Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

761. Cooperatio ad infidelitatem vel haeresim est concursus ipsis praestitus. Est duplex : una immediata, quae est participatio ipsi constitutioni, propagationi, cultui earum : haec est intrinsece mala et semper illicita ; alia mediata, quae est subministratio materiae, facultatis, mediorum ad earum conservationem, propagationem vel cultum. Haec per se est illicita, quia dat alteri medium seu occasionem peccandi, quod ab eo potius avertere tenemur, et in hoc mala est ; per accidens licita esse potest, si actio cooperantis non sit intrinsece mala, et adsit causa proportionate gravis, bonum scil. quod malum i. e. occasionem peccandi datam compenset. Unde eo gravior requiritur causa quo malum ad quod cooperatio fit est gravius, et quo cooperatio est propinquior et magis in illud influit (n. 489-490).

762. Quoad Sacramenta : 1) Parentibus nunquam est licitum positive cooperari aut permittere (v. g. petendo aut volendo aut consentiendo) ut liberi a ministro haeretico (schismatico, iurato) baptizentur, quia petere aut velle Baptismum haereticorum est implicita agnitio sectae, quod est intrinsece malum (S. O., 26 sept. 1668 ; 29 nov. 1672 ; can. 2319) ; id autem negative permittere et passive se habere non erit licitum nisi propter incommodum valde grave, quia cooperatio fit ad valde grave malum.

2) Similiter catholicis, etiam in nosocomio deservientibus, illicitum est, postulante infirmo haeretico, ministris ipsius sectae directe advocare ut auxilia religionis recipiat (item ut minister ritus funerbs persolvat) : ita S. O., 14 maii 1848 et 26 dec. 1898 ; ad hoc tamen uti possunt persona ad eamdem sectam pertinente (31 ian. 1872).

Quoad talis personae desit, secundum quosdam licitum est advocare ministrum dicendo : talis vult te alloqui, vel aliquid simile, sed tantum propter bonum commune, in casu non ordinario, ut vitetur scil. maenит odium publicum in catholicorum religionem, vel cessatio multorum bonorum a deservientibus nosocomio praestandorum ; secus non, quia agitur de maximo malo privatae personae scil. de noxa aeterna moribundi¹.

763. Quoad officia cultus et conciones haereticorum :

1) Nunquam est licitum cantu aut musicis instrumentis cooperari officiis haereticorum, ut dictum est art. praec. (n. 758, 3°), quia cooperatio est immediata seu participatio ipsi exercitio cultus.

2) Nec licitum est alios invitare ad officia vel conciones haereticorum, sive persuasione, sive auctoritate vel consilio, sive aliis quibuslibet invitamentis, quia est directe inducere ad peccandum, quod est intrinsece malum.

3) Imo pulsare campanam tamquam signum quod incipit officium vel concio haeretica (e contra in honorem regis), quia ordinario pro invitatione sumitur aut omnino proxime cuin invitatione cohaeret ; nisi forsan quis ostendat se ita agere ex causa valde gravi, v.g. in gravi aut quasi extrema necessitate.

764. Quoad aedificationem templorum et altarium :

1) Nunquam erit licitum idola et illorum altaria vel templa ornare, quia est intrinsece malum.

2) Ipsorum templa vel altaria aedificare illicitum est generatim, quia ut signum professionis falsae fidei haberi et scandalum excitare solet (S. O., 7 dec. 1626 ; 5 sept. 1736 ; 8 ian. 1851) ; secus licitum non erit nisi ex gravissima causa, quia agitur de re omnino prava (2 iul. 1827).

3) Aedificare templa mahumedanorum, secluso scandalo, licitum est ex metu gravis mali (P. F., 21 nov. 1837).

