Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 90, a. 1, 2, 3.

221. Notio legis. — Lex, secundum aliquos, dicitur a ligando (q. 90, a. 1), eo quod est regula quae ligat et necessitat ad agendum ; secundum alios a legendo, quia in tabulis publicis scribi solet et legi, ita autem fieri solet quia est delegendorum regula (Cicero, de Leg. I, 19). Hinc

a) in sensu latissimo est regula et mensura secundum quam aliquid fieri debet, i. e. secundum quam aliquid inclinatur ad aliquem finem et inducitur ad agendum vel ab eo retrahitur ; quo sensu omnibus etiam irrationalibus praefixa est lex (lex physica : Iob, XXVIII, 26 ; Prov. VIII, 27 ; Rom. VIII, 23) ;

b) in sensu minus lato lex, quia est ordinatio rationis, respicit solam creaturam rationalem quae sola ipsam participat rationaliter ; et ideo est regula et mensura quorumcumque actuum qui dependenter a ratione fiunt, etiam artium, scientiarum, etc., praescribens sive bonum sive malum (Is X, 1 ; — S. Th. q. 92, a. 1) ;

c) in sensu strictoire est norma actuum humanorum seu moralium, ut recti sint, remota et materialis, et sic omne praeceptum dicitur lex (v. g. praeceptum patris, syndicati, domini) ;

d) in sensu strictissimo est regula actuum humanorum data communitati, ipsi praecipiens quod rectum est (Rom. II, 12 sq. ; Prov. VIII, 15).

Iamvero in unoquoque sensu considerari potest, tum subiective : 1° secundum quod essentialiter est in legislatore ut in regulante, et sic sumitur omnino proprie ; 2° secundum quod participative est in subditis ut in regulatis (Rom. VI, 23 ; II, 14) ; et 3° secundum quod est in signo exteriore (verbo, scripto, libro) illam exprimente (Lc. X, 26 ; Ioh. XV, 25 ; I Cor. XIV, 21) ; — tum obiective pro obiecto legis et ipsa re praescripta (v. g. conditio contractus ; Ioh. VII, 19 ; Rom. II, 13). Quibus ultimis modis sumitur sensu minus proprio et a primo derivato.

222. Definitio legis. — Lex strictissime et proprie sumptis definiri solet : Ordinatio rationis ad bonum commune ab eo qui curam habet communitatis promulgata (q. 90, a. 4).

In qua definitione indicatur :

1° Genus : ordinatio seu dispositio ad finem per media proportionata, i. e. non tam ipse actus ordinans quam eius terminus seu dictamen ab eo constitutum ; ordinatio autem intellegatur stricte dicta et perfecta, i. e. a) non mere directiva sed imperativa et efficax obligationis, et sic differt a consilio, permissione, oratione, etc. ; b) de se firma, stabilis et perpetua.

2° Subiectum cui lex essentialiter et originarie inest : rationis, tum quia rationis est ordinare seu disponere et dirigere in finem, ac imperare ; tum quia lex est regula actuum humanorum, horum autem regula et mensura est ratio, quia humanis sunt et humani ab ipsa procedunt, et boni in quantum ipsi sunt conformes¹ ; ergo lex est aliquid a ratione constitutum, et ideo in Scripturis vocatur lucerna, lux, praeceptum illuminans, iudicium, sermo, eloquium (Prov. VI, 23 ; Ps. XVIII, 9 ; CXVIII, 105 ; CXLVI, 20).

Cum tamen actus sit rationis practicae, supponit voluntatem ab ista regulatam quam intimat et exprimit, et ideo passim vocatur in Scripturis voluntas Dei (Ps. XXIX, 6, 8 ; XXXIX, 9 ; CII, 7 ; CXLII, 10 ; II Macch. I, 3 ; Mt. VII, 21).

Hinc a) essentia legis concipi potest quin cognoscatur voluntas legislatoris, uti videbimus dicendum de lege naturali ; e contra b) voluntas superioris, ut lex esse possit, debet esse ratione regulata seu rationi conformis, secus esset magis iniquitas quam lex, uti fit in lege positiva praecipiente malum².

3° Obiectum seu finis, quo distinguitur ab omni alia ordinatione :

a) ad bonum, quia lex est regula et mensura actuum humanorum, actus autem humani tendere debent ad finem ultimum, qui est felicitas humanae vitae et beatitudo ;

b) ad bonum commune : homo enim est pars communitatis perfectae, qua pervenire possit ad felicitatem ; atqui omnis pars ordinatur ad totum, sicut imperfectum ad perfectum. Ergo lex respicit ordinem ad felicitatem communem, seu ad ultimum finem ut bonum communiter obtinendum.

Sic distinguitur a praecepto tyranni qui imperat unice ad proprium commodum, vel a simplici praecepto et mandato quod etiam fieri potest in bonum unius vel aliquorum : lege enim homo ordinatur sicut pars ad perfectam communitatem ; inordinationem autem foret bonum totius ordinare ad bonum partis, cum pars sit propter totum et non e contra (III Reg. XIII ; Ezech. XXXIV, 8 ; Conc. Tol. VIII, can. 10).

Hinc valet lex :

a) quae lata fuit ex pravo fine (operantis), dummodo reapse tendat ad bonum commune (finem operis) ;

b) quae aliquibus (v. g. uni provinciae) est nociva, quamdiu scil. vergit in bonum communitatis, quia pars subditur toti et bonum commune est praeferendum privato, si simul obtineri nequeant ;

c) quae immediate unius civium classi, ut pupillorum, clericorum, militum, etc. bonum fovet, at ultimate ordinatur ad bonum commune, quatenus hoc exigit ut tales personae speciali cura et favore defendantur aut in officio contineantur.

4° Auctor et simul subiectum cui imponitur lex : ab eo qui curam habet communitatis.

Sic distinguitur a mero praecepto quod uni personae aut etiam a persona privata imponi potest : ordinare enim et procurare bonum commune et communitati praecipere non potest nisi ipsa communitas vel ille qui ipsi praeest. Communitas autem intellegitur perfecta, i. e. societas de se completa quae finem habet in suo ordine completum et sufficientia media ad illum consequendum (genus humanum totum sub Deo, Ecclesia vel Status quantum ad fideles vel cives). Unde leges conduntur ab illis qui habent potestatem publicam et politicam iