Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Dispensatione.

S. Th. I-II, q. 97, a. 4 ; 96, a. 6 ; II-II, q. 63, a. 2, ad 2 ; 88, a. 10 et 11, ad 2 ; 89, a. 9 ; 147, a. 4 et ad 1.

381. Dispensatio est relaxatio legis in casu particulari facta ab habente competentem potestatem publicam iurisdictionis (can. 80). Dicitur :

1. Relaxatio, i. e. exemptio, remissio, suspensio, sublatio.

Sic distinguitur a) ab interpretatione et epichia quae tantum declarant legem hic et nunc non obligare (v. g. ob causas excusantes) vel secundum sensum verborum vel contra eorum sensum ; b) a per missione quae tantum non impedit nec punit legis violationem ; c) a licentia quae habetur inde quod lex disponit aliquid esse prohibitum, non absolute sed solum v. g. ut non fiat absque superioris voluntate saltem praesumpta, qua conditione posita, non suspenditur lex sed numquam obligavit, v. g. nemo sine licentia frumentum exportet, aut domum egrediatur ; unde licentia est facultas secundum legem concessa (v. g. can. 1398) ; d) ab absolutione quae non est remissio obligationis implendae in futurum, sed culpae vel poenae contractae in praeterito, et pertinet ad potestatem iudiciariam, non ad legislativam. Haec omnia non tollunt ipsam obligationem legis nec sunt contra sed iuxta legem.

2. In casu particulari : datur enim tantum aliquibus, vel si omnibus, non pro omni tempore, unde manet lex in universali seu pro communitate.

Sic distinguitur : a) ab abrogatione et derogatione, quibus lex extinguitur totaliter vel partialiter sed respectu communitatis, i. e. pro omnibus et in perpetuum ; b) a privilegio quod ius positivum constituit dum dispensatio mere negative operetur ; insuper est permanens et stabile et non semper contra sed multoties praeter legem, v. g. privilegium absolvendi vel dispensandi.

3. Facta ab habente potestatem competentem publicam iurisdictionis.

Sic distinguitur a) ab irritatione ad quam sufficit potestas dominativa superioris in inferiorem ; et quae legem mediate tantum attingit ; b) ab interpretatione quae fieri potest, et ab epichia quae semper fit a persona privata ; ad quas sufficere potest scientia, non necessario requiritur potestas ;

382. Dispensatio datur in lege humana propter variationem casuum et circumstantiarum, quam legislator praevidere nequit : contingit enim praeceptum quod est ad bonum commune ut in pluribus, non esse conveniens huic personae vel in hoc casu, quia impedirentur aliquid melius vel induceretur aliquid malum. — Est autem duplex : dispensatio simplex, si simpliciter relaxatur vinculum legis ; et dispensatio cum compensatione, si onus aliquid loco legis imponitur, et tunc vocatur commutatio. Ad legitimam dispensationem requiruntur tria : potestas dispensandi, voluntas dispensandi manifestata, iusta dispensandi causa.

383. Ad dispensationem requiritur potestas dispensandi. — Facultas dispensandi pertinet ad publicam potestatem iurisdictionis. Proinde eam aliqui habent :

A. Vel potestate ordinaria i. e. vi officii : illi scil. qui ferre leges possunt, in legibus propriis, praedecessorum et inferiorum : etenim « omnis res, per quascumque causas nascitur, per easdem dissolvitur ». Sunt R. Pontifex relate ad leges omnes ecclesiasticas, et episcopi, alique locorum Ordinarii, relate ad leges dioecesanas etiam synodales (c. 82), nisi in forma specifica confirmatae fuerint ita ut R. Pontifex eas fecerit suas.

B. Vel potestate delegata : inferior enim dispensare non potest in lege superioris nisi ipsi concedatur, quia inferior nihil potestatis habet in superioris voluntatem, a qua tota vis legis pendet. Inferiores vero facultatem habent :

Sive a) potestate quasiordinaria seu a iure vel consuetudine : sunt illi qui officium habent cui ius vel consuetudo adnexit potestatem dispensandi in quibusdam legibus superiorum, scil.

α) Ordinarii locorum (episcopi et vicarii generales, sede vacante vicarius capitularis, praelati nullius, administratores, vicarii et praefecti apostolici).

