunt ut dispositio ad gratiae susceptionem et conservationem, sive quantum ad intellectum, uti cognitio principiorum veritatum fidei aut praeambulorum de manifestatione divinitatis et humanitatis Christi ; sive quantum ad affectum, scil. ea quae pertinent ad contemptum mundi sine quo homo non est capax Spiritus sancti (Ioh. XIV, 17) ;

b) praecepta de actibus qui necessarii sunt ad rectam gratiae usum, non solum de internis quae sunt ipsa gratia et charitas nos interne ordinans ad Deum et proximum ; sed etiam de externis quae ex instinctu gratiae producuntur : gratia enim est operosa per charitatem, et ideo etiam se manifestare debet per opera externa (Eph. V, 8 ; Ioh. XII, 36 ; Mt. X, 13), quorum aliqua necessariam convenientiam habent vel contraritatem ad gratiam, et haec sunt praecepta vel prohibita, v. g. confessio et negatio fidei (Mc. XVI, 16 ; Mt. X, 32 ; XXV 19, 20 ; Ioh. XVI, 9) et plura alia tradita Mt. V, 22 sq.

3. Alia autem opera quae non sunt necessaria ad gratiam, non sunt praecepta : haec si spectant ad unumquemque relicta sunt eius libertati ; si spectant ad utilitatem communem relicta sunt superioribus temporalibus et spiritualibus. Et ideo praeter praecepta moralia et sacramentalia, non sunt data alia caeremonialia vel iudicialia, sed relicta sunt Ecclesiae.

Hinc, ad differentiam veteris legis, quae dicitur servitutis, lex nova vocatur lex libertatis, non solum a) quia ea liberamur a servitute peccati (Rom. VI, 18), sed etiam b) quia nova non obligat nisi ad illa quae necessaria sunt saluti facienda vel ipsi contraria vitanda, et alia relinquit libertati, nec est sicut vetus, quae multa caeremonialia et iudicialia determinabat et pauca tantum relinquebat arbitrio hominum (Act. XV, 1 ; Gal. V, 1) ; c) quia haec praecepta nos facit libere implere, non timore et animo servili, sed in quantum interiori instinctu gratiae et amoris libenter ea impleamus.

320. Lex nova convenienter ordinat actus interiores, ut homines totaliter Deo sint subditi (q. 108, a. 3). — Christus enim in sermone quem habuit de monte, 1° beatitudinem variis operibus eximiis promisit ; 2° ordinavit actus interiores hominis quantum ad seipsum : a) circa media, quod abstineamus non tantum ab exterioribus operibus malis sed etiam ab interioribus et ab occasionibus malorum ; b) circa finem, quod non constituamus illum in humana gloria, vel divitiis, vel delectationibus ; unde tria proponit contraria opera bona : orationem, eleemosynam et ieiunium ; 3° ordinavit actus interiores hominis quantum ad proximum, ne temere iudicemus aut iniuste aut praesumptuose, nec indignis nimis confidamus ; 4° docet modum adimplendi legem, implorando divinum auxilium, conatum adhibendo ad virtutem, et cautelam contra seductores (Mt. V-VII).

321. In lege nova, quae est lex libertatis et perfectionis, convenienter adduntur consilia circa ea quae sunt necessaria, non ad consequendum finem, sed ut melius et expeditius illum consequamur (q. 108, a. 4). Homo enim in medio ponitur inter mundana et spiritualia bona, ita ut quanto plus aliis inhaereat, tanto plus recedat ab aliis ; et quamvis ad beatitudinem non sit necessarium ut homo totaliter relinquat terrena, quia illis uti potest secundum rationem, melius tamen et expeditius ad illam perveniet totaliter illa bona abdicando. Iamvero :

1° Bona huius mundi sunt triplicis generis : a) divitiae ad quas excitat concupiscentia oculorum, quas relinquendas proponit consilium paupertatis (Mt. XIX, 21) ; b) delectationes carnis circa quas versatur concupiscentia carnis, quas relinquendas docet consilium virginitatis vel continentiae (Mt. XIX, 11-12 ; I Cor. VII, 25-40) ; c) honores quos prosequitur superbia vitae, quosque relinquimus obedientia perfecta (q. 108, a. 4).

2° Similiter sollicitudinis saecularis inquietudo praecipue ingeritur homini circa tria (Lc. VI, 24 ; IX, 23 ; XII, 22) : a) circa dispensationem exteriorum rerum, et haec sollicitudo per consilium paupertatis homini aufertur ; b) circa gubernationem uxoris et filiorum, quae amputatur per consilium virginitatis ; c) circa dispositionem propriorum actuum, quae amputatur per consilium obedientiae quo aliquis se alterius dispositioni committit (cfr. C. Gent. III, 130).

3° Denique habet homo triplex bonum : a) bonum exteriorum rerum, quas totaliter aliquis Deo offert per voluntariam paupertatem ; b) bonum proprii corporis, quod offert per castitatem perfectam ; c) bonum animae, quod totaliter offert per obedientiam quae aliquis dat Deo propriam voluntatem, per quam homo utitur omnibus potentiis et habitibus animae (II-II, q. 186, a. 7).

322. Lex nova est universalis (q. 106, a. 4). Nam :

a) imponitur omnibus hominibus (Mt. XXVIII, 18-20 ; Mc. XVI, 15-16 ; Rom. I, 16) ; at alia praecepta sunt immediate obligatoria v. g. credendi et suscipiendi Baptismum, alia mediate nimirum baptizatis, v. g. praeceptum confessionis et communionis ;

b) imponitur omnibus temporibus subsequentibus, quia nulla perfectior esse potest, cum 1) homines immediate Deo coniungit et in finem ultimum introducit (Hebr. X, 19-20), 2) ipsam gratiam causat per sacramenta quae vere sanctificant, ac 3) sacrificium habet infinitae dignitatis. Et sane dari nequit in hac vita lex divina seu religio perfectior, cum nequeat excogitari maior unio hominis ad Deum : hic enim factus est homo et incarnatione se univit nobis, ut nos faceret deos sibique uniret per vitam gratiae, hanc nutrit et auget nobis uniendo carnem et sanguinem suum in Eucharistia, ut ipsi uniamur perfecta visione et intima possessione sui ipsius in coelis. Ita in ordine religioso ad Deum attingitur maximum quo maius aliquid nec excogitari potest. Unde

c) lex nova a nullo potest mutari, nec Ecclesia proprie in ea dispensare potest sed tantum authentice nomine Dei eam interpretari ; ac usque ad consummationem saeculi est duratura. Hinc in Scripturis dicitur regnum stabile (Mt. XVI, 18 ; XXVIII, 20), tempus novissimum (Act. II, 17 ; I Ioh. II, 18), foedus mansurum in aeternum (Ier. XXXI, 40 ; Mal. I, 10-11 ; Hebr. XIII, 20 ; Mt. XXVIII, 20), novum et aeternum testamentum (Mt. XXVI, 28 ; Lc. XXII, 20 ; Hebr. XIII, 20 ; IX, 20).

Lex nova itaque a vetere lege differt : 1) ratione causae efficientis, quia est a Christo non solum ut Deus est sed etiam ut homo (Hebr. I, 1) ; 2) ratione causae formalis, quia principaliter est gratia et charitas quam dat ex opere operato, dum lex vetus cognitionem praecepti dabat ac peccati, non vero auxilium ; 3) ratione materialis causae, quia lata est pro omnibus et in perpetuum, ac praecepta perfecte declarat, addit consilia, paucà imponit externa, sed multa interna quae tamen impletu facilia sunt ex gratia ; 4) ratione causae finalis, quia felicitatem aeternam immediate procurat.

