Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 23, a. 3, 4, 5, 6 ; I-II, q. 66, a. 6 ; De Virt., q. 2, a. 4 et 5 ; III Sent., d. 27, q. 2, a. 2.

857. Charitas est virtus quia est habitus reddens hominem perfectum, nam coniungit eum Deo, qui est suprema regula actuum humanorum. Est virtus specialis quia habet obiectum speciale, scil. bonitatem Dei in se, quatenus est obiectum beatitudinis supernaturalis. Est una virtus quia unus est charitatis finis unaque principalis ratio diligendi Deum, nos et proximum, scil. divina bonitas quam nobis omnibus vult communicare ; — et quia una est communicatio aeternae beatitudinis super quam fundataur amicitia charitatis.

Ne dicatur amicitiam non esse virtutem. Nam respondent S. Thomas, Q. D. de Virt., q. 2, a. 2, ad 8 : « Amicitia (humana) non ponitur virtus, sed consequens virtutem, quia ex hoc ipso quod aliquis habet virtutem et amat bonum rationis, consequitur ex ipsa inclinatione virtutis quod diligat sibi similes scil. virtuosos in quibus bonum rationis viget. Sed amicitia quae est ad Deum, in quantum est beatus et beatitudinis (supernaturalis) auctor, oportet praestitui ad virtutes quae ad illam beatitudinem ordinant. Et ideo cum non sit consequens ad alias virtutes sed praecambulum..., oportet quod ipsa sit per se virtus ». Item II-II, q. 23, a. 3, ad 1 : « Amicitia... non est virtus per se ab aliis distincta. Non enim habet rationem laudabilis et honesti, nisi ex obiecto, secundum scil. quod fundatur super honestatem virtutum ; quod patet ex hoc quod non quaelibet amicitia habet rationem laudabilis et honesti, sicut patet in amicitia delectabilis et utilis. Unde amicitia virtuosa magis est aliquid consequens ad virtutem quam sit virtus¹. Nec est simile de charitate, quae non fundatur principaliter super virtutem humanam sed super bonitatem divinam ».

858. Charitas est virtus excellentissima. — Etenim

1) est excellentior virtutibus moralibus, quia attingit ipsum Deum ;

2) est etiam excellentior theologicis

a) ex parte obiecti formalis, quia magis et perfectius attingit Deum : fides enim et spes attingunt ipsum quatenus ab ipso nobis provenit vel cognitio veri vel possessio boni, charitas autem attingit eum in se, ita ut in ipso sistat, non autem ut aliquid bonum ab ipso nobis proveniat ; a. v. fides et spes nituntur Deo revelanti et auxilianti, charitas nititur Deo in se ;

b) ex parte condicionis obiecti materialis, quia charitas se habet propinquius ad Deum : fides enim et spes includunt distantiam a Deo, et imperfectionem, cum fides sit de Deo non viso, et spes de Deo non possesso ; sed charitas est de Deo qui iam aliquo modo per amorem amicitiae nobis unitur et possidetur, ac plene possidebitur : « est enim amatum in amante et amans per affectum trahitur ad unionem amati » (cfr. Col. III, 14 ; I Cor. XIII, 13).

Uno verbo : fides et spes de se includunt imperfectionem, scil. aut obscuritatem, aut absentiam boni ardui ; charitas autem de se nullam inducit imperfectionem. Unde illae evacuantur in patria, non ita charitas quae ibidem ratione obiecti praesentis et intuitivae visi perficitur.

859. Obiiciunt praedictae doctrinae, quod fides residet in potentia nobiliori : intellectu, charitas autem solum in voluntate. — Respondetur : cognitio naturaliter perficitur secundum quod obiectum intellectum est in intellectu, et ideo perfectio cognitionis mensuratur a dignitate intellecti ; volitio autem perficitur secundum quod voluntas inclinatur ad rem ut ad terminum et speciatim dilectio secundum quod diligens trahitur ad rem dilectam, et ideo perfectio volitionis ac dilectionis mensuratur a perfectione rei ad quam tendit. Ea autem quae sunt infra nos, nobiliore modo sunt in intellectu quam in seipsis (quia unumquodque est in altero per modum eius in quo est) ; quae autem sunt supra nos, nobiliore modo sunt in se quam in nostro intellectu. Et ideo perfectior est cognitio quam dilectio illorum quae sunt infra nos ; sed eorum quae sunt supra nos, ut Deus, perfectior est dilectio quam cognitio. Unde charitas est excellentior fide, sec. Eph. III, 19 : supereminentem scientiae charitatem Christi. Hinc amari in se potest Deus quin in se cognoscatur. — Ita est in statu viae ; aliter in patria : in visione beatifica enim (qua Deus videmus in se), Deus non repraesentatur in intellectu nostro specie in nobis recepta, sed immediate in se videtur sine specie creata et recepta, unde unitur intellectus ad rem secundum quod est in se, ad Deum ut est in se. Et ideo visio est perfectior dilectione.

S. Th. II-II, q. 23, a. 7 et 8 ; I-II, q. 65, a. 2 et 4 ; De Virt., q. 2, a. 3.

860. Sine charitate nulla est virtus perfecta. — Cum virtus reddat hominem perfectum et summa perfectio hominis consistat in ordinatione ad ultimum finem, quac sine charitate non habetur, sequitur sine charitate nullam haberi virtutem in sensu pleno et in statu perfecto. Attamen sine ipsa haberi possunt verae virtutes quae reddunt hominem honestum et perfectum sub quodam respectu, quantum ad quemdam finem particularem ; quia tamen ipsis deest ordinatio ad ultimum finem quae est suprema perfectio seu forma moralitatis, vocantur virtutes imperfectae seu informes, sicut fides, spes, vel virtus naturalis in peccatore (I Cor. XIII, 1-3). Formatae vero sunt, dum ordinem ad ultimum finem recipiunt a charitate, quae proinde dicitur omnium virtutum forma.

