Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 2; C. Gent. III, 27-33, 48; Comp. theol. II, 9.

21. Thesis I. Beatitudo hominis, secundum doctrinam catholicam, non consistit in bonis creatis neque externis, neque internis corporis aut animae, sive ista omnia distributive sumantur sive collective.

Quod est per partes probandum. Ad probationem considerare oportet conditiones requisitas ad beatitudinem, quae non inveniuntur in praedictis bonis. Beatitudo enim est status omnium bonorum aggregatione perfectus, seu stabilis possessio boni perfecti quod totaliter quietat animam. Unde ut aliquod bonum possit hominem beare, perfecte complere et satiare, debet esse a) in se perfectum, seu ultimo appetibile propter se et non propter aliud, b) sufficiens et summum, seu omnes legitimas aspirationes intellectus et voluntatis explere, c) stabile atque indeficiens. Quibus positis, dicendum hominem non posse consequi suam beatitudinem in bonis creatis: sive externis fortunae, — sive corporis, — sive animae, quae licet sub multiplici respectu sint desiderabilia, tribus praefatis conditionibus carent (q. 2, a. 4).

22. Probatur 1ª pars A: Beatitudo non consistit in bonis externis, qualia sunt divitiae, dignitates, honores, fama, gloria, potestas, etc. Haec enim: a) Non sunt per se appetibilia, sed solum propter aliud, scil. propter hominem, in quantum vel iuvant ad comparanda animi vel corporis bona: ita divitiae quaeruntur ad sustentandam vitam aut voluptatibus fruendum, potestas datur propter rempublicam et inservit felicitati tamquam medium; vel perfectionem potius supponunt et consequuntur: ita honores, fama et gloria non faciunt excellentiam sed supponunt aliquam excellentiam homini inesse cuius signum sunt et testimonium. b) Non sunt sufficientia quia non excludunt omne malum, cum sint bonis et malis communia, imo ex iis potest malum provenire: saepe enim quo magis abundant divitiae et

honores eo magis desiderium incendunt; haud raro etiam, post aliquod tempus, nauseam et taedium ingerunt, insuper indifferenter se habent ad bonum et malum ita ut iis possit quis male uti, unde perfectio magis est in bono usu eorum quam in ipsis; — praeterea haec omnia habentibus deesse possunt plura alia ad felicitatem necessaria, prout sanitas corporis, sapientia, animi tranquillitas, etc. Non ergo omnes legitimas hominis aspirationes explent. c) Nec stabilia sunt: facile enim aliquo infortunio amittuntur; hinc cum labore acquiruntur, cum sollicitudine et timoris anxietate retinentur, cum dolore amittuntur, ac tandem aliquando mortis tempore transeunt. d) Beatitudo acquiritur principiis interioribus, studiosis scil. actibus nostris intellectus et voluntatis, et perficit hominem intrinsece, cum ad ipsam homo naturaliter ordinatur; sed ista magis sunt a causis exterioribus, imo saepe a fortuna.

Quod docent Scripturae: de divitiis, Mt. V, 3; Eccli. XXXI, 8; Eccl. V, 9; Ps. LXI, 11; de honore, III Reg. X, 24 et XI, 4; de fama et gloria, Is. XL, 6 sq.; de potestate, Sap. VI, 1 sq.

23. Probatur 1ª pars B: Beatitudo non consistit in bonis corporis, quae consistunt in sanitate, robore, vigore, pulchritudine, voluptate sensuali et sensuum delectatione: a) Natura sua bonis animae subordinantur, unde non propter se sunt appetenda; nec vere utilia sunt nisi in quantum animae operationibus et perfectioni inserviunt. Ipsum esse corporis non est finis, quia non est summum bonum: esse enim animae est principalis quia esse corporis dependet ab anima et non vice versa. Unde bona corporis ordinantur ad animam. b) Non omnia hominis legitima explent desideria, nam brutis et hominibus sunt communia, nec proinde nobiliores animae appetitus satiant, nec constituunt finem proprium hominis, nec excludunt omnia mala sed bonis et malis sunt communia. Imo quando quis immoderate corporis delectationibus indulget, deprimuntur animi vires, et homo fit bruto similis, cum iisdem delectetur voluptatibus et in eis, contra rectum rationis ordinem, quiescat. Ceterum delectatio per se non est principaliter beatitudo, sed

accidens eius, quod consequitur beatitudinem totalem vel partialem; a fortiori delectatio corporalis, quae sequitur bonum sensibile quod pertinet ad corpus, et ideo non est perfectum hominis bonum.

c) Praeterea quam incerta et instabilia sint nemo est qui non fuerit expertus (cfr. Gen. III, 19; Sap. II, 1-9).