SEXTA PARS.

DE LEGE ECCLESIASTICA.

323. Lex ecclesiastica est ordinatio rationis humanae qua Ecclesia et fideles baptizati ab illo qui curam eorum habet diriguntur in sanctitatem et vitam aeternam. Sicut enim lex civilis necessaria est ad determinandam legem naturalem et regendum populum in ordine ad felicitatem temporalem, ita lex ecclesiastica ad legem naturalem et divinam determinandam, inculcandam, complendam et addita speciali sanctione poenae urgendam, ac ita regendum populum christianum in ordine ad finem ultimum. Non mirum igitur si plura dicta de lege humana in praesenti applicantur¹.

Lex etiam vocatur canonica, a sæcc. VIII, a canonibus qui opponuntur legibus civilibus iam in Conc. Ancyrano (314) et Nicaeno I (324) ; item lex humana sacra, tum ratione auctoritatis quae a Christo (lege divina) est constituta, tum ratione materiae quae res temporales qua tales excludit, tum ratione finis quia fit in sanctificationem animarum. Hinc est derivatio, imitatio et suppletio divinae legis.

DE LEGE ECCLESIASTICA SECUNDUM SE.

De Auctore legis ecclesiasticae.

324. Legem ferre possunt omnes qui gaudent publica potestate perfecta regendi, seu politica iurisdictione, in communitatem perfectam vel eius partem. In Ecclesia potestas, ex voluntate Christi, iure divino ordinario competit Summo Pontifici (Mt. XVI, 19. Ioh. XXI, 15-18) et episcopis, (Mt. XVIII, 18 ; XXVIII, 20) ; iure ecclesiastico et aliis concedi potest. Alia autem distinguitur ordinario, ex vi proprii muneris habita ; alia delegata ex speciali commissione illius qui ordinariam habet¹ (c. 197, § 1). Hinc leges ferre possunt, qui gaudent a) iurisdictione ordinaria perfecta in foro externo :

1. S. Pontifex pro toto orbe et qualibet eius parte (c. 218), sive solus, sive cum aliis v. g. Congregationibus romanis, quarum ope decreta conficit aut edit quae ipse confirmat ;

2. Concilium : oecumenicum (c. 228) a R. Pontifice confirmatum (c. 227) pro tota Ecclesia ; plenarium pro suo territorio (c. 290), v. g. nationale pro natione, provinciale pro provincia ; sed decreta conciliorum particularium promulgari nequeunt antequam a S. Congr. Concilii recognita fuerint (c. 291, § 1) ; item synodus dioecesana pro dioecesi (c. 356) ;

3. Episcopus pro subditis, etiam extra synodum (c. 362) ; item, sede vacante, capitulum Ecclesiae cathedralis (c. 429 et 431) vel coetus consultorum (c. 427) et vicarius capitularis (c. 435) : quamvis non expediat, nisi ad urgendum leges antea latas vel opus sit in vacatione valde longa, ita tamen ut « nihil innovetur » (c. 436) ; item qui exercent iurisdictionem episcopalem, ut praelati nullius et exempti pro territorio sibi subiecto (c. 323) ; item vicarii et praelecti apostolici pro sua regione (c. 294), et administratores apostolici permanenter constituti (c. 315) ;

4. Ordines religiosi et religiones clericales exemptae in capitulo generali (c. 501, § 1) ;

b) vel iurisdictione delegata a Pontifice : legati, nuntii, etc. pro regione ad quam mittuntur et iuxta tenorem concessionis et suarum facultatum ; — item vicarii generales ex speciali delegatione episcopi ;

c) non autem illi qui tali iurisdictione carent :

1. rectores communitatum inferiorum : parochiarum, monasteriorum, sodalitatum, universitatum, religionis non exemptae (c. 501, § 1), etc., quorum statuta tamen possunt habere vim obligandi ex pacto vel voto subditorum, aut auctoritate dominativa, aut voluntate legislatoris ;

2. superiores generales vel capitula generalia religionis laicalis etiam exemptae, quia soli clerici valent iurisdictionem in Ecclesia obtinere (c. 118) ;

3. abbatissae vel superiorissae : licet enim auctoritate domestica possint praecipere, nulla tamen potestas iurisdictionis in Ecclesia mulieribus competit.

De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae.

325. Materia legis ecclesiasticae in genere. — Materia legis humanae sunt omnes actus quorum positio vel omissio ad bonum commune conferre potest, etiam illi qui ex se sunt indifferentes, quatenus ad virtutem vel vitium ordinari possunt. Bonum commune quod Ecclesia intendit est Dei cultus et sanctificatio supernaturalis hominum ; unde leges ferre potest circa illa quae pertinent ad vitam spiritualem, uti sunt fides, virtutes christianae, remissio peccatorum et indulgentiae ; circa illa quae spectant cultum, uti sunt sacrificium, sacramenta, orationes, vota, iuramenta, processiones, peregrinationes, caeremoniae, dies festivi ; circa personas sacrae vitae spirituali et cultui praepositas ; circa bona temporalia ad illis omnibus providendum necessaria.

Porro in his omnibus potest lex vel inculcare legem naturalem et divinam (v. g. prohibendo haeresim, praecipiendo Baptismum), vel determinare quod illae indeterminatum relinquant (v. g. confessio annua, communio paschalis, dies dominica, ieiunium), vel imponere quod ipsis est conforme (celebrare Nat. D^i), vel praecipere et prohibere quae illae permittunt (abstinere a carnibus, ab opere servili aut forensi), aut haec omnia urgere addita speciali sanctione poenae (v. g. excommunicatione), et etiam conditiones adiicere ad valorem actus, lege naturali, divina, ecclesiastica instituti (sic ad professionem religiosam, ad matrimonium v. g. ut celebretur coram parocho).

326. In specie quinam actus praescribi possunt. — Ex parte materiae debet lex ecclesiastica, utpote lex humana, praescribere actus qui sint

1. generatim honesti, i. e. non contrarii legi superiori v. g. naturali aut divinae,

2. speciatim iusti, i. e. nullius iuri adversantes,

3. contenti intra ambitum iurisdictionis legislatoris : subditi enim obedire tenentur superioribus secundum rationem superioritatis ; unde praeter iurisdictionem in superiore requiritur competentia, i. e. potestas in particularem materiam circa quam lex versatur ; 4) utiles ad bonum commune. Tales per se et regulariter sunt soli actus

a) moraliter possibiles et accommodati hominum viribus ; secus lex non esset rationi conformis nec bonum commune promoveret sed saepius esset occasio peccatorum. Notetur tamen iudicium de difficultate legis ad legislatoratem spectare, non ad subditos, secus actum esset de legibus ; insuper actus arduos et heroicos posse imponi illis qui libere statum elegerunt ad quos pertinent (uti continentia perpetua sacerdotibus et religiosis, perpetua clausura monialibus, missionariis missiones in locis barbarorum), vel etiam quando bonum publicum id exigit (v. g. administratio sacramentorum a parocho tempore pestis) ;

b) futuri : actus enim praeteritos praecipere, prohibere, permittere, vel si irrevocabiles sint irritare esset inutile ; item actus praeteriti non possunt puniri nisi iam aliqua lege fuerint prohibiti, nec actus revocabiles irritari aut personas ad actus praeteritos reddi inhabiles aut incapaces, nisi propter magnam necessitatem boni communis : semper enim bonum partis cedere debet bono totius. Hinc can. 10 : « Leges respiciunt futura, non praeterita, nisi nominatim in eis de praeteritis caveatur » (cfr. can. 2226, § 2 et 3, et 2222). Lex autem non constitutiva novi iuris sed mere declaratoria iuris antiquioris attingere valet actus praeteritos ;

c) externi qui soli nos ponunt in relatione ad societatem et soli directe referuntur ad gubernationem externam.

