Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 8; q. 19, a. 6; q. 76.

80. Ignorantia proprie est carentia scientiae in subiecto illius capaci, v. g. astronomiae in sacerdote. Differt 1° a nescientia quae est simplex negatio scientiae in subiecto incapaci, v. g. in puero vel amente;

tiam antecedentem simpliciter minuere voluntarium, et non tantum sub ratione libertatis. Ita tamen non recte loquuntur. Unde Schmitt, in recentioribus editionibus operis Noldin, I, n. 53, id aliquatenus emendavit, scribens: concupiscentia antecedens minuit libertatem. Et Salsmans, in recentissima editione operis Génicot, unum verbum mutavit, et loco concupiscentiae posuit passionem; sed ideo doctrina non est magis adaequata nec minus ambigua.

2° ab errore qui non est mera carentia sed positivus actus intellectus iudicantis rem aliter se habere ac se habet: oritur ex ignorantia vel temeritate; 3° ab inadvertentia quae est carentia non quidem scientiae habitualis sed actualis considerationis; 4° ab oblivione quae est privatio cognitionis antea habitae. Cum autem moralistae agant tantum de debitis officiis et de peccatis indebitis, saepe strictius sumunt ignorantiam, non quidem pro negatione, sed pro privatione scientiae quae alicui inesse debet, qualis est theologia pro confessario. Unde quidam distinguunt ignorantiam negativam, et privativam, imo et positivam seu falsae dispositionis, si includat errorem.

81. Dividitur ignorantia: 1) Ratione obiecti quod ignoratur, est ignorantia iuris, sive naturalis sive positivi, sive divini sive humani, sive ipsius legis sive poenae ipsi adnexae: qua scil. ignoratur ipsius legis existentia vel extensio seu sensus;— et ignorantia facti: qua ignoratur factum aut concreta facti circumstantia determinans applicationem legis praesentem.

Sic qui nescit in vigilia Pentecostes esse ieiunandum, vel libros haereticos esse prohibitos, est in ignorantia iuris; qui non advertit hanc diem esse vigiliam Pentecostes, hunc librum esse haereticum, in ignorantia facti.

2. Ratione subiecti seu personae quae ignorat, ignorantia est invincibilis vel vincibilis. Invincibilis seu involuntaria est illa quae morali diligentia tolli non potuit;— vincibilis vero seu voluntaria quae ita tolli potuit.

Est autem moralis diligentia illa quam prudentes adhibere solent et quae variat pro variis circumstantiis seu qualitate negotii, personae, loci, etc., v. g. maior erit in sacerdote ad munus rite exequendum quam in rustico, maior ubi de vitae quam de fortunae bonis agitur, ubi de notabili damno tertii quam de parvo.

Vincibilis ignorantia est inculpabilis si tolli non debuit;— culpabilis vero si debuit. Moralistae autem attendentes tantum ad debita et indebita, promiscue usurpant voces culpabilis et vincibilis ac saepe ignorantiam culpabilem vocant vincibilem, inculpabilem appellant invincibilem¹.

Invincibilis ex duplici capite oriri potest: vel quia de veritate quaerenda aut de periculo errandi quis omnino non cogitavit (prima enim idea non est in potestate hominis), vel quia, si cogitavit diligentiamque adhibuit, ad veritatem tamen non pervenit. Unde non est voluntaria.

E contra vincibilis est voluntaria sive directe et in se, ut si quis ignorare velit; sive indirecte tantum ex negligentia, ut si omittat inquirere dum inquirere debeat; sive solum in causa, si aliquid velit ad quod ignorantia sequitur (v.g. ebrietatem). Multi autem sunt in illa gradus, qui ad tres revocari solent: a) ignorantia stricte seu simpliciter vincibilis quando ad eam vincendam diligentia adhibetur sed non sufficiens vel non tota quae moraliter est possibilis, seu non tota quam exigit qualitas negotii ac personae: est indirecte voluntaria; b) crassa quando ad scientiam acquirendam nulla aut vix ulla diligentia fuit adhibita, et supina si ita fuit ad ignorantiam depellendam: est voluntaria, vel indirecte, vel in causa; c) affectata, malitiosa seu directe volita quando quis expresse et de industria vult ignorare ad quemcumque finem: sive ut pro libitu agat nec a proposito retrahatur, sive ut excusationem habeat in peccatis commissis vel committendis, sive ob taedium, etc., maxime si studiose velit nescire ut non retrahatur a peccando sed liberius peccet.