24. Probatur 1ª pars C: Beatitudo non consistit in bonis animae.

a) Non est ipsa substantia animae, quia haec est ab extrinseco complenda, utpote in potentia ad actum et ulteriorem perfectionem v.g. sapientiam et virtutem, unde non est finis ultimus sui ipsius.

b) Non facultates aut habitus, quia sunt etiam in potentia ad actum.

c) Non ipsi actus, quia sunt aliquid finitum. Appetitus autem humanus tendit ad bonum universale et completum; quodlibet autem bonum inhaerens ipsi animae, etiam actus, est bonum participatum et per consequens particulatum. Unde impossibile est quod aliquod eorum sit ultimus hominis finis. — Ceterum actus ab obiecto dependent, et ideo solum perfecti sunt ac humanum appetitum satiare possunt si attingunt universale verum et summum bonum, quae in rebus finitis animae intrinsecis inveniri nequeunt. Et ideo ipsa res quae nos reddit beatos non est bonum creatum animae intrinsecum, sed extra animam existit, quamvis ipsa adeptio et possessio eius sit actus animae.

Hinc speciatim beatitudo non sunt sapientia et virtus, quae ceteroquin in hac vita non ponunt nos in possessione boni completi. Virtus enim non satiat sed rectum facit appetitum et amitti potest, est via ad beatitudinem, et ipsa felicitas est praemium virtutis. Sapientia est medium veri acquirendi, tendens ad veritatem totalem et perfectam. Sed ista perfecte quietare appetitum non valent.

25. — Probatur 2ª pars: Beatitudo non consistit in bonis creatis collective sumptis.

Inhabilitas eorum ad beatitudinem non ex eorum quantitate, sed ex natura, intrinseca imperfectione et limitatione provenit, ac proinde per solam accumulationem

Summa Theologiae Moralis I. — 3

tolli non potest. Et nemo haec omnia simul possedit vel possidere poterit. Cfr. Eccli. I, 2; XII, 8; 13-14; Ps. LXXII; Eccl. II, 11; Sap. II; Mt. XVI, 21-26.

26. Obiiciunt multos esse qui parum de Deo curent, et felicitatem nonnisi in creatis reponant. — R. Haec perversio moralis est factum humanitatis peccato corruptae. Quod duplici ex causa explicatur: 1) ex eo quod bona aeterna, utpote invisibilia et futura, videantur a nobis remotiora, et ideo minus afficiant mentem; dum e contra bona creata, visibilia et praesentia, appareant propinquiora et actualem delectationem procurent. Nihilominus hisce, transeuntibus et imperfectis, anteponenda esse aeterna bona et futura recta ratio docet, ac fides, monente Apostolo, II Cor. IV, 17: « Id enim quod in praesenti est momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis »; — 2) ex eo quod homines, terrenis voluptatibus contra conscientiam indulgendo, animales facti sunt, delectationes sensuales magis quam spiritualia prosequentes; « animalis autem homo, ait Apostolus, I Cor. II, 14, non percipit ea quae sunt Spiritus Dei ». Ratio tamen ostendit bona intellectualia, utpote superiora, esse sensibilibus praeferenda, cuncta sensibilia autem et terrena esse finem habitura; quibus consideratis, homo qui recte agere intendit, aeternam felicitatem exoptat perpetuo duraturam¹

27. Thesis II. Solus Deus est vera et completa beatitudo hominis. — Probatur:

1° Indirecte ex eo quod beatitudo non consistit in ullo bono creato; ergo in bono increato, Deo.

2° Directe: « Beatitudo enim est bonum perfectum, quod totaliter quietat appetitum, alioquin non esset ultimus finis, si adhuc restaret aliquid appetendum. Obiectum autem voluntatis, quae est appetitus humanus, est universale bonum, sicut obiectum intellectus est universale verum. Ex quo patet, quod nihil potest quietare voluntatem hominis nisi bonum universale; quod non invenitur in aliquo creato, sed solum in Deo, quia omnis creatura habet bonitatem participatam. Unde solus Deus voluntatem hominis implere potest... In solo igitur Deo beatitudo hominis consistit » 1a 2ae q. 2, a. 8. Hinc S. Augustinus, Conf. l. I, n. 1: Deus, « fecisti nos ad te, et inquietum

est cor nostrum, donec requiescat in te ». Cfr. Ps. XV, 2, 5, 10; LXXII, 25-26; CII, 5.