327. Possuntne praescribi actus interni? — Recentiores plures, ad differentiam veterum, malunt potestatem Ecclesiae legislativam extendere ad actus mere internos¹. Id tamen asserunt sine fundamento. Etenim :

1. Sicut potestas fori interni directe et immediate internam singulorum sanctificationem respicit, ita potestas legislativa fori externi per se primo tendit ad externam et communem regimen, nam societas, etiam ecclesiastica, est corpus visibile et externum.

Sed actus mere interni non sunt materia apta ad huiusmodi regimen externum. Ergo. Et sane lex humana, cum sit lata pro communitate, singulos afficit prout pars sunt societatis visibilis, et socialiter inter se communicant ; unde potestas socialis est necessario fori externi. Sed actus mere interni ad socialem communicationem non pertinent : per illos enim non communicamus cum aliis. Ergo actus interni directe et secundum se obiectum legis humanae et potestatis socialis esse nequeunt.

2. Legislator non potest ferre leges nisi de illis de quibus potest iudicare et ad quae potest cogere, secus lex esset inutilis et inefficax ad obtinendum effectum ; hinc potestas legislativa, iudiciaria et coactiva sunt eiusdem ordinis, velut partes unius integrae potestatis iurisdictionis, quae proin iisdem terminis per se continentur. Sed legislator humanus non potest iudicare nec punire nisi actus externos. Ergo nec praecipere nisi externos².

3. Unde Innocentius III : Ecclesia non iudicat de occultis.

Hinc legislativa potestas fori interni concipi nequit nisi vicaria Dei et nomine Dei exercenda ; ex revelatione autem vel usu Ecclesiae nullum datur vestigium talis potestatis a Deo concessae. Verba enim Mt. XVI, 19 et XVIII, 18 intelligenda sunt cum restrictione iuxta naturam rei, et tantum sunt generalia intra latitudinem quae legislatoris humano semper assignatur ; secus etiam probarent Pontificem posse solvere legem naturalem aut divinam, aut legem ferre in materia temporali et civili.

Itaque a) non probatur lex ecclesiastica posse praecipere actus mere internos, et certum est quod id non facit ;

b) attingere valet directe omnes actus externos etiam occultos ; actus enim externi per se et natura sua sunt publici et per accidens tantum sunt occulti ; lex autem attendit ea quae per se et communiter fiunt ;

c) attingere valet indirecte omnes actus internos qui sunt forma exteriorum et illis sunt coniuncti, sive necessario et per se, sive etiam per accidens, dummodo aliquo modo se manifestent externe : hoc ipso enim sunt lege attingibiles. Sic attingitur 1° causa interna actus externi, v. g. praecipitur etiam voluntas ieiunandi et prohibetur voluntas manducandi carnes ; item 2° conditio necessaria ut actus externus speciem, valorem, honestatem, et moralitatem etiam specialem habeat, v. g. intentio in iuramento vel sacramento aut sacrificio, advertentia in oratione, dolor in contritione, intentio se obligandi in contractu, consensus in matrimonio, dotes ut actus (v. g. confessio vel communio) sint boni (cfr. prop. 14 damn. ab Alex. VII et 55 damn. ab Inn. XI, et c. 907 et 861) ; 3° item motivum speciale seu finis accidentalis propter quem actus est ponendus : missa celebranda pro grege, oratio pro pluvia, animabus purgatorii, etc. : est scil. conditio actus publici qualiter intenditur ab Ecclesia³.

328. Animadversio. — Quamvis potestate legislativa actus mere internos Ecclesia non attingat, hos tamen attingere valet alia potestate ; et quidem

1. potest actui interno adnectere favorem v. g. indulgentiam, uti fecit meditationi ad viam crucis ;

2. potest nomine Dei interpretari legem naturalem et divinam etiam quantum ad actus mere internos, ad quos tunc tenemur non vi legis ecclesiasticae, sed vi legis superioris : ita nomine Dei potest remittere vota aut iuramenta etiam interna ;

3. potest nomine Dei in foro interno conscientiae absolvere a peccatis etiam internis ac mere interna praecipere, v. g. piam meditationem ;

4. potest, per superiores, religiosis praecipere interna, vi voti obedientiae, v. g. orationem mentalem, examen conscientiae.

De Efformatione legis ecclesiasticae.

329. Leges ecclesiasticae efformari possunt sicut aliae humanae : sive actu imperativo legislatoris observantiam a subditis exigentis, sive observantia seu consuetudine subditorum cui accedit consensus legislatoris.

Olim multae leges ecclesiasticae consuetudine introductae fuerunt, quarum plures iam scripto fuerunt consignatae ; at etiam hodie valet consuetudo legem introducere, uti explicabimus in q. 3, art. 7, sed semper de consensu legislatoris (can. 25) ; vocantur istae leges ius consuetudinarium.

Nunc autem ordinario constituuntur leges actu imperativo legislatoris ; unde istae leges vocantur ius constitutum, quod ordinario est scriptum.

Naturae legis constitutae convenit a) ut superior legem non ferat sine consilio prudentum, unde Pontifices congregationes solent consulere, et episcopi habent consilium capituli, imo singulis saltem decenniis celebranda est synodus dioecesana (can. 356, § 1), in qua tamen solus episcopus est legislator, ceteris votum mere consultivum habentibus (can. 362) ; — b) ut verbis claris et brevibus exprimatur intendenti obligandi et in lingua societatis ad quam dirigitur, qualis est latina in Ecclesia occidentali ; — c) ut scripto proponatur quo melius consulitur perspicuitati legis ; quod sub variis formis fieri potest decreti, epistolae, codicis seu collectionis, etiam responsi et sententiae quamvis haec duae magis conveniant ad interpretandam legem iam latam quam ad introducendam novam, imo sub forma instructionis, quae tamen potius norma est declarativa et regula directiva servanda accessori legem complens, in qua nihilominus puncta quaedam secundaria ordinatione praescriptive possunt imponi. Nulla tamen determinata forma est in efformatione legum de praecepto servanda.

330. Leges ecclesiasticae variam induunt formam. Hodie enumerantur

1. constitutiones apostolicae quae eduntur nomine R^i Pontificis seu promanant immediate ab ipso, in forma sollemnior Bullae, et versantur circa graviora negotia ;

2. litterae apostolicae quae eduntur sub forma Bullae vel sub forma minus solennii Brevis, pro negotiis minus gravibus, praesertim ordinis gubernativi sive administrativi ; litterae vocantur encyclicae quando ad episcopos totius orbis, vel ad partem notabilem eorum, v. g. saltem unius aut plurium nationum, diriguntur ;

3. decreta seu decreta generalia quae R. Pontifex vel in concilio oecumenico vel per congregationes romanas conficit ;

4. decretales epistolae seu respons a quae ex aliena relatione (ad consultationem vel postulationem) occasione sumunt, et rescripta quibus alienae petitioni satisfit (can. 36 sq.) ;

5. allocutiones consistoriales quae viva voce in consistorio habentur : pro foro externo authenticae sunt, si scripto redigantur et ab officialibus consignentur ;

6. codex Iuris seu collectio principiorum legum disciplinarum Ecclesiae, quarum praescriptiones, non per articulos ut ius civile, sed per canones distinguuntur ;

7. decreta conciliorum particularium ;

8. statuta, quibus potius designantur leges ab inferiore potestate lata, v. g. statuta episcopalia vel dioecesana, aut ordinationes interni regiminis personarum moralium, v. g. statuta capitularia, religiosa.

