Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 90, a. 1, 2, 3.

221. Notio legis. — Lex, secundum aliquos, dicitur a ligando (q. 90, a. 1), eo quod est regula quae ligat et necessitat ad agendum ; secundum alios a legendo, quia in tabulis publicis scribi solet et legi, ita autem fieri solet quia est delegendorum regula (Cicero, de Leg. I, 19). Hinc

a) in sensu latissimo est regula et mensura secundum quam aliquid fieri debet, i. e. secundum quam aliquid inclinatur ad aliquem finem et inducitur ad agendum vel ab eo retrahitur ; quo sensu omnibus etiam irrationalibus praefixa est lex (lex physica : Iob, XXVIII, 26 ; Prov. VIII, 27 ; Rom. VIII, 23) ;

b) in sensu minus lato lex, quia est ordinatio rationis, respicit solam creaturam rationalem quae sola ipsam participat rationaliter ; et ideo est regula et mensura quorumcumque actuum qui dependenter a ratione fiunt, etiam artium, scientiarum, etc., praescribens sive bonum sive malum (Is X, 1 ; — S. Th. q. 92, a. 1) ;

c) in sensu strictoire est norma actuum humanorum seu moralium, ut recti sint, remota et materialis, et sic omne praeceptum dicitur lex (v. g. praeceptum patris, syndicati, domini) ;

d) in sensu strictissimo est regula actuum humanorum data communitati, ipsi praecipiens quod rectum est (Rom. II, 12 sq. ; Prov. VIII, 15).

Iamvero in unoquoque sensu considerari potest, tum subiective : 1° secundum quod essentialiter est in legislatore ut in regulante, et sic sumitur omnino proprie ; 2° secundum quod participative est in subditis ut in regulatis (Rom. VI, 23 ; II, 14) ; et 3° secundum quod est in signo exteriore (verbo, scripto, libro) illam exprimente (Lc. X, 26 ; Ioh. XV, 25 ; I Cor. XIV, 21) ; — tum obiective pro obiecto legis et ipsa re praescripta (v. g. conditio contractus ; Ioh. VII, 19 ; Rom. II, 13). Quibus ultimis modis sumitur sensu minus proprio et a primo derivato.

222. Definitio legis. — Lex strictissime et proprie sumptis definiri solet : Ordinatio rationis ad bonum commune ab eo qui curam habet communitatis promulgata (q. 90, a. 4).

In qua definitione indicatur :

1° Genus : ordinatio seu dispositio ad finem per media proportionata, i. e. non tam ipse actus ordinans quam eius terminus seu dictamen ab eo constitutum ; ordinatio autem intellegatur stricte dicta et perfecta, i. e. a) non mere directiva sed imperativa et efficax obligationis, et sic differt a consilio, permissione, oratione, etc. ; b) de se firma, stabilis et perpetua.

2° Subiectum cui lex essentialiter et originarie inest : rationis, tum quia rationis est ordinare seu disponere et dirigere in finem, ac imperare ; tum quia lex est regula actuum humanorum, horum autem regula et mensura est ratio, quia humanis sunt et humani ab ipsa procedunt, et boni in quantum ipsi sunt conformes¹ ; ergo lex est aliquid a ratione constitutum, et ideo in Scripturis vocatur lucerna, lux, praeceptum illuminans, iudicium, sermo, eloquium (Prov. VI, 23 ; Ps. XVIII, 9 ; CXVIII, 105 ; CXLVI, 20).

Cum tamen actus sit rationis practicae, supponit voluntatem ab ista regulatam quam intimat et exprimit, et ideo passim vocatur in Scripturis voluntas Dei (Ps. XXIX, 6, 8 ; XXXIX, 9 ; CII, 7 ; CXLII, 10 ; II Macch. I, 3 ; Mt. VII, 21).

Hinc a) essentia legis concipi potest quin cognoscatur voluntas legislatoris, uti videbimus dicendum de lege naturali ; e contra b) voluntas superioris, ut lex esse possit, debet esse ratione regulata seu rationi conformis, secus esset magis iniquitas quam lex, uti fit in lege positiva praecipiente malum².

3° Obiectum seu finis, quo distinguitur ab omni alia ordinatione :

a) ad bonum, quia lex est regula et mensura actuum humanorum, actus autem humani tendere debent ad finem ultimum, qui est felicitas humanae vitae et beatitudo ;

b) ad bonum commune : homo enim est pars communitatis perfectae, qua pervenire possit ad felicitatem ; atqui omnis pars ordinatur ad totum, sicut imperfectum ad perfectum. Ergo lex respicit ordinem ad felicitatem communem, seu ad ultimum finem ut bonum communiter obtinendum.