4) Aedificare templa haereticorum, iudaeorum, schismaticorum

a) ex leviori causa licitum est muratis et opificibus subalternis, modo non habeatur ut professio vel approbatio haereseos, absit scandalum, et non exigatur in contemptum religionis, quia cooperatio est remota et secundaria (S. O., 13 ian. 1818 ; 7 iul. 1864) ;

b) architectis autem, conductoribus, praefectis operum, in locis in quibus catholici acatholicis permixti iamduum vivunt, non est licitum nisi ex gravi causa, qualis non est solum lucrum, quia cooperatio est principalior ;

c) pro iisdem, in locis omnino catholicis, generatim est graviter illicitum (instr. Card. Vic. de Urbe, 12 iul. 1878).

5) Idem dicendum videtur de aedibus francorumariorum vel alterius societatis impiae.

6) Ad locandam autem domum ut inserviat haereticorum cultui vel congregationi francorumariorum aut alius sectae impiae, gravior requiritur causa, quia cooperatio est propinquior.

765. Quoad confectionem et venditionem rerum falso cultui destinatarum :

1) Si alium usum bonum vel indifferentem habere non possint, nunquam est licitum quia est intrinsece malum.

2) Si alium usum habere possint sed cultui falso inservire debeant, licitum esse potest propter motivum tanto gravius quanto cooperatio est maior.

In particulari a) generatim est licitum, leviori causa, conficere organa, cathedram, altaria, vestes pro haereticis, quia cooperatio est remota ;

b) quodsí expresse et formaliter petantur propter malum usum, non erit licitum nisi gravi causa, quia cooperatio est propinquior ; imo aliquando requiritur causa gravissima, si res sit gravissima, v. g. hostias conficere aut vendere quibus abusuri inimici Ecclesiae ;

c) denique illicitum est fabricare idola, vestes sacras ad usum superstitiosum destinatas, signa superstitiosa, signa et emblemata francorumariorum, cum res fere nunquam usum bonum habeant ;

d) si conficiantur ista ad usum indifferentem vel bonum, est licitum, sicut idolum facere ad ornandum hortum vel ad ludos scenicos.

766. Quoad opera religiosa acatholica vel quae ad falsam religionem ordinantur :

1) Ipsis conferre pecuniam vel sponte, vel quia ad religionem spectant, nunquam licitum est quia est formaliter protegere, quod est intrinsece malum.

2) Id agere coacte et sine mala intentione, si opera sint religiosa (v. g. templum, festivitates, caeremoniae), regulariter est illicitum, nisi a) propter causam valde gravem, quia fovere falsam religionem est cooperatio satis proxima et proximior quam constructio templi, et b) dummodo constet non consentiri falsis superstitionibus aut caeremoniis (S.C.P.F., 2 iul. 1827 ; S. O., 21 apr. 1847) : uti v. g. facere possunt catholici ut se liberent a simultaneitate cultus (S. Poen., 1822), et deputati qui ob bonum pacis publice ex aerario publico haereticis sicut catholicis operibus subsidia conferunt.

3) Si non tantum ad religionem ordinentur, sed alium finem bonum habeant v. g. educationem, curam aegrotorum, pauperum..., sufficeret causa gravis, dummodo non consideretur ut favor haereseos, desit scandalum et pecunia non adhibeatur ad pervertendos catholicos. Quod facilius erit licitum in locis iamduo mixtis, quam in locis omnino catholicis.

4) Idem dicendum videtur de operibus aliorum inimicorum Ecclesiae, v. g. liberalium, socialistarum, in regionibus ubi hac voces indicent oppositionem ad Ecclesiam.

5) Attamen illicitum est talibus societatibus nomen dare quae directe habent finem malum ; si autem solum indirecte ordinentur ad finem malum, et habeant finem directum bonum v. g. oeconomicum, licitum erit ex gravi causa et semoto scandalo.

Ita illicitum est nomen dare societatibus theosophicis (4 iul. 1919), item societati Londinensi « ad promovendam Christianitatis unitatem » (18 iul. 1919), vel etiam associationi Y. M. C. A. (5 nov. 1920) quae indifferentismum religionum spargit.

767. Quoad scripta mala aut prohibita : libros, ephemerides, dictionaria, encyclopedias, periodica, diaria aliaque huius generis².