Obiiciunt praedictum argumentum non valere. Bonum universale enim vel est abstractum (universale in praedicando), et tunc non sequitur conclusio, quia tale bonum invenitur in quocumque bono creato; — vel est bonum universale concretum seu completum (universale in essendo), et tunc fit petitio principii, nam bonum universale concretum non est nisi Deus. — R:

1) In argumento S. Thomae, bonum universale sumi abstractum, at non formaliter tamquam abstractum ab existentia concreta seu ut bonum in communi, quod potest esse aliquod quodcumque bonum; sed latissime ut illimitatum, et absolute ut omne bonum, praescindendo a finito et infinito et non contractum ad hoc vel illud bonum². Limitatum autem existit in singulis entibus creatis. Ergo ista non sunt universale bonum, quod est beatitudo hominis. Potentia intellectus scil. se extendit ad omne verum, et ideo potentia voluntatis ad omne bonum; unde non satiatur si unum bonum possidet, cum adhuc se extendere possit ad aliud. Aliquod bonum participatum et finitum non exhaurit extensionem obiecti; id facit solum bonum infinitum.

2) Etiamsi intelligeretur bonum universale concretum, posset argumentum valere, intelligendo bonum non absolute, sed bonum completum hominis. Homo autem non solum verum creatum et finitum valet cognoscere sed etiam increatum et infinitum, et ideo etiam bonum increatum seu infinitum potest appetere. Bonum itaque completum hominis est bonum non finitum sed infinitum.

28. Corollarium. — Ex his omnibus sequitur supremam hominis beatitudinem revera coïncidere cum ultimo fine universi, et essentialiter consistere in huius consecutione; et non solum in eodem obiecto sed et in eodem actu cognitionis et amoris, videlicet in cognoscendo, amando, proindeque glorificando Deum. Ita dum gloriam Dei, finem primarium, prosequitur, eo ipso propriam felicitatem promovet homo, quae est finis secundarius quia bonum creaturae bono Creatoris ut fini ultimo subordinari debet; — et assequendo suum bonum, etiam Deum glorificat, et tendendo in bonum proprium, eo ipso tendit in bonum universi. Unde duo fines realiter confunduntur, sed ratione differunt. Summa Dei gloria est beatitudo nostra, et summum bonum nostrum non potest esse nisi summa Eius gloria. Ita per beatitudinem homo finem ultimum universi adimplet, quia

beatitudinem obiectivam proxime quaerit ut bonum suum sed simul ultimate tamquam bonum divinum.

29. Animadversiones. — 1ª Ut Deus obiectum humanae beatitudinis esse possit, non requiritur proportio entitatis (i. e. quantitativae commensurationis seu aequalitatis) inter naturam humanam et Deum, sed sufficit proportio obiectiva habitudinis et finalis relationis (proportionalitatis), i. e. capacitas et ordinatio appetitus ad illum attingendum. Suppl. III p. q. 92, a. 1, ad 6.

2ª Hoc sensu appetitus humanus dici quodammodo potest secundum obiectum et appetitionem et habitudinem ac capacitatem infinitus, quamvis subiective quoad esse sit finitus. Ita et beatitudo subiectiva est bonum cuius homo capax est ut rei intrinsecae et inhaerentis ac proinde finita; obiectiva est bonum cuius est capax ut obiecti, quod est infinitum. I-II, q. 2, a. 8, ad 3.

3ª Nihilominus homo non appetit Deum modo infinito possidendum (quod creaturae est impossibile), sed tendit ad possidendum quantum viribus suis possibile sit, scil. vario gradu secundum uniuscuiusque propriam capacitatem, dispositionem et praeparationem. Ib. q. 3, a. 8, ad 2.

4ª Homo non appetit Deum ut merum medium quo utitur ad se beandum ac si Deus esset bonum utile quod tantum amaretur propter aliud, sed ut summum bonum, causam beatitudinis et fontem omnis perfectionis ac finem ultimum, qui amatur propter se et cui proinde homo ipse ultimo se subordinat. A. v. non tam quaerit Deum propter beatitudinem, sed potius beatitudinem propter Deum.

5ª Ex parte obiecti, ad hominis beatitudinem praeter Deum nulla bona creata essentialiter requiruntur, quia ipse est bonum infinitum capax omnes appetitiones satiandi. Plura tamen sunt bona creata, sensibilia et corporea quae ad beatitudinem pertinent consequenter, sed ex essentiali beatitudine quasi sponte sequuntur. Vi enim divinae possessionis beatus certo habebit quae rationabiliter desiderat.

6ª Beatitudo animae est etiam beatitudo omnium facultatum sensitivarum et corporalium. Est enim homo ens vere substantialiter unum, una natura tendens ad unum finem. Et ideo pars sensitiva et vegetativa non habent finem diversum exclusive sibi proprium, sed subordinantur parti intellectivae et assequuntur perfectionem suam et verum suum finem, quando in assecutione boni rationalis parti superiori perfecte subserviunt et auxilantur. Unde quando pars rationalis ultimam suam perfectionem in possessione Dei obtinet, attingit finem totius naturae, et eo ipso aliae partes complentur immediate vel mediate modo eorum naturae proportionato. Quod in altera vita post resurrectionem perfecte fiet, quia nulla amplius erit pugna inter facultates humanas sed perfecta ad invicem subordinatio.