331. Modus promulgandi leges, sicut efformandi, varius fuit a Pontificibus adhibitus :

a) per 12 priora saecula, suas constitutiones promulgabant, eas mittendo in provintiis, per clericos probatissimae fidei, sive ad singulos episcopos, sive ad metropolitanos aut patriarchas, qui easdem episcopis transmittenda curabant ;

b) ineunte saeculo XIII, promulgare coeperunt collectiones authenticas iuris canonici, eas mittendo cum Bulla ad celebriores academias : ita Innocentius III, an. 1210, suarum decretalium collectionem promulgavit litteris ad universitatem Bononiensem directis ; c) labente eodem saeculo, quasdam Bullas promulgari iusserunt per affixionem in loco suae residentiae, Romae praesertim (v. g. ad valvas Eccl. Later. ; basil. S. Petri in Vat. et Cancell. Apost., aut in acie campi Florae), cum hac clausula quod talis promulgatio suffeceret ut lex totam suam vim obtineret : ita Martinus IV, an. 1281 contra Michaelem Palaeologum Bullam edidit, et eodem modo usus est Bonifacius VIII contra Philippum pulchrum.

Talis promulgatio facta in loco centrali qualis est Roma sufficit ut lex habeat vim obligandi : est enim urbs totius orbis princeps cuius est ingens cum toto orbe communicatio, ad quam conveeniunt omnes fere nationes, in qua non tantum reges suos legatos sed omnes fere praelati suos procuratores habent qui de novis legibus eos certiores reddere valent ; unde facillime lex nova ibi promulgata divulgatur.

Qui modus promulgationis deinceps fuit generatim retentus a Summis Pontificibus, quin tamen unquam fuerit unicus : quaedam enim promulgari solebant transmissione ad nuntios, metropolitanos, episcopos, etc., uti encyclicae et decreta edita a congregationibus ; aut etiam promulgatione in singulis dioecesibus vel etiam paroeciis, uti factum fuit pro decreto Tridentini circa matrimonia clandestina et fieri solebat pro lege poenali, irritante, iurisdictionem auferente, vel pro constitutionibus quae respiciunt partem Ecclesiae.

d) Nunc autem Pius X edixit (Const. 29 sept. 1908) ut commentarium officiale ederetur (Acta Apostolicae Sedis), in quo voluit inserta et in vulgum edita ac hac ratione promulgata constitutiones pontificias, leges, decreta aliaque R. P. et S. C. et Officiorum scita, quoties promulgatione opus sit, nec aliter a S. Sede fuerit provisum. Quod ratum habuit Codex, can. 9 : « Leges ab Apostolica Sede latae promulgantur per editionem (i. e. non solam insertionem sed editionem seu aliquam in vulgus publicationem) in Actorum Apostolicae Sedis commentario officiali, nisi in casibus particularibus alius promulgandi modus fuerit praescriptus ».

332. Quandonam lex promulgata obligare incipit. — Promulgatione legis generalis Romae facta, obligat lex tempore ab ipsa designato, quod si nullum designetur (ut olim saepe habebat locum), aliqui dixerunt obligare statim i. e. postridie ; — melius alii paulatim post tempus ad divulgationem sufficiens, plus minusve iuxta distantiam locorum ; — alii denique nonnisi post duos menses et quidem ubique etiam in loco promulgationis : tempus enim quo lex humano modo possit ad aures subditorum pervenire, taxandum est iudicio prudentum, quod olim taxatum fuit in iure romano ad duos menses ; ergo illi standum est ubi tempus non est determinatum. At haec taxatio non demonstratur applicanda legibus Ecclesiae ; deinde Curia romana reos declaravit legis transgressores vicinos ante duos elapsos menses ; et ex altera parte plures sunt regiones ad quas post duos menses notitia legis pervenire non semper poterat ; denique taxatio illa non videtur fieri posse pro omnibus temporibus etiam illis in quibus divulgationis media fient multo faciliora. Unde 2^a sententia videtur vera, ultima a multis habebatur probabilis, prima est omnino improbabilis.

Nunc autem iam universaliter fuit tempus designatum, et valet can. 9 Codicis : « Leges ab Ap^a Sede latae promulgantur... et vim suam exserunt tantum expletis tribus mensibus (« prout sunt in calendario computato primo die » can. 34, § 3) a die qui Actorum numero appositus est, nisi ex natura rei illico ligent aut in ipsa lege brevior vel longior vacatio specialiter et expresse fuerit statuta ».

Ex natura rei illico ligant leges quae versantur circa materiam fidei et morum, libros damnant et in Indicem referunt, aut declarant ea quae nullam patiuntur dilationem et statim applicanda sunt.

333. De promulgatione legum particularium, quales sunt episcopales, ius commune nihil habet, unde relinquantur determinanda iudicio legislatoris. Promulgari possunt publica lectione in ecclesia cathedrali, voce praeconis in platea civitatis, affixione in loco publico ad hoc designato, insertione in folio dioecesano, vel etiam decisione publica in synodo (can. 335, § 2 et 362). Obligant statim, nisi aliter declaretur. — Idem fere valet de legibus conciliorum particularium (can. 291, § 1).

334. Ad valorem seu vim obligatoriam legis ecclesiasticae per se non requiritur :

A. Acceptatio subditorum proprie dicta approbativa seu acceptatio iuris, i. e. consensus in observantiam legis latae seu voluntas se illi submittendi. Legislator enim ecclesiasticus potestatem habet concessam ab ipso Christo, non a communitate seu subditis, independenter ab eorum consensu exercendam ; et ideo potest et generatim vult praecipere independenter a tali consensu (C. Flor. ; Trid. sess. 14, c. 7 ; Vat., c. 3). Hinc non requiritur : 1) acceptatio populi ; nec 2) pro lege pontificia acceptatio episcoporum, aut pro lege episcopali acceptatio sacerdotum 2^i ordinis : episcopi tamen si legem pontificiam noxiam pro ipsorum subditis existentem, de hoc possunt imo debent Pontificem reddere certiorem eumque supplicare ut ipsi deroget, quo tempore supplicationis probabiliter obligatio suspenditur ex epichia, donec Pontifex definitive iudicaverit ; nec 3) a fortiori requirit consensus potestatis secularis (placet). Cfr. C. Vat. c. 3 ; enc. Quanta cura 1864 ; Syll. prop. 28, 41, 49 ; const. Apost. Sedis, tit. I, n. 7 et 8.

B. A fortiori non requiritur acceptatio executiva et improprie dicta facti, ad valorem legi tribuendum, seu ipsa actualis observantia legis et in usum deductio.

Potest tamen esse necessaria ad vim legis conservandam, non directe sed indirecte. Si enim superior non valet legis impletionem obtinere a maiori vel saniori parte communitatis, potest esse conveniens ut legis observantiam non urgeat : urgendo enim potest esse subditis occasio ruinae absque fructu. Quo casu non deficit obligatio directe ex non acceptatione populi, sed indirecte ex consensu tacito vel praesumpto legislatoris qui censetur nolile animarum ruinam si legem non urgeat. Quandonam autem talis lex censetur revocata, nequit generaliter determinari sed arbitrio prudentum relinquitur.