Isti « a generalibus Ecclesiae legibus ...dispensare nequeunt, nisi casu quidam peculiari, nisi haec potestas eisdem fuerit explicite vel implicite concessa » (c. 81) ; is tamen conceditur implicite, si lex dicat indefinite : posse dispensari, vel donec dispensetur, vel etiam explicite, uti fit pro irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus, excepta ea quae oritur ex homicidio voluntario aut aborto, aliave deducta ad forum iudiciale (can. 990), et pro poenis latae sententiae, ad normam can. 2237. Id autem possunt generatim

1. in quibusdam causis levioribus frequentius occurrentibus : ita v. g. in casibus singularibus possunt subditos sibi singulos fideles singulasve familias, etiam extra territorium atque in territorio etiam peregrinis, a lege communi de observantia festorum, itemque de observantia abstinentiae et ieiunii vel etiam utriusque dispensare, imo ex causa peculiari magni populi concursus aut publicae valetudinis possunt totam quoque diocesim seu locum a ieiunio et ab abstinentia vel etiam ab utraque lege dispensare (can. 1245 § 1 et 2) ; item pro libris prohibitis (can. 1402) ; item ex consuetudine centenaria in recitatione horarum ;

2. in casibus urgentis necessitatis, si difficultas sit recursus ad S. Sedem et simul in mora sit periculum gravis damni, et de dispensatione agatur quae S. Sede concedi solet (can. 81), v. g. in impedimentis matrimonii (can. 1043 et 1045) et ab irregularitatibus in casu periculi gravis infamiae ad ordines exercendos (can. 990) ;

3. in dubio facti, etiam pro legibus irritantibus, dummodo agatur de legibus in quibus R. Pontifex dispensare solet (can. 15) ;

4. quantum ad leges concili provincialis aut plenarii, sed solum in casibus particularibus et iusta de causa (can. 82 et 291, § 2).

β) Parochi ex consuetudine iure iam firmata, in legibus de observantia festorum et de abstinentia et ieiunio.

Sed ita solum in casibus singularibus iustaque de causa singulos fideles et singulas familias, non autem totam communitatem (can. 1245 § 1).

γ) Superiores religiosi, in religionibus clericalibus exemptis.

Sunt Ordinarii, scil. generales aut provinciales, in quibusdam causis a iure determinatis, minus frequenter tamen quam Ordinarii locorum¹ ; ac provinciales pro legibus latis in capitulo provinciali, generales pro legibus latis in capitulo generali. Item isti et superiores domus pro legibus de observantia festorum, ieiunii et abstinentiae, cum suis inferioribus, sed solum ad modum parochi (can. 1245 § 3).

δ) Non tamen id possunt confessarii.

Hi tantum declarare leges possunt, non vero per se in iis dispensare, nisi aliquantum id expresse concedatur.

Ita ex iure delegataro in casibus occultis urgentioribus in quibus Ordinarius adiri nequit² : 1) casu quo imminet periculum gravis damni vel infamiae, super omnibus irregularitatibus ex delicto occulto provenientibus sed ad exercitium ordinis susceptis tantum, excepta irregularitate orta ex voluntario homicidio aut ex procuratione abortus, aliave iam deducta ad forum iudiciale (can. 990) ;

2. item super observatione poenae vindicativae latae sententiae, si reus alias seipsum prodiderit cum infamia et scandalo ; sed cum onere infra mensem recurrendi ad competentem superiorem si fieri possit sine gravi incommodo (can. 2290) ;

3. super omnibus impedimentis matrimonialibus ecclesiasticis, exceptis impedimentis presbyteratus et affinitatis in linea recta ex matrimonio consummato (can. 1044-1045).

Sive b) potestate pure delegata seu ab homine : sunt illi qui ad hoc expresse commissi fuerint ab illis qui potestatem ordinariam vel quasi ordinariam habent, vel potestatem delegatam ad universalitatem causarum aut cum facultate subdelegandi.

Sic episcopi vi facultatum quinquennalium et triennalium facultate extraordinaria in pluribus valent dispensare.

De quibus omnibus valent regulae sequentes.