A. conscribenda : 1) Redactoribus principia falsa propugnare et secundum illa principia scripta conficere nunquam est licitum, quia est immediata cooperatio et semper peccatum grave.

2) Articulis ex se indifferentibus (v. g. de re litteraria, scientifica, artistica) cooperari et quidem frequenter aut ordinario est cooperatio plus minusve proxima, prout ita plus vel minus commendentur et propugnentur pravum scriptum, et ideo non est licitum nisi, secluso scandalo, et propter causam plus minusve gravem, qualis non est maius lucrum, sed solum lucrum ad sustentationem necessariam.

3) Aliquando et extraordinario articulos indifferentes inserere est cooperatio remotor, quae tamen non est licita sine causa, sed ad quam sufficit mediocriter gravis qualis certo est occasionaliter exponere vel defendere bona principia aut impedire malum articulum, modo existimatio mali scripti exinde non augeatur nec pessimus scriptum cum magno fidelium scandalo promoveatur (can. 1386, § 2).

B. imprimenda : 1) Ipsi editori aut typographiae domino nunquam licitum est impressionem suscipere, quia non solum est proxime cooperari sed etiam alios ad cooperandum inducere (can. 2318, § 1).

2) Impressioni omnino proxime cooperari, typographiam dirigendo, characteres seu typos ponendo, folia impressa corrigendo, non est licitum nisi in casu rarissimo, ad breve tempus et ob necessitatem gravem (qualis non est dimissio e fàmulatu) ; excepto casu quo liber adeo malus sit ut bonum finem habere non possit (12 iul. 1878).

3) Remotius, quamvis sat proxime cooperari, chartam typis imponendo, prelum versando, chartam vel atramentum parando, folia impressa ordinando et coniungendo, aut ad emptores deferendo, machinam movendo eamque curando, ex minori causa semper tamen gravi est licitum.

4) Remotissime agere, v. g. atramentum, chartas, machinas et alia ad impressionem necessaria vendendo, licitum est solius lucri causa.

Exinde sequitur adesse obligationem deserendi typographiam, in qua fere unice libri pravi et ephemerides pravae imprimuntur : absolute pro illis qui omnino proxime cooperantur ; imo pro illis qui remotius cooperantur, sicut pro illis qui laborant in typographiis in quibus libri boni et mali indiscriminatim imprimuntur, si sine notabili detrimento recedere possint.

C. vendenda (a fortiori locanda, distribuenda, concedenda) : 1) Vendere scriptum prohibitum quod est prorsus malum, adeo ut bonum usum non habeat, nullo modo est licitum, nisi illi qui ex officio lecturus certo cognoscitur, v. g. inquisitori.

2) Ea quae non sunt ex omni parte mala sed res utiles continent, sive illi qui iis est abusurus, sive indiscriminatim omnibus, in officiis aut per vias publicas exponere et vendere non est licitum nisi propter incommodum valde grave, et donec aliud medium adsit comparandi victum³.

3) A fortiori invitare seu positive inducere ad mala scripta emenda est illicitum, quia est inducere ad peccandum, et ideo intrinsece malum.

4) Exemplare separatim vendere, potest esse licitum ex minori causa, scil. mediocriter gravi (non ob solum lucrum aut solam concurrentiam) ; imo nullo modo erit illicitum si praesumi possit ementem habere iustam causam legendi.

Notetur autem bibliopolas non teneri inquirere in quem finem libri emantur, sed eos vendere possunt omnibus quos spectata eorum qualitate prudenter existimari liceat eos petere ; alias onus nimis grave imponeretur (cfr. can. 1404).

D. exponenda : 1) Tabernariis, cauponibus, dominis hospitiorum, tonsoribus scripta prorsus mala (quae fidei aut moribus vix non adversantur) omnibus legenda exponere est grave peccatum, etiam si a multis petantur qui propterea cauponam sint derelicturi : damnum grave non sufficienter compensant multorum ruïnam spiritualem.

2) Scripta, quae rarius aliquid mali continent, legenda tradere iis qui petunt, licitum est ad vitandum grave damnum.