335. Animadversio. — Definitiones Ecclesiae spectantes ius naturale et divinum, et simplex interpretatio iuris ecclesiastici vigentis statim obligant ac cognoscuntur, quia non indigent promulgatione cum non sint novae leges.

De Divisione legis ecclesiasticae.

336. Divisio iuris ecclesiastici. — Ius ecclesiasticum aliud est liturgicum quod directe regit actus cultus divini, aliud disciplinare quod directe respicit mores fidelium : hoc ultimun strictiore sensu vocatur canonicum.

Utrumque paulatim fuit elaboratum, tum ex praescriptionibus Pontificum et Conciliorum, tum usu et consuetudine postea scripto confirmatis.

Ita praesertim pro iure liturgico, quod iam antiquitus fuit libris consignatum. Quae spectabat Sacrificium, continebantur in Sacramentariis romanis et gallicanis, in Antiphonariis seu Gradualibus, in Lectionariis, Epistolariis et Evangeliariis : ex quibus tribus postea confectum fuit Missale. Quantum ad S. Officium, existebant Psalterium, Antiphonarium, Hymnasium, Codex Scripturae S., Homiliarium, Collectarium, etc., ex quibus diversa fuerunt desumpta et unita in Breviarium. Pro administratione Sacramentorum, inveniuntur Ritualia, quae etiam vocabantur Manualia aut Agenda.

Hodie leges liturgicae continentur in 5 libris authenticis : Missale, Breviarium, Rituale, Pontificale et Caeremoniale ; ac in decretis et declarationibus S. Congr. Rituum (can. 253). Pro quibusdam tamen valet Congregatio Caeremonialis (can. 254) ; et pro ritibus Ecclesiarum orientalium, Congregatio pro Ecclesia orientali (can. 257).

Ius autem disciplinae variis temporibus extitit sub varia forma ; recenter ius Ecclesiae latinae fuit codificatum. De quibus quaedam magis particularia opportune notantur

337. Divisio iuris antiquioris. — Ius canonicum lente decursu saeculorum fuit efformatum. Ante novissimum iuris codificationem, distinguebatur in ius antiquum, quod ab aetate Apostolorum usque ad saec. XII extenditur, scil. usque ad Decretum Gratiani (1140-1150) ; ius novum, quod a decreto Gratiani usque ad saec. XVI extenditur seu ad Conc. Tridentinum (1545-1563) ; et ius novissimum seu posttridentinum.

A. Ius antiquum. Primis saeculis extiterunt syllogae et collectiones canonum praesertim a Conciliis, v. g. a Nicaeno, editorum, dein etiam systematice efformatae. Sub medium autem saeculum XII, monachus benedictinus Gratianus omnes canones in unum collegit et novam atque unicam ecclesiasticarum legum ordinem syllogen aggressus est, quae postea Decretum Gratiani nuncupata fuit, quaque studiorum iuris canonici veluti iecit fundamenta.

Decretum in tres dividitur partes : a) prima constat 101 Distinctionibus, et quaelibet distinctio plures canones seu capita complectitur ; b) secunda pars dividitur in 36 Causas, causae in quaestiones, et quaestiones in canones ; c) tertia pars, quae tractat de Consecratione i. e. de ritibus et rebus sacris, distribuitur, sicut prima, in Distinctiones et canones.

B. Ius novum continetur in Corpore iuris canonici. Complectitur

1° Decretum Gratiani quod, licet emendatum, non tamen est authenticum, et ideo non aliam auctoritatem habet quam ipsi fontes ex quibus fuit desumptum.

2° Decretales Gregorii IX quae iussu huius Pontificis editae fuerunt a S. Raymundo de Pennafort O. P. (1234). Haec collectio est vere authentica et per se vim legis habet ; complectitur epistolas Gregorii IX et quorumdam praedecessorum, voluitque Pontifex ut ea sola uterentur in iudiciis et in scholis. Quinque libros continet qui dividuntur in titulos, tituli autem in capita.

3° Sextus Decretalium liber Bonifacii VIII quem iste Pontifex adiicit (1298), eadem vi et auctoritate ac praecedentibus authentice collata. Iisdem divisionibus constat ac collectio S. Raymundi.

4° Clementinae Decretales, a Clemente V collectae et a Ioanne XXII authentice promulgatae (1317), ita ut vim legis habent.

5° Extravagantes Ioannis XXII, sic vocatae quia vagabantur extra praevias collectiones, privatorum studio collectae et editae, a. 1325, vim legis non habent ut collectio, sed solum ex ipsis documentis quae ab auctoritate pontificia vere emanant.

6° Extravagantes communes, numero 70, aliorum Pontificum, privata auctoritate collectae circa finem saec. XV : valore authentico collectiones non gaudent sed solo valore ipsorum documentorum.

C. Ius novissimum continetur in decretis et canonibus Conciliorum generalium, praecipue Tridentini et Vaticani, in Constitutionibus RP. Pontificum, in Declarationibus S. Congregationum et Tribunalium romanae curiae ac Regulis Cancellariae Apostolicae.

Quibus legibus quasi innumeris iam feliciter succedit Codex Iuris canonici, qui a Pio X indictus, a Benedicto XV fuit solemniter promulgatus die festo Pentecostes anni 1917, ita ut vim obligandi haberet a die Pentecostes anni sequentis, i. e. a 19 maii 1918.

338. Divisio iuris novi codificati. — Dividitur Codex iuris in quinque partes seu libros :

1^us liber tradit Normas generales, praecipue de Legibus, Rescriptis et Privilegiis, ac Dispensationibus.

2^us liber agit : de Personis, speciatim de Clericis in genere et in specie, de Religiosis et de Laicis.

3^us liber est : de Rebus, scil. de Sacramentis singulis in specie, et sacramentalibus, de Locis et Temporibus sacris, de Cultu divino, de Magisterio ecclesiastico, de Beneficiis et Institutis ecclesiasticis, ac de Bonis Ecclesiae temporalibus.

4^us liber tractat de Processibus, scil. de Iudiciis in genere et in specie, de Causis beatificationis et canonizationis, ac de Modo procedendi in nonnullis expendendis negotiis.

5^us liber denique est de Delictis et Poenis.

339. Valor Codicis ab ipso codice indicatur.

Can. 1 : « Licet in Codice iuris canonici Ecclesiae quoque Orientalis disciplina saepe referatur, ipse tamen unam respicit Latinam Ecclesiam, neque Orientalem obligat, nisi de ius agatur, quae ex ipsa rei natura etiam Orientalem afficiunt ».

Can. 2 : « Codex, plerumque, nihil decernit de ritibus et caeremoniis quas liturgici libri, ab Ecclesia Latina probati, servandas praecipiunt in celebratione sacrosancti Missae sacrificii, in administratione Sacramentorum et Sacramentalium aliisque sacris peragendis. Quae omnes liturgicae leges vim suam retinent, nisi earum aliqua in Codice expresse corrigatur ».

Can. 3 : « Codicis canones initas ab Apostolica Sede cum variis Nationibus conventiones nullatenus abrogant aut iis aliquid obrogant ; eac idcirco perinde, ac in praesens vigere pergunt, contrariis huius Codicis praescriptis minime obstanbitur ».

Can. 4 : « Iura aliis quaesita, itemque privilegia atque indulta quae, ab Apostolica Sede ad haec usque tempora personis sive physicis sive moralibus concessa, in usu adhuc sunt nec revocata, integra manent, nisi huius Codicis canonibus expresse revocentur ».