384. Regulae de potestate dispensandi.

1. Qui habet potestatem dispensandi ordinariam potest etiam commutare, sicut loco unius obligationis alteram imponere.

2. Qui habet potestatem delegatam dispensandi potest etiam commutare in legibus quae onus imponunt, v. g. ieiunium, recitationem horarum, — non autem in legibus quae ad alios fines latae fuerunt pertinentes ad bonum commune, v. g. ad incommodum vitandum, ordinem servandum, uti sunt impedimenta matrimonii, quia compensatio nihil conferre potest ad ipsarum fines.

3. Qui habet potestatem dispensandi per se habet potestatem commutandi, nisi explicite restringatur ad dispensationum quoad casum.

4. Qui vero habet potestatem commutandi non ideo potest dispensare, nec commutare in minus, secus pro parte dispensaret.

5. Qui autem facultatem « commutandi dispensando » habet, in minus commutare potest, non simpliciter dispensare.

385. Quosnam dispensare possunt. — Dispensare possunt per se cum subditis (c. 201, § 1), etiam cum vagis (c. 14, § 2), cum exemptis saltem de consensu praesumpto eorum superioris (quia non sunt minoris condicionis, secundum reg. 61 ; Quod ob gratiam alicuius conceditur, non est in eius dispendium retorquendum), et etiam cum peregrinis qui secus tenerentur adire proprium superiorem, quod sine magno incommodo saepe fieri non posset (c. 1245, 2233, § 3, 2237, 1043-1045), nisi tamen positive statueretur contrarium ut v. g. c. 990, § 1 et 1402, § 1 ; imo cum seipso quia non sunt inferioris conditionis quam subditi et quia nomine superioris agens dispensat se ut ipsi subditum, non tamen in propriis legibus, in quibus dispensatione non indiget cum ipsis non sit directe subiectus.

386. Ad dispensationem voluntas dispensandi requiritur praesens vel antecedens ; non autem sufficit praesumpta de futuro, quae non est absoluta voluntas, v. g. si sciret superior dispensaret. Et sic distinguitur dispensatio a licentia : hoc enim in casu actio non est prohibita simpliciter sed solum ne fiat absque consensu superioris, qui sufficit praesumptus ; at quando actio est absolute prohibita et ideo mala, de praesenti necessaria est voluntas quae prohibitionem et malitiam aufert. — Potest illa manifestari 1) expresse, verbis, scriptis, signis ; vel 2) tacite ex factis : a) si superior sciat contra legem agi nec contradicat dum facile possit et debeat, ita ut ex circumstantiis silentium explicari nequeat nisi dispensationem supponita ; b) si certa scientia praecipiat vel concedat quod sine dispensatione fieri non valet, v. g. Pontifex sciens dat beneficium irregulari, vel praecipit manducare carnes die vetito.

387. Ad dispensationem requiritur iusta causa cognita et maturo consilio examinata. — Etenim a) si dispensator pro sua voluntate dispenset, aut erit infidelis, aut imprudens ; infidelis si non habet causam iustam, nam potestatem ad bonum particulare, et sic caeverit in destructionem, dum rectum ordinem societatis perturbat, et (acceptatione personarum committendo) occasionem dat querelis, unum eximendo cum alii lege premuntur ; — imprudens si rationem dispensandi ignoret Insuper b) quia eximere a lege eum qui non est a lege eximendus, est acceptatio personarum ; c) quia turpe est et contra legem naturalem quod pars sine causa non sit conformis toti.

1. Si deest iusta causa, a) et fiat in lege superioris, dispensatio est illicita utpote abusus potestatis alterius, et quidem graviter vel leviter prout lex sub gravi vel sub levi obligat, et ordinario invalida quia superior non censetur committere potestatem dispensandi sine causa, quam sine peccato concedere non posset (can. 84, § 1) ;

b) si fiat in lege propria, dispensatio est valida quia lex positiva non ligat absque voluntate superioris, sed illicita graviter vel leviter pro gradu perturbationis secutae : quamvis sit peccatum acceptatio personarum quod grave ex genere suo, contra iustitiam distributivam et legalem, quod natum est generare scandalum et nocere bono communi, saepius tamen in casu particulari de facto erit levis, quia ordinario non valde damnosa ; grave tamen est si notabile oriatur scandalum, aut damnum dispensati, aut onus aliorum ;

c) subditus scienter petens dispensationem sine legitima causa, graviter vel leviter peccat, prout dispensatorem ad peccatum grave vel leve inducit (etiamsi superior sit bona fide) ; utendo tamen dispensatione, si valida sit, secluso scandalo non peccat.