Sic distinguitur a praecepto tyranni qui imperat unice ad proprium commodum, vel a simplici praecepto et mandato quod etiam fieri potest in bonum unius vel aliquorum : lege enim homo ordinatur sicut pars ad perfectam communitatem ; inordinationem autem foret bonum totius ordinare ad bonum partis, cum pars sit propter totum et non e contra (III Reg. XIII ; Ezech. XXXIV, 8 ; Conc. Tol. VIII, can. 10).

Hinc valet lex :

a) quae lata fuit ex pravo fine (operantis), dummodo reapse tendat ad bonum commune (finem operis) ;

b) quae aliquibus (v. g. uni provinciae) est nociva, quamdiu scil. vergit in bonum communitatis, quia pars subditur toti et bonum commune est praeferendum privato, si simul obtineri nequeant ;

c) quae immediate unius civium classi, ut pupillorum, clericorum, militum, etc. bonum fovet, at ultimate ordinatur ad bonum commune, quatenus hoc exigit ut tales personae speciali cura et favore defendantur aut in officio contineantur.

4° Auctor et simul subiectum cui imponitur lex : ab eo qui curam habet communitatis.

Sic distinguitur a mero praecepto quod uni personae aut etiam a persona privata imponi potest : ordinare enim et procurare bonum commune et communitati praecipere non potest nisi ipsa communitas vel ille qui ipsi praeest. Communitas autem intellegitur perfecta, i. e. societas de se completa quae finem habet in suo ordine completum et sufficientia media ad illum consequendum (genus humanum totum sub Deo, Ecclesia vel Status quantum ad fideles vel cives). Unde leges conduntur ab illis qui habent potestatem publicam et politicam iurisdictionis gubernandi subditos (dicendo ius, ferendo leges, puniendo etiam gravioribus poenis transgressores), sive supremam in totam communitatem, sive derivatam aut in partem communitatis tantum (v. g. Romanus Pontifex et episcopi) ; — non tamen ab illis qui habent solam potestatem privatam dominativam aut potestatem oeconomicam in societatem imperfectam, uti pater, maritus, dominus, superior domus religiosae, parochus.

5° Conditio essentialis : promulgata i. e. communitati denuntiata.

223. Differt lex a praecepto. — Omnis lex est praeceptum, sed non e contra ; unde sicut species differt a genere, ita lex a praecepto, et quidem

a) fine : lex directe et primario fertur ad bonum commune ; praeceptum etiam unice ordinari potest ad solum bonum privatum mandantis vel mandatarii ;

b) auctore : legislator est persona publica gaudens potestate publica iurisdictionis ; praecipiens potest esse persona privata solam habens privatam potestatem ;

c) subiecto cui imponitur : lex fertur in communitatem qua talem (sive totam communitatem, sive certum coetum i. e. determinatas personas collective sumptas, v. g. omnes minorennes, ratione boni communis) ; praeceptum etiam privatis sigillatim sumptis imponi potest ;

d) stabilitate seu duratione : quamvis enim lex etiam ad tempus fieri possit et abrogari, tamen ex natura suâ, sicut ipsa communitas, est perpetua, et quidem tripliciter : ex parte legis quia durat donec abrogetur ; ex parte legislatoris quia durat ipso mortuo vel amoto ; ex parte subditorum quia non tantum praesentes sed et futuros obligat ; — praeceptum vero potest esse ex natura sua transitorium, v. g. datum ad unum vel alterum diem aut actum, et solos praesentes obligare, et, nisi aliter notetur, expirat morte vel recessu praecipientis ;

e) extensione seu loco : lex enim cum feratur pro communitate, si haec sit localis, non obligat extra eius territorium ; praeceptum etiam dari potest personae et tunc ubique eam comitatur.

Apud moralistas tamen praeceptum saepe sumitur sensu restricto et opposito legi, pro eo quod est merum praeceptum et non lex, scil. pro regula obligante particulari vel temporanea.

224. Causae legis. — Quadruplex est causa legis : 1° finalis : bonum commune ; 2° efficiens : ipse legislator ; 3° materialis, scil. obiectum vel materia circa quam versatur et de qua praescribit ; 4° formalis (essentia), scil. ipsa ordinatio seu praescriptio et modus quo fiat, in quo spectari possunt efformatio, promulgatio, acceptatio et interpretatio.

225. Animadversio. — Cum leges sint regula iustitiae seu iusti in genere, et iusta statuere debeant, usu receptum est ut illarum complexus diceretur Ius ; hinc loquimur de iure naturali, divino, humano, etc.