Can. 5 : « Vigentes in praesens contra horum statuta canonum consuetudines sive universales sive particulares, si quidem ipsis canonibus expresse reprobentur tamquam iuris corruptelae corrigantur, licet sint immemorabiles, neve sinantur in posterum reviviscere ; aliae, quae quidem centennariae sint et immemoriales, tolerari poterunt, si Ordinarii pro locorum ac personarum adiunctis existere eas prudenter submoveri non posse, ceterae suppressae habeantur, nisi expresse Codex aliud caveat ».

Can. 6 : « Codex vigentem huc usque disciplinam plerumque retinet, licet opportunas mutationes afferat. Itaque :

1° Leges quaetibet, sive universales sive particulares, praescriptis huius Codicis oppositae, abrogantur, nisi de particularibus legibus aliud expresse caveatur ;

2° Canones qui ius vetus ex integro referunt, ex veteris iuris auctoritate, atque ideo ex receptis apud probatos auctores interpretationibus, sunt aestimandi ;

3° Canones qui ex parte tantum cum veteri iure congruunt, qua congruunt ex iure antiquo aestimandi sunt ; qua discrepant, sunt ex sua ipsorum sententia diiudicandi ;

4° In dubio num aliquid canonum praescriptum cum veteri iure discrepet, a veteri iure non est recedendum ;

5° Quod ad poenas attinet, quarum in Codice nulla fit mentio, spirituales sint vel temporales, medicinales vel, ut vocant, vindictivae, latae vel ferendae sententiae, eae tamquam abrogatae habeantur ;

6° Si qua ex ceteris disciplinaribus legibus, quae usque adhuc viguerunt, nec explicite nec implicite in Codice contineantur, ea vim omnem amisisse dicenda est, nisi in probatis liturgicis libris reperiatur, aut lex sit iuris divini, sive positivi sive naturalis ».

DE POTESTATE SEU OBLIGATIONE LEGIS ECCLESIASTICAE.

340. Thesis. Lex ecclesiastica qua talis est vere moralis, i. e. non meram coactionem importat, sed obligat in conscientia et coram Deo, etiam sub gravi.

Est de fide ex Conc. Const^i sess. 8, prop. 8, 11, 12 et 15 contra Wicleff, et sess. 15, prop. 12 et 15 contra Hus, et ex bulla Leonis X contra Lutherum, ac e C. Trid. sess. 7, can 8 de Bapt. ; obligationem esse gravem constat ex universali Ecclesiae praedicatione atque praxi urgendi quaddam leges sub gravi.

Probatur : a) Lex ecclesiastica fertur potestate a Deo concessa, nomine Dei ab eius ministro imponitur et sancitur, unde quae ab illa ligantur in terra etiam ligantur in coelis, et qui ministros spernunt, spernunt Christum (Mt. XVI, 19 ; XVIII, 17-18 ; Lc. X, 16).

b) Lex humana obligat in conscientia ita ut sibi damnationem acquirat qui resistit potestati naturali humanae (Rom. XIII, 2) ; a fortiori lex ecclesiastica quae fit a potestate supernaturaliter constituta.

c) Unde in Scripturis saepe admonentur fideles de religiosa obedientia pastoribus praestanda (Act. XV, 28-29 ; II Cor. X, 6 ; I Thes. IV, 2, 8 ; II Thes. III, 14 ; Hebr. XIII, 17).

d) Et ita habet communis sensus fidelium, v. g. quoad auditionem missae, abstinentiam a carne.

Dicitur 1) qua talis, i. e. non solum quatenus legem naturalem et divinam continet et applicat. Textus enim citati sunt omnino generales, obligant oritur ex sola divina origine potestatis, non ex praesupposito simili praecepto divino, et plura ab Apostolis inculcantur quae nullo modo lege naturali ac divina comprehenduntur ;

2. etiam sub gravi : illa enim quae necessaria sunt societati humanae, qualis est obedientia erga auctoritatem, de se obligant sub gravi, in materia gravi.

De Quantitate seu Gravitate Obligationis.

S. Th. II-II, q. 105, a. 2.

341. Gravitas obligationis in lege ecclesiastica pendet a duobus : a gravitate materiae et a voluntate legislatoris, qui saltem debet habere intentionem implicatam obligandi sub gravi. Unde

a) si materia est undequaque, etiam fine et circumstantiis spectatis, levis, lex non potest obligare sub gravi : talis enim materia non est capax obligationis gravis, nec legislator potest facere ut materia levis quae parum conducit et leviter influit in finem seu bonum commune, multum conducat et graviter influat, aut quod inoboedientia parva sit magna ; ceterum talis lex non est conformis rationi, nec tenderet ad bonum commune, sed potius esset occasio ruinae ;

b) si materia est gravis et legislator intendit obligare sub levi, obligatio est tantum levis : ad differentiam enim legis naturalis, in qua obligatio et eius gravitas necessario et immediate oritur ex ipsa gravitate et necessitate materiae, causa proxima et immediata obligationis in lege positiva est voluntas legislatoris ; tanta ergo est obligatio quantum vult legislator, et sicut ab ipso pendet ut lex sit et obliget, ita ut sit gravis vel levis. Et licet ita agendo legislator aliquando peccare possit, obligatio tamen, quia est effectus voluntatis ipsius, non se extendit ultra id quod voluerit.

342. Gravitas materiae pensatur ratione finis ac aptitudinis ad hunc finem :

A. Materia equidem est gravis, quando est medium efficax ad magnum bonum, scil. quando finis specialis seu proximus est magni momenti quantum ad bonum commune, valde utilis, moraliter necessarius, et simul id quod lege praescribitur multum conducit ad finem obtinendum. Talis est cultus sacri dignitas, Dei servitium, poenitentia, cleri sanctitas, etc. ad quae multum conferunt usus sacrorum paramentorum, festorum observantia, abstinentia a carne, coelibatus. Unde res in se levis potest esse materia gravis, uti fuit esus fructus vetiti in paradiso ratione agnitionis Dei et subiectionis hominis ad Deum : ita v. g. ingressus domus ratione scandali vel periculi, mixtio aquae et vini ratione repraesentationis magni mysterii in sacrificio.

B. E contra, si finis specialis non sit magni momenti, vel si magni momenti sit et actio non multum conducat ad finem, materia est levis ; sic ad glorificationem Dei non multum confert ordo inter diversas horas breviarii.

343. Regulae practicae ad dignoscendam obligationem gravem vel levem.

A. Lex positiva obligat sub gravi, quando materia est gravis, i. e. multum conducit ad finem magni momenti, et simul legislator sub gravi praecipere vult.

B. Legislator autem sub gravi vult obligare

a) si utitur verbis graviter comminatoriis vel severioribus v. g. si praecipit in virtute sanctae obedientiae, sub indignatione Dei, sub interminatione divini iudicii, etc.

b) si gravem poenam imponit v. g. mortis, mutilationis, carceris perpetui, exilii, depositionis, privationis honorum, censurae, irregularitatis, reservationis, privationis sepulturae ecclesiasticae (can. 2218 § 2) ; poena enim, ut sit iusta, debet esse delicto proportionata ;

c) si in gravi materia utitur verbis ordinariis : mandamus, praecipimus, prohibemus, etc. et non exprimit se velle obligare sub levi, neque id ex circumstantiis colligitur, praesertim v. g. ex nimio onere quod lex imponeret, censetur obligare sub gravi : praesumitur enim rationabiliter agere et ordinario obligare iuxta capacitatem et exigentiam materiae. Nec debet obligationem gravem explicite intendere : sicut non explicite debet intendere obligationem in conscientia sed facere legem, et ita implicite vult obligationem, eodem modo praecipiendo materiam gravem, implicite censetur velle praecipere sub gravi ;

d) si consuetudo et usus fidelium et praxis timoratorum sic legem interpretantur ;

e) si ita unanimiter iudicant prudentes, pii et docti.