2. Si deest sola causae cognitio : a) si fiat in lege superioris, dispensatio est illicita, et etiam invalida si delegans ut condicionem dispensationis posuerit examen causae, vel etiam causam iustam et causa deficiat ; secus probabilis est validitas ;

b) si fiat in lege propria, dispensatio est valida sed illicita ;

c) si adhibita diligentia, non certum sed probabile sit causam sufficere, licite et valide conceditur dispensatio, quia in moralibus nequit semper haberi evidentia sed sufficit ratio prudens et probabilis (can. 84, § 2).

In dubio de validitate dispensationis valida censetur : standum est pro valore actus.

388. Iusta causa dispensandi esse potest : necessitas v. g. gravis dolor capitis aut debilitas ex ieiunio, pietas v. g.

cultus servitium ad dispensandum ab irregularitate, vel utilitas saltem mediate redundans in bonum commune, sive intrinseca sive extrinseca.

Intrinseca est praeservatio, difficultas vel incommodum observantiae legis per accidens unita, v. g. praeservatio a scrupulo vel tentationibus, difficultas itineris in hieme. Extrinseca est bonum dispensantis v. g. ut se liberalis vel benignus exhibeat ; bonum dispensati v. g. utilitas pro merito bono, dignitas petentis ; bonum commune v. g. ad praecavendas nimias transgressiones, ad augendam communem laetitiam. Ita etiam solutio pecuniae in utilitatem Ecclesiae, meritorum compensatio, pacis conciliatio³.

Est scil. quasi causa cum duplici effectu : bonum ex dispensatione proveniens debet compensare malum ex ipsa causatum, — Causa autem non debet esse tanta, quae per se certo excusat a legis observatione, aut probabiliter si superior adiri nequeat, quia tunc non est opus dispensatione, cum lex probabiliter cessaverit ; nec potest esse minima aut quaecumque parva, sed sufficit causa intermedia.

Causa dispensationis existere non debet quando dispensatio petitur vel quando inchoative (v. g. mandatarie) conceditur, sed quando definitive et effective conceditur seu fulminatur (can. 41). Porro permanere debet usque ad inchoatum usum et durante usu, si data fuerit ad actum moraliter divisibilem et revocabilem et causa natura sua est temporanea ; unde dispensatio datur sub tacita condicione si causa perduret, v. g. dispensatione a recitatione horarum vel ieiunio ob infirmitatem ; — at non debet permanere si data fuerit ad actum moraliter indivisibilem et irrevocabilem, et causa natura sua est perpetua et ideo, si cessat, est per accidens ; unde dispensatio datur absolute, v. g. dispensatio ad irregularitate ob pauperitatem est valida etiam si paupertas cessaverit ; dispensatio ab impedimento matrimonii ad legitimandum prolem est valida etiam si, dispensatione concessa, proles moriatur.

389. Dispensatio potest vitiari ex violentia, metu et errore.

A. Violentia stricte dicta seu perfecta et absoluta invalidat eam quia reddit involuntariam (can. 103, § 1).

B. Metus per se non invalidat, quia non aufert voluntatem dispensandi, nisi ita fuerit gravis ut rationem omnino turbaverit ; unde dispensatio censetur valida, nisi aliud a iure caveatur (can. 103, § 2), ut pro poenae remissione metu extorta (can. 2238).

C. Error proveniens sive ex subreptione i. e. suppressione veri, sive ex obreptione i. e. expressione falsi⁴ invalidat si versetur

a) circa substantiam obiecti seu rei, vel qualitatem quae substantiam ingreditur rei circa quam dispensatur, v. g. affinitatem loco consanguinitatis (can. 40) ;

b) circa subiectum seu personam cui datur, v. g. Petrum loco Pauli (can. 40) ;

c) circa ea quae ad valorem requiruntur exprimenta de stylo curiae, etiamsi superior aliter dispensaret (can. 42, § 1) ; nisi tamen dispensationi apponatur clausula motu proprio (can. 45) ;

d) circa causam finalem seu motivam quae ita ad dispensandum movet ut, ipsa sublata, dispensatio non fuisset data, si unica vel omnes causae finales allegatae sint falsae (can. 42, § 2) ; nisi tamen iure excepto statuetur, ut pro impedimentis matrimonii minoribus (can. 1054).