3) Iis quibus experientia constat fere omnes talia scripta petere, et alias cauponam derelicturos, non erit illicitum ea publice exponere ; praestat simul et exponere bona.

E. promovenda et sustentanda : 1) Nomen dare et actiones emere causa societatis constituendae ad scripta prava edenda vel propaganda⁴, item illorum publicationi subscribere et eam pecunia sustentare, illicitum est quia nulla necessitas videtur cooperationem honestare ; quod certissimum est si scripta sint ex professo impia aut prava vel si absque cooperatione societas non constitueretur.

2) Societati iam effectae vel scripto iam edendo subscribere, cum sit cooperatio proxima, non erit licitum nisi sit causa gravis proportionata ad influxum cooperationis et ad malum timendum, absit periculum scandali et perversionis, nec scriptum manifeste in odium religionis edatur.

3) Numerum separatum vel exemplare speciale emere est cooperatio remotor, ad quam, secluso scandalo, sufficit causa rationabilis etiam levis, v. g. utilitas lectionis ; et paulo maior si frequentius fiat. Notetur tamen lectionem ipsam illicitam esse, si positive prohibeatur.

4) Nuntia indifferentia praestare de rebus vendendis, locandis, emendis, etc. non est licitum nisi secluso scandalo, et ex iusta causa, eo maiore quo magis annuntiationes efficiant ut scripta latius propagentur et facilius sustineantur. Quando parum confert, sufficit ratio minus gravis.

768. Quoad deputatorum electiones comitiis regni, provinciae, municipii :

1) Sponte i. e. ex convinctione et approbatione eligere candidatum Ecclesiae infestum, graviter est illicitum, quia est cooperatio formalis, et ideo intrinsece malum.

2) Mere materialiter et coacte, metu mali, talem eligere non est intrinsece malum, quia mandatum quod elector confert non est determinatum ad malum, sed malitia seu abusus electi ad malum ordinatur ; unde elector non est vera causa sed solum occasio mali inferendi. Cum autem agatur de malo gravissimo religionis et societatis, nulla causa utilitatis talem cooperationem excusare potest sed sola necessitas gravis (qualis esse potest amissio officii), praesertim si exitus electionis vere dubius appareat ct forsan a paucis suffragiis pendeat ; quo saltem casu erit peccatum mortale, quia tunc suffragium magnum influxum exercere potest in magnum malum. Non ergo sufficit amicitia candidati aut peritia maior, aut commodum ex eius electione sperandum ; ista enim non compensant adiutorium praestitum gravi nocumento Ecclesiae aut reipublicae.

3) Abstinere a suffragio ferendo est illicitum propter easdem rationes, si scil. probabiliter impediri potest electio indigni : est enim cooperatio negativa illius qui non facit quod facere ex officio tenetur, iustitia scil. legalis ; imo est peccatum grave quando exinde probabiliter timeri potest quod sufficiens numerus bonorum candidatorum non eligatur et ita magnum malum a perversis perpetretur, vel si abstinens est tantae auctoritatis ut multos exemplo suo traheret et efficaciter in successum electionis influeret (quod raro contingit).

4) Eligere candidatum neutralem est illicitum si exinde probabiliter impediatur electio boni, aut non impediatur electio indigni ; imo potest esse peccatum grave, eodem modo ac dictum est, in solutione praecedenti.

5) Candidato quaerenti et cogenti, suffragium promittere sed cum restrictione interna (prout possim, et ut ius habeas) aut ipsi acquiescere respondere, est licitum ad vitandum grave incommodum, quia tunc circumstantiae sufficiunt indicant sensum responsi, scil. respondentem unice intendere se ab importuna coactione liberare. Talis promissio evidenter non obligat.

6) Eligere candidatum pravum aut indignum, a fortiori neutralem, per accidens potest esse licitum, v. g. si non sit spes ut eligatur elenchus bonorum quin eligantur et mali qui in eodemem elencho contineantur ; item si candidati eligendi non sint nisi mali ; tunc enim potest eligi minus malus, praesertim si ita maius malum ab aliis timendum esset avertendum.