Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

391. Privilegium etymologiae est priva seu privata lex, et ideo est lex particularis ob beneficium determinatae personae vel personarum categoriae lata. Sumitur obiectum pro ipsa lege particulari; subiective pro facultate speciali agendi iuxta legem particularem et utendi beneficio seu privilegio obiective sumpto.

Sensu lato ita vocatur quaelibet lex particularis, quo sensu iura episcoporum, parochorum, minorum, uxorum etc. privilegia dicuntur; sensu stricto est lex privata favorabilis specialem favorem seu beneficium non necessarium contra vel praeter ius commune concedens. Ita leges quae religiosorum vitam regulari nonnisi lato sensu, quae ultra ius is speciale beneficium tribuant, ut exemptionis ab episcopo vel facultatis specialis pro sacramento Poenitentiae, stricto sensu privilegia sunt.

Cum autem sit lex, hinc conditiones essentiales legis habere debet; et ideo privilegio debet esse

a) stabile et permanens, et sic distinguitur a dispensatione aut gratia, quae non solet modo stabili et permanenti sed transitorie concedi;

b) utile communitati, secus esset exorbitans et absurdum, cum communitas agnoscere privilegium debet et privilegiatum in usu non impedire. Ita privilegia regularibus aut clericis concessa non solum ipsis favent sed toti religioni christianae;

c) et ideo ab eo qui curam habet communitatis concessum: a iure communi enim exigimere vel alios obligare ne impediant privilegiatum ab usu privilegii, non potest nisi legislator. Privatus itaque non potest privilegia concedere, sed solum licentias dare, nec contra legem.

Differt ergo privilegium:

1. a rescripto quod est velut instrumentum quo privilegium vel dispensatio vel iuris interpretatio aut alia gratia a superiore obtinetur;

2. a gratia quae est genus beneficii, cuius privilegium est quaedam species;

3. a dispensatione: a) privilegium est vera lex quae positive aliquid constituit, dispensatio negative relaxat legem et tollit eius obligationem; b) privilegium potest esse non contra sed solum praeter legem, dispensatio est contra legem; c) privilegium de se est stabile et permanens, dispensatio de se ad actum transuntem conceditur; d) privilegium datur singulari personae, dispensatio etiam communitati.

392. Divisio privilegiorum.— Multipliciter dividitur privilegium :

1° Ratione obiecti seu materiae circa quam versatur : a) est contra legem si alicui legi derogat, vel praeter legem si per illud nulli legi derogatur, ut est facultas dispensandi : ita quaecumque facultates habituales quae conceduntur in perpetuum vel ad praefinitum tempus aut certum numerum casuum (can. 66 § 1). Primum solis subditis concedi potest quia est exemptio a lege per actum iurisdictionis ; alterum etiam non subditis, quia fit per modum donationis seu facultatis, quam superior exercendam in suo territorio concedere potest etiam extraneis. — b) Est favorabile, quod privilegiato affert commodum, nulli autem praeiudicium, ut privilegium honorificum aut dicendi missam in oratorio privato, vel odiosum, quod uni affert commodum, alteri (non bono communi) incommodum, ut exemptio a tributis vel a iurisdictione Ordinarii.

2° Ratione subiecti cui conceditur, est personale quod primario directe et immediate conceditur personae ratione sui ipsius, ob scientiam, dignitatem, etc. et ipsam personam sequitur et cum ipsa extinguitur, v. g. facultates absolvendi a censuris, aut dicendi rosarium loco breviarii ; — et reale, quod primario, directe et immediate confertur rei, sive corporeae ut ecclesiae, monasterio, altari, sive incorporeae ut dignitati, muneri, statui, et mediante re in personam redundat : ita facultates quae Ordinario habitualiter delegari solent, quae proinde non cessant morte aut amotione ipsius. Quodsi privilegium reale sit adiunctum loco, vocatur locale.