2. Extra hos casus est valida, v. g. si error versetur circa accidentia rei, vel circa nomen personae aut loci aut rei dummodo, iudicio Ordinarii, nulla sit de ipsa persona vel re dubitatio (can. 47), vel circa causam mere impulsivam sine qua dispensatio tamen data fuisset sed quae movet ad facilius dispensandum, vel si extrinsece independenter se habeat ad rem postulatam, etiamsi aliter non fuisset dispensatum : hic et nunc enim vult dispensans solvere vinculum.

3. Vitium obreptionis vel subreptionis in una tantum parte aliam non infirmat, si simul plures dispensationes concedantur (can. 42, § 3).

390. Animadversiones. — 1° Canon 84, § 2 : « Dispensatio in dubio de sufficientia causae licite petitur et potest licite et valide conferri ».

2° Canon 85 : « Strictae subest interpretationi non solum dispensatio ad normam can. 50 (de lege in commodum privatum), sed ipsamet facultas dispensandi ad certum casum concessa » ; — non autem facultas generalis sive ordinaria sive delegata ad universalitatem causarum, cum sit favorabilis et praeter ius concessa, et ideo latam admittit interpretationem (can. 200 § 1).

3° Canon 86 : « Dispensatio quae tractum habet successivum (et non totum effectum simul ut irregularitas vel ablatio impedimenti matrimonii) cessat isdem modis quibus privilegium, necon certa ac totali cessatione causae motivae (sive negativae sive contrariae). Unde etiam cessat 1) revocatione superioris concedentis subdito significata (c. 71 et 60), quam valide efficit legislator semper, inferior delegatus solum ob iustam causam ; 2) renuntiatione facta ab illo qui renuntiare potest, et a competenti superiore acceptante (c. 72) ; 3) resolutione iuris (ac morte) concedentis si dispensationis data fuerit ad beneplacitum (c. 73), vel cum clausula aequivalente : donec voluero, donec placuerit etc. ; secus si data fuerit : donec revocavero ; 4) morte personae cui concessa fuit si privilegium fruit personale ; si locale, interit loci nisi hic intra quinquaginta annos restituatur (c. 74-75) ; 5) elapso tempore vel expleto numero casuum pro quibus fuit concessa (c. 77) ; 6) si rerum adiuncta iudicio superioris ita immutentur ut dispensatio noxia evaserit vel usus illicitus (c. 77) ; — non autem solo non usu nisi sit aliis onerosa et accedat simul legitima praescriptio vel tacita renuntiatio (c. 76).

Dispensatio autem quae totum effectum simul habet, si absolute conceditur, non cessat neque certa ac totali cessatione causae motivae.

4°. De invaliditate dispensationis valent :

Canon 43 : « Gratia ab una S. Congregatione vel Officio Romanae Curiae denegata, invalide ab alia S. Congregatione vel Officio aut a loci Ordinario, etsi potestatem habente, conceditur sine assensu S. Congregationis vel Officii quorum vel quorumcumque agi coeptum fuit, salvo iure S. Poenitentiariae pro foro interno ».

Canon 44, § 2 : « Gratia a Vicario Generali denegata et postea nulla facta huius negationis mentione, ab Episcopo impetrata, invalida est ; gratia autem ab Episcopo denegata nequit valido, etiam facta denegationis mentione, a Vicario Generali, non consentiente Episcopo, impetrari ».

Canon 53 : « Rescripti executor invalide munere suo fungitur, antequam litteras receperit earumque authenticitatem et integritatem cognoverit, nisi praevia earumdem notitia ad eum fuerit auctoritate rescribentis transmissa ».

5°. De cessatione potestatis dispensandi dicendum ad mentem can. 207 et 208.

6°. Ad simoniam vitandam, dispensatio debet esse gratuita, quamvis possint exigi modicae praestationes ex titulo expensarum cancellariae, ut v. g. can. 1056.

7°. Dispensatio realis seu territorialis valet in territorio ; dispensatio personalis, ut est illa quae impedimentum aut inhabilitatem aufert, ubique ; dispensatio mixta (realis et personalis) valet pro omnibus in territorio, pro subditis etiam extra territorium.