C. Quodsi dubitetur de illis, censetur lex obligare sub levi, nisi legislator eam urgeat sub gravi, quia tunc praesumptio stat pro ipso.

De Qualitate et Extensione Obligationis legis praeceptivae.

344. Lex praeceptiva seu moralis est illa quae praecipit aliquod bonum faciendum vel prohibet aliquod malum vitandum. Observantia huius legis non est semper actus illius speciei et virtutis ad quam materia de se pertinet, sed illius ex cuius motivo formali lex lata est : virtutes enim et actus humani boni ex obiecto formali seu motivo distinguuntur. Sic ieiunium de se est actus abstinentiae et ieiunium quadragesimale quod ex tali motivo praecipitur, sed ieiunium ante communionem est actus religionis qui ex motivo formali religionis imponitur. Unde qui praeceptum transgreditur peccat contra illam virtutem ex cuius motivo praeceptum fertur.

Ex hisce sequitur transgressionem praecepti tantum esse peccatum formalis inoboedientiae si ex motivo speciali obedientiae feratur, non autem in aliis casibus, nisi ex contemptu transgressio fiat. Nulla lex ecclesiastica videtur ex speciali motivo obedientiae lata.

345. Lex praeceptiva fundata in praescriptione iuris est illa quae nititur in rationabili coniectura seu probabilitate ex circumstantiis desumpta saepius connexis cum veritate. Praesumptio enim est rei incertae probabilis coniectura (can. 1825 § 1) : ita v. g. lex obligans ad sententiam iudicis quae praesumitur iusta, ad executionem contractus qui supponitur valide initus nisi probetur contrarium ; item lex qua puer censetur habere usum rationis a septennio (c. 88 § 3), pubes cognoscere quid sit matrimonium¹ (c. 1082 § 2).

Alia fundatur in praesumptione facti particularis quando superior praesumit factum, v. g. damnum, fraudem, consensum, negligentiam non in communi ut plurimum sed in quovis particulari casu existere, ideoque legem fert pro omnibus casibus similibus : ita in exemplis datis ; — alia est in praesumptione periculi communis quando praesumit ex tali opere vel modo operandi ut plurimum, ordinario et communiter sequi damnum, fraudem, scandalum, etc., et ideo illud prohibet, v. g. libros pravos legere : non supponi fraudem vel scandalum vel damnum sed ipsorum periculum.

Prima per se non obligat, si praesumptio in casu particulari sit falsa, quia tunc deest legis fundamentum, quod est praesumptio huius facti particularis ; hinc non teneris solvere pecuniam pro damno falso praesumpto.

Unde effatum : idem est iudicium in foro conscientiae et in foro fori, verum est in casibus in quibus forum externum non nititur falsae praesumptioni facti particularis. Per accidens tamen in foro externo obedire tenemur, ratione ordinis publici et scandali, sed tunc possumus nos occulte compensare (etiam post sententiam iudicis) ; at obedire non possumus si res sit illicita, ut si quis pateret vel redderet debitum in matrimonio certe invalido quod praesumitur validum in foro externo.

Secunda per se obligat semper, etiam in casibus particularibus in quibus damnum vel eius periculum non intervenit, quia manet legis fundamentum.

a) Legem enim non tulit superior quia praesumit in quolibet casu damnum sed quia praesumit hominibus communiter ita esse ; ergo quamdiu manet periculum commune, tamdiu manet ipsa lex.

b) Ceterum bonum commune exigit ut nulla admittatur exceptio, secus mala vitanda non impedirentur efficaciter quia facile unusquisque sibi persuaseret respectu sui non esse periculum, quam falsam persuasionem praecavare intendit lex, necnon homines ad damna vitanda reddere diligentes. Ita lex ecclesiastica lata ad praecavendum generale periculum perversitatis vel detrimenti spiritualis, sicut lex civilis ad praecavendum generale periculum negligentiae.

c) Aliis verbis : lex non cessat nisi finis adaequate cesset i. e. totaliter et quoad omnes. Atqui in casu, etsi periculum non existat pro individuo, pro communitate perseverat. Ergo non cessat lex. Nam eius finis est vitare periculum commune ; iam commune periculum efficaciter et certo vitari nequit si absolute et pro omnibus lex non urgeret, cum unusquisque facile sibi persuaderet periculum pro se non adesse, ex quo finis legis frustraretur.

Hinc sicut lex civilis, ad praecavendum generale periculum negligentiae, obligat reum culpae mere iuridicae ad damnum reparandum v. g. ad solvendum pro damno a cane illato absque culpa morali, qua lege iudicium periculi subditis subtrahitur ; — ita quoque obligat lex ecclesiastica prohibens professionem religiosam ante annos 16, invalidans matrimonium clandestinum, prohibens matrimonia mixta aut libros ex indicem relatos, etiamsi constet nullam fraudem, aut defectum libertatis, aut damnum adesse. Quae doctrina iam firmatur can. 21.

346. Lex fundata in fictione iuris non est confundenda cum lege fundata in praesumptione².

Praesumptio enim est rationabilis coniectura in re incerta, sed fictio iuris est dispositio quails legislator ex iusta causa idem statuit pro casu ficto quod alia lex in casu vero, v. g. quod canonici propter infirmitatem ex choro absentes habeantur ut praesentes quoad distributiones quotidianas (can. 420), vel quod matrimonium quo proles antecedens legitimatur censetur validum a tempore huius conceptionis aut nativitatis (can. 1117), vel quod proles nata in matrimonio quod postea probatur nullum censetur legitima (can. 1114), vel quod matrimonium invalidum, si sanetur in radice, censeatur validum ab initio (can. 1138).

Praesumptio ergo nititur verisimilitudini, fictio aequitati ; — praesumptio assumitur in casu dubio secundum verisimilitudinem, fictio in casu certo contra veritatem.

Talis lex, si iusta sit, obligat in conscientia.

Adverte tamen quod 1) fictio non habet locum nisi in casibus in iure expressis,

2. non debet plus operari fictio in casu ficto, quam veritas in casu vero,

3. non valet ultra id quod est expressum in lege : ita pro defuncto et haerede habetur unitas personae quoad haereditatem, non quoad alia,

4. demum stricte interpretanda est.

347. Lex permittens non est absentia legis nec mera licentia aut simplex tolerantia, sed vera lex quae homini libertatem vel internam vel saltem externam aut iuridicam capacitatem ad aliquid agendum positive agnoscit. Talis lex obligat alios ne praedictos actus impediant, et iudices ne illos puniant. Item lex concessiva iurium obligat alios ne illa privent vel a legitima actione impediant. Non tamen est lex mere prohibitiva pro aliis, sed speciale ius tribuit, facultatem aut capacitatem concedit.

De Qualitate et Extensione Obligationis legis poenalis.

348. Ecclesia, cum habeat potestatem publicam coercitivam, etiam potest statuere leges poenales (can. 2214) quae obligant ad subeundam poenam etiam graviorem (can. 2291), sive sint leges mere poenales, sive sint mixtae i. e. morales simul et poenales.