3) Ratione actus voluntatis simul et operis², ignorantia est:

a) Antecedens quae non sequitur ex voluntate sed ipsius actum praecedit, et tamen ipsi est causa volendi et agendi quod (secundum praesentem dispositionem) non vellet nec ageret si scientia adesset. Unde ignorantia est causa operis quia removet scientiam quae opus impediret, v. g. si quis putans occidere feram, occidit amicum quem non occidisset si scivisset: talis agit ex ignorantia involuntaria. Omnis enim ignorantia antecedens est invincibilis, sed non e contra, quia invincibilis non est semper ratio agendi id quod alias non fieret.

b) Concomitans quae praecedit actum voluntatis, et ipsi est coniuncta, non tamen ut causa volendi et agendi id quod agitur, quia etiam si non esset, nihilominus ageretur (secundum praesentem dispositionem), v. g. si quis putans occidere feram, occidit inimicum quem etiam occidisset si scivisset: talis agit cum ignorantia involuntaria. Est etiam invincibilis.

c) Consequens quae aliquo modo sequitur ex actu voluntatis directe nolentis aut indirecte negligentis inquirere, estque directe vel indirecte voluntaria et simul praecedit opus ita ut causa esse possit illud volendi et agendi, v. g. si quis voluntarie negligit inquirere de periculo occidendi hominem, quem, si sciret, non occideret, aut de die abstinentiae cum tamen, si sciret esse abstinendum, abstineret: talis agit ex ignorantia voluntaria. Consequens est vincibilis, utpote voluntaria; sive vincibilis sit momento quo opus ponitur, sive olim vincibilis fuerit, dummodo opus fuerit praevisum et propter illud ignorantia debuerit praecaveri, — secus enim esset invincibilis quoad opus quamvis in se vincibilis, et ideo antecedens vel concomitans quoad opus quod ponitur.

82. Principia. 1. Ignorantia antecedens tollit voluntarium secundum id quod ignoratur, quia est invincibilis; imo reddit opus positive involuntarium simpliciter, quia facit aliquid contra inclinationem habitualem voluntatis: non enim fieret opus si ignorantia abesset. Unde: quod fit ex ignorantia involuntaria antecedente est positive et simpliciter involuntarium ; ergo talis ignorantia excusat.

Diximus: secundum id quod ignoratur, nam sub alio respectu voluntarium esse poterit: sic ille qui interficit hominem aut amicum, putans esse feram aut inimicum, voluntarie emittit sagittam, sed non emittit in hominem aut in amicum, et qui cum muliere peccat, nesciens esse matrimonio iunctam, etsi non adulterii, fornicationis tamen est reus.

II. Ignorantia concomitans tollit voluntarium quia est invincibilis, sed non reddit opus positive involuntarium, quia id non est contra inclinationem voluntatis sed etiam fieret si ignorantia non adesset; facit ergo non voluntarium. Hinc: quod fit cum ignorantia involuntaria concomitante est non voluntarium, et de hac ignorantia dicitur: non accusat, nec excusat omnino, scil. a dispositione habituali voluntatis.

III. Ignorantia consequens non facit simpliciter involuntarium, sed reddit opus simpliciter voluntarium, quia ipsa est vincibilis et voluntaria. Facit tamen generatim (etiam si sit affectata) involuntarium secundum quid, quia est contra aliquam inclinationem voluntatis, in quantum est causa agendi id quod non fieret scientia praesente; unde minuit voluntarium et peccatum pro vincibilitatis gradu, ita ut etiam aliquando faciat de mortali veniale.

Bene autem notandum: ignorantiam exceptionaliter voluntarium nullo modo minuere, si nempe sit ita affectata ut quis praecise eam eligat ad liberius peccandum vel ut non retrahatur a peccato: haec scil. nullo modo facit involuntarium, nec proinde minuit voluntarium ac peccatum, sed magis auget, non ratione sui sed ratione causae, quia adest maior affectus ad malum. Tunc enim ex maiore intensitate seu intensiore inclinatione voluntatis ad peccandum provenit quod aliquis velit ignorantiam subire.

Hinc: quod fit ex ignorantia voluntaria seu consequenti est simpliciter voluntarium, sed ordinario involuntarium secundum quid, et tunc minus voluntarium. Ignorantia ista non excusat, sed accusat.

83. Animadversiones. — 1. Doctrina generalis de ignorantia breviter exprimitur canone 2202, § 1: « Violatio legis ignoratae nullatenus imputatur, si ignorantia fuerit inculpabilis; secus inculpabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiae ipsius culpabilitate ».

2. Quae de ignorantia diximus, applicari possunt inadvertentiae et oblivioni, ac errori. Error includit ignorantiam; inadvertentia plena et oblivio perfecta aequiparantur ignorantiae invincibili; quodsi non sint perfectae sed ex negligentia proveniant, aequiparantur vincibili. Unde can. 2202, § 3: « Quae de ignorantia statuuntur, valent quoque de inadvertentia et errore ».