861. Charitas est omnium virtutum forma, regina et finis. — Charitas relative ad omnes virtutes est :

1° Finis quia actus omnium virtutum ordinat ad finem ultimum, qui est praecise suum obiectum et proprius suus finis ; et cum praecepta sint de actibus virtutum, etiam dicitur finis legis (I Tim. I, 5 ; Rom. XIII, 10).

2° Forma, non quidem intrinseca et essentialis, sed extrinseca et accidentalis, quia dat et imprimit actibus aliarum virtutum formam et ultimam perfectionem, scil. ordinem seu tendentiam ad ultimum finem, et ita iis tribuit meritum vitae aeternae (I Cor. XIII, 1-3)¹.

3° Radix, quia eas nutrit et sustentat, tribuendo ipsis robur ut facilius et frequentius exerceantur.

Sed per charitatem ordinantur actus aliarum virtutum ad ultimum finem. Ergo charitas dat formam actibus aliarum virtutum. Prob. M. : Quod dat actui ordinem ad obiectum dat ei formam. Sed actus humani ut obiectum habent bonum suum finem. Ergo quod dat actui humano ordinem ad finem dat formam.

2° Principium igitur demonstrationis est : In moralibus forma actus est ex parte finis. Quod supponit doctrinam expositam in Iª-IIªe : Quando actus est ex duobus principiis, superius movens dat formam, inferius quod materiæ. Ideo q. 13, a. 5 de electione dicit esse essentialiter actum voluntatis, sed formaliter intellectus ; et q. 16, a. 1, de usu esse actum voluntatis sed praeordinante ratione. Et e contra q. 17, a. 1 et 4 de imperio, esse essentialiter actum rationis, sed formaliter voluntatis utpote moventis ; et q. 18, a. 6 et 20, a. 3, de casu duplicis actus, dicit quod voluntas finis est elementum formale, actus vero exterior imperatus, ad finem, elementum materiale. Ergo si actus charitatis movet alias virtutes ad finem suum qui est finis ultimus, dat eis formam.

De habitu autem dicendum sicut de actu : ipsa enim virtus dicitur in ordine ad actus formata. Ergo virtus charitatis est forma aliarum virtutum.

3° Qualis autem est forma ? Non intrinseca seu constitutiva essentiae, nec essentialis ; sed extrinseca, effectiva seu motiva, et accidentalis, utpote tribuens ultimam perfectionem complemento. Et tamen quid intrinsecum dat aliis virtutibus, sic eas constituens in ratione accidentali : im imprimit scil. et imprimit ordinem in actibus aliarum virtutum, movendo habitum ad actum.

Quid imprimit ? Respondet Caietanus : Participatio passio imperii et ordinationis suae est velut forma constituens actus illos in esse virtuosi simpliciter. Ab hac participatione actus aliarum virtutum dicuntur et sunt formati.

Hinc quid intrinsecum addit, quod constituit eas sub aliquo respectu, scil. in ratione virtutis perfectae, unde earum meritum et dignitas. Et tamen non sunt eadem virtus : habent id per participationem momento quo charitate moventur ; sicut instrumentum participat virtutem principalis agentis a non fit principaliter agens.

4° An est forma exemplaris ? Videtur S. Thomas hic negare, ad 1 ; in Q. D. de Charitate autem affirmat. Sed est quaestio de verbis. Sub una ratione non est exemplaris ; sub alia est exemplaris. Et id non negat omnino in Summa, nam ait : dicitur forma non exemplari, sed magis effective. Unde non est mere exemplaris.

Causa scil. exemplaris proprie est ad cuius similitudinem sunt aliae ; latius ad cuius similitudinem aliae operantur, quatenus inclinatio ad bonum est similis inclinationis charitatis ad summum bonum.

Hinc charitas proprie non est forma exemplaris, quia virtutes non ad similitudinem charitatis generantur, sed latius, quatenus ad similitudinem charitatis operantur (Q. D. de Char., a. 3, ad 6 et 8). Est ergo, exemplaris solummodo quantum ad ordinem ad ultimum finem.

5° Hinc ponitur charitas in definitione omnis virtutis ut meritoriae (ibid., ad 1 et 3). Non dat eis propriam speciem, secus esset forma essentialis et constitutiva (ad 1) ; sed dat eis speciem communem perfectae virtutis, et est forma communis (ad 5 et 9). Unde una est species communis in omnibus virtutibus (ad 1 et 5) ; non una species propria, quae dicitur specialissima.

Nec obstat quod sic plures sint formae in una re. Nam plures accidentales esse non repugnat, dummodo sit secundum quemdam ordinem (ad 2).

4° Motor et regina, quia movere et imperare omnibus potest ut producant actus suos quando et quomodo id exigit finis eius, amor et gloria Dei.

5° Mater, quia ex appetitu finis ultimi concipit et generat actus aliarum virtutum, eos imperando (I Cor. XIII, 4-7).

862. Animadversio. — Prudentia est forma virtutum moralium quia dat ordinem ad finem particularem secundum rationem rectum ; charitas est forma virtutum theologicarum, prudentiae et virtutum moralium quia dat ordinem perfectum ad finem ultimum ; gratia est forma charitatis et virtutum, quantum ad esse divinum, quia dat dignitatem et ius ad finem ultimum.