De facto non dantur leges pontificiae mere poenales, nam poenae in Iure canonico inflictae omnes supponunt veram culpam (can. 2215) ; dari tamen solent in ordinibus et institutis religiosis, et possunt dari in legibus dioecesanis.

Ratione modi quo imponitur poena, alia est latae, alia ferendae sententiae (can. 2217).

1° Poena sententiae ferendae est illa quae non incurritur ipso facto sed a iudice vel superiore infligi debet, seu quae statuitur infligenda per sententiam iudicis condemnatoriam postea ferendam.

Tales sunt quae designantur a) verbis de futuro : excommunicabitur, erit excommunicatus, etc. (c. 2315, 2321, 2328) ; b) verbis comminatoriis vel ministerium iudicis postulantibis : sub poena, sub interminatione excommunicationis, sententia duximus innoadandam, excommunicationem se noverit incursurum, ab ingressu ecclesiae interdicturum, debet excommunicari ; c) verbis ambiguis quae non sufficiunter indicant poenam sententiae latae v. g. excommunicationi subiaceat, in excommunicationem incidat, locum suum amittat : leges enim quae poenam statuunt strictae sunt interpretationi (can. 19), unde secundum can. 2219 : « in poenis benignior est interpretatio facienda », nisi tamen contextus aliter indicet.

2° Poena sententiae latae est illa quae incurritur ipso facto commissi delicti, eo scil. quod legis transgressio vel peccatum committitur.

Tales sunt quae feruntur a) verbis quae excludunt alterius ministerium : ipso facto, ipso iure (c. 2217), eo ipso (c. 2365), sine alia sententia ; b) verbis praeteriti vel praesentis temporis : excommunicatus est, volumnus, sciat aut noverit se excommunicatum, excommunicavimus, auctoritate nostra vel virtute praesentium sit excommunicatus, ex nunc excommunicavimus ; c) verbis imperativis ipsius poenae, quae indicant reum hic et nunc poena affici : maneat suspensus, anathema sit, excommunicatio tenet (c. 2388, § 2).

Haec si in executione requirit actionem executivam externam vel ipsius delinquentis vel alterius, et effectum physicum habet, ordinario requirit sententiam iudicis declaratoriam : ita pro poenis positivis exilii, verberationis, carceris, multctae, vel privativis boni iam possessi scil. a iure quaesito, v. g. in confiscatione bonorum, depositione, degradatione, privatione beneficii aut officii obtenti, aut dignitatis acquisitae. E contra si nullam actionem externam requirit in solo effectu morali consistens, statim incurritur : ita poenae privativae a iure vel iuris exercitio, v. g. privativae spirituales (censurae), vel poenae negativae quibus reo negatur bonum alias plene acquirendum (v. g. irregularitas ex delicto), aut inhabilitas ad aliquid contrahitur, v. g. canonicis omittentibus culpabiliter officium ius percipiendi fructus amittit.

Differunt sententia condemnatoria et declaratoria : prima cadit super ipsam poenam et ideo poena debetur a die sententiae ; secunda cadit non in ipsam poenam sed super crimen commissum declarando quod commissum fuerit, et ideo declaratur poenam fuisse contractam et debita poena retrotrahitur ad tempus commissi criminis. Unde can. 2232, § 2 : « sententia declaratoria poenam ad momentum commissi delicti retrotrahit ».

349. Lex poenalis, post transgressionem, in conscientia obligat iudices ad poenam infligendam, saltem si lex utatur verbis non facultativis sed praeceptivis (can. 2223, § 3) ; et subditos ad illam subeundam.

Ante sententiam iudicis : 1° si poena sit ferendae sententiae, non tenentur eam subire donec per sententiam iudicis ad ipsam fuerint damnati : lex enim non infligit poenam sed decernit infligendam ; unde etiam licitum est mediis honestis sententiam ferendam avertere et subterfugere ;

2° si sit sententiae latae et requirat actionem executivam externam, ordinario non tenentur poenam subire ante sententiam declaratoriam. Ratio est quia lex debet esse moraliter possibilis et naturae humanae accommodata ; nimis autem durum et inhumanum esset si cogeret reum ita ut bonis suis et iuribus teneretur seipsum spoliare.

Excipiuntur a) si poenae sint leviores aut tales quas iudices irrogare non valent, ut ieiunium, recitatio precum, moderata corporis castigatio, non egressio e loco assignato, abstinentia a cibis ; b) si sint conventionales.

3° si nullam requirat actionem executivam externam (v. g. censura, irregularitas), incurritur a momento quo crimen cui est annexa committatur, et ab hoc momento (secluso infamiae periculo) subditos obligat ad illam subeundam sine sententia iudicis.

In foro externo tamen non censetur contracta sine sententia iudicis declaratoria, nisi delictum sit notorium. — Dixi : secluso infamiae periculo (quod abesse solet in privatione vocis activae vel passivae), quia si tale periculum existit et delinquens poenam servare sine infamia nequit, poena privativa aequiparetur poenae positivae (can. 2232).

Post sententiam iudicis : 1) reus obligatur ad poenam per se ipsum exequendam, si non sit nimis acerba nec multum naturae repugnans, v. g. pecuniam solvere quae exigitur, ad carcerem ire non diuturnum, nam praecepto iusto et moralliter possibili tenetur obedire ;

2. obligatur solum ad poenam sine positiva resistentia subeundam, quando est valde gravis vel naturae repugnans, licet possit negative resistere fugiendo. Est principium generale in iure humano etiam civili ; v. g. damnatus ad mortem tenetur patibulum ascendere, praebere collum, etc., potest tamen fugere. Nullus enim tenetur talem poenam agere, sed illam pati, unde nullus tenetur praestare id unde sequitur mors, vulneratio, flagellatio publica, carcer perpetuus, exilium perpetuum, et v. g. manere in loco unde ducatur ad mortem ; sed illam tenetur pati i. e. non resistere infligenti.

350. Poena conventionalis a praedictis poenis distinguitur quâ, cum aliquid v. g. beneficii alicui datur sub tacita conditione ut aliquid faciat, conditione non impleta, re concessa ipsi privatur. Obligat ipso facto sine sententia iudicis, v. g. curatus, qui olim poterat esse diaconus, infra annum sacerdotio non initiatus amittebat beneficium ; episcopus infra 3 menses consecrationem non recipiens non facit fructus (C. Trid. sess. 23, c. 2), et infra 6 menses id negligens, episcopatu privatus ipso iure manet (can. 2398).

351. Animadversiones. — 1) Can. 2219, § 1 : « In poenis benignior est interpretatio facienda ».

2. Can. 2219, § 2 : « At si dubitetur utrum poena, a Superiore competenti inflictâ, sit iusta, necne, poena servanda est in utroque foro, excepto casu appellationis in suspensivo ».

Non datur appellatio in suspensivo a censura iudicialiter inflictâ (can. 2243, § 1), datur a poenis vindicativis, nisi aliud expresse in iure caveatur (can. 2287).

3. Can. 2219, § 3 : « Non licet poenam de persona ad personam vel de casu ad casum producere, quamvis par adsit ratio, imo gravior, salvo tamen praescripto can. 2231 » scil. casu quo plures ad unum delictum perpetrandum concurrerint sive physice sive communi consensuive mandando sive alio modo, si delictum alias commissum non fuisset : isti eadem poena tenentur nisi lex aliud expresse caveat.

4. Iudex poenam minuere et augere potest, ex iusta causa, si ipse sit legislator ; inferior autem non potest nisi id a lege permittatur. Ita in iure novo, ad modum canonis 2223.