3° Ratione causae seu motivi ob quod conceditur, est gratiosum, quod ex mera gratia et liberalitate superioris ; — remuneratorium, quod ut praemium datur propter meritum aut servitium ipsius personae, aut eius parentum, consanguineorum vel propinquiorum ; — et onerosum, si interveniente contractu ob onus impositum et servitium promissum.

4° Ratione modi quo conceditur, a) est datum vel ad instantiam, quod intuitu petitionis conceditur et secundum illam est interpretandum ; vel motu proprio, quod ex mera benignitate et propensione superioris tamquam favor specialissimus conceditur, etiam si supplicantis praecesserint, et ideo est latae interpretationis. — b) Est primo et per se concessum, sine respectu privilegii alias dati, vel ad instar si datur in modum quo alteri est concessum : et tunc datur vel aeque principaliter, si tribuitur ac si primo et per se fuisset concessum ideoque non revocatur si in altero sit absolutum, vel per accessionem si communicatur propter connexionem quam habet ille, cui conceditur, cum aliis antea privilegiatis, ita ut augeatur, minuatur, amittatur simul cum privilegio forum.

5° Ratione finis, privilegium est commune quod immediate respicit et intendit bonum commune, v. g. privilegia canonis et fori data clericis aut exemptionis datum ordinibus religiosis ; et privatum quod, licet communitati datum, immediate respicit bonum personae particularis.

393. Acquisitio privilegii. — Acquiri triplici modo potest privilegium : directa concessione, indirecte communicatione, et praescriptione vel consuetudine (can. 63, § 1).

1. Directa concessione quam non valet dare nisi ille qui habet potestatem legislativam, quia solus potest obligare alios ne impediant privilegiatum ab usu privilegii.

2. Indirecte per communicationem privilegia acquiruntur quae sunt concessa personae morali aut statui, quocum alia persona moralis habet communicationem privilegiorum.

Talis communicatio privilegiorum in forma aeque principalis existebat inter Ordines religiosos approbatos, sed in posterum iam est exclusa ex can. 613, § 1, non revocatis privilegiis ante codicem acquisitis (com. int. 30 dec. 1937); nunc autem existit in forma accessoria inter regulares et familiares aut tertiarios eorum, inter primum et secundum ordinem¹ (can. 613, § 2, 614).

Communicatio tamen privilegiorum, etiam in forma aeque principali, solum respicit ea quae directe, perpetuo, et sine speciali relatione ad certum locum aut rem aut personam concessa fuerant primo privilegiato, habita etiam ratione capacitatis subiecti cui fit communicatio (can. 64).

3. Praeescriptione et consuetudine, eodem modo ac iisdem condicionibus ac ius legitime acquiritur vel lex abrogatur (cfr. n. 404) ; cum autem praescriptione norma iuris non constituatur, sed solum tribuatur ius subiectivum, nonnisi analogice dici poterit privilegium.

Possessio centenaria vel immemorabilis inducit praesumptionem concessi privilegii (can. 63, § 2).

394. Interpretatio privilegii fiat secundum regulas sequentes :

1. Privilegium ex ipsius tenore aestimandum est, nec licet illud extendere aut restringere (can. 67).

Interpretatio ergo sumenda est ex clausulis, ex verbis proprio sensu iuridico sumptis, et ex contextu sermonis. Nullo autem modo privilegium extendi potest nec de persona ad personam, nec de re ad rem, nec de loco ad locum, etiam si eadem imo validior ratio occurrat.

2. Ea semper adhibenda est interpretatio, ut privilegio aucti aliquam ex indulgentia concedentis videantur gratiam consecuti (can. 68).

Est enim privilegium essentialiter concessio beneficii et favoris.

3. In dubio privilegia interpretanda sunt ad normam can. 50 (can. 68), scil. quae ad lites referuntur, vel iura aliis quaesita laedunt, vel adversantur legi in commodum privatorum, vel denique impetrata fuerunt ad beneficii ecclesiastici consecutionem, strictam interpretationem recipiunt ; cetera omnia latam.

