Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Divisione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 95, a. 4.

277. Multiplex divisio. — « Unumquodque potest per se dividi secundum id quod in ratione eius continetur... Sunt autem multa de ratione legis humanae, secundum quorum quodlibet lex humana proprie et per se dividi potest.

1° Est enim de ratione legis humanae quod sit derivata a lege naturae... et secundum hoc dividitur ius positivum in ius gentium et ius civile, secundum duos modos quibus aliquid derivatur a lege naturae (n. 271). Nam ad ius gentium pertinent ea quae derivantur ex lege naturae sicut conclusiones ex principiis, ut iustae emptiones, venditiones et alia huiusmodi sine quibus homines ad invicem convivere non possunt ; quod est de lege naturae quia homo est naturaliter animal sociabile... Quae vero derivantur a lege naturae per modum particularis determinationis, pertinent ad ius civile, secundum quod quaelibet civitas aliquid sibi accommodat determinat.

2° Est de ratione legis humanae quod ordinetur ad bonum commune civitatis ; et secundum hoc lex humana dividi potest secundum diversitatem eorum qui specialiter dant operam ad bonum commune, sicut sunt sacerdotes,... principes,... et milites,... et ideo istis hominibus specialia quaedam iura aptantur.

3° Est de ratione legis humanae ut instituatur a gubernante communitatem civitatis... et secundum hoc distinguuntur leges humanae secundum diversa regimina civitatum. Quorum unum... est regnum, quando scil. civitas gubernatur ab uno, et secundum hoc accipiuntur constitutiones principum. Aliud vero regimen est aristocratia, i. e. principatus optimorum vel optimatum, et secundum hoc sumuntur responsa prudentum et etiam senatusconsulta. Aliud regimen est oligarchia i. e. principatus divitum et potentum, et secundum hoc sumitur ius praetorium... Aliud autem regimen est populi ; quod nominatur democratia, et secundum hoc sumuntur plebiscita. Aliud autem est tyrannicum, quod est omnino corruptum ; unde ex hoc non sumitur aliqua lex. Est etiam aliquid regimen ex istis commixtum, quod est optimum, et secundum hoc sumitur lex « quam maiores natu simul cum plebe sanxerunt » (aut deputati plebis simul cum principe) (cfr. q. 105, a. 1).

4° De ratione legis humanae est quod sit directiva humanorum actuum ; et secundum hoc secundum diversa de quibus leges feruntur, distinguuntur leges... propter res de quibus sunt ». Ita S. Thomas q. 95, a. 4.

278. Divisio iuris hodierni. — Leges humanae hodiernae, iuxta iurisperitos, dividuntur secundum diversas personas et res de quibus agunt, et reducuntur ad triplex genus :

a) Quaedam constituunt ius publicum (ius civitatis) quod etiam vocatur ius politicum et administrativum : spectant principaliter statum reipublicae, functiones et instituta socialia, et relationes inter rempublicam, vel eius instituta et cives.

Ita Constitutio seu lex fundamentalis, leges quae regunt municipia, provincias, organisationem et administrationem iustitiae, cultum, exercitum, electiones deputatorum, thesauriam publicam, leges tributorum et fiscales¹.

b) Quaedam constituunt ius privatum seu civile arctius dictum : principaliter versantur circa ea quae ad utilitatem singulorum pertinent, et circa iura et relationes civium ad invicem. Ita codex civilis, codex commercialis seu negotiis, et variae leges circa dominium proprietatis etiam litterariae et industrialis².

c) Quaedam constituunt ius poenale, quae praecipue spectat crimina, delicta et transgressiones aut contraventiones. Ita codex poenalis, et variae leges poenales et disciplinares³.

Ad ius civile magis quam ad poenale pertinent leges quae vocantur sociales et aliquando dicuntur ius novum, quae scil. versantur circa utilitates et iura alicuius classis civium et circa relationes inter diversas classes⁴.

Ad ius poenale magis quam ad ius civile vel administrativum pertinent codices aut leges quae regunt agros et praedia ruralia, sylvas, venationem et piscationem, aut quarumdam rerum venditionem⁵.