Privilegia itaque odiosa generatim sunt stricte interpretanda praesertim ea quae sunt contra ius ; e contra illa quae sunt praeter ius, favorabilia, remuneratoria, motu proprio concessa, Ordini aut communitati data religiosae.

4. Concessa facultas secum fert alias quoque potestates quae ad illius usum sunt necessariae (can. 66, § 3).

Quare in facultate dispensandi includitur etiam potestas absolvendi a poenis ecclesiasticis, si quae forte obstent, sed ad effectum dumtaxat dispensationis consequendae.

5. Privilegium, nisi aliud constet, censendum est perpetuum (can. 70).

Contrarium constare potest ex tenore, ex clausulis ut si detur ad beneplacitum nostrum, ex natura rei, ut si sit stricte personale, aut ad certum numerum casuum aut certum tempus concessum.

6. Privilegium personale personam sequitur et cum ipsa extinguitur.

395. Usus privilegii. — 1. Privilegio communi, quod principaliter ad bonum commune est concessum, unusquisque generatim uti tenetur, nec unquam ei renuntiare potest ; quia aliter agere esset in detrimentum boni communis.

2. Privilegio privato et mere personali, quod privatae personae ad sui dumtaxat favorem est concessum, unusquisque renuntiare potest ; nec per se illo uti tenetur, nisi ex alio capite exurgat obligatio (can. 69).

Unde sacerdos infirmus domi retentus habens privilegium oratorii privati non tenetur illud erigere, nec ipso iam erecto uti ut possit diebus dominicis celebrare. E contra confessarius gaudens privilegio absolvendi a reservatis, tenetur illo uti erga poenitentem rite dispositum.

3. Privilegio privato, quod communitati est concessum ob bonum singulorum, singuli renuntiare non possunt (sed sola communitas), at per se illo uti non tenetur. Per accidens ad id teneri possunt, ratione specialis praecepti a superiore singulis iniuncti, aut ratione conformitatis cum aliis.

396. Cessatio privilegii. — Privilegia cessare possunt, sive directe et per se, sive indirecte et per accidens, defectu scil. conditionis necessariae :

A. Directe : 1) renuntiatione legitime facta et a superiore competente acceptata. Privilegio tamen reali aut communitati facto persona privata renuntiare non potest ; nec ipsa communitas si datum fuerit per modum legis, vel si renuntiatio cedat in Ecclesiae aliorumque praeiudicium (can. 72) ;

2. revocatione expressa vel tacita, i. e. per actum specialem explicitum, vel per legem contrariam latam a superiore qui privilegium concessit. De quo cfr. can. 71 et 60 ; in praxi varii casus sat intricati occurrere possunt de quibus iudicare pertinet ad iuristas.

B. Indirecte : 3) resoluto iure concedentis, si privilegia data fuerint cum clausula : ad beneplacitum nostrum, vel alia aequipollenti, uti : donec voluero, durante pontificatu meo, etc. (can. 73) ; non autem : donec revocavero ;

4. elapso tempore vel expleto numero casuum pro quibus fuerunt concessa ; aut rerum adiunctis, iudicio superioris, ita immutalis ut noxia evaserunt aut usus eorum illicitus (can. 77) ;

5. extincta persona (can. 74), vel absolute suppressa re cui cohaerent, aut diruto loco cui adiunguntur, nisi locus intra quinquaginta annos restituatur (can. 75) ;

6. non usu privilegii onerosi cum praescriptione liberativa illius in cuius gravamen privilegium cedit (can. 76) ; alia vero privilegia per non usum haud cessant.

397. Animadversio. — Iusta requiritur causa ad privilegii liceitatem : sine iusta causa enim privilegium contra ius laedit iustitiam legalem et distributivam, privilegium praeter ius est illicita prodigalitas. Non tamen requiritur ad validitatem, quia a mera voluntate legislatoris pendet quod aliquis sit a lege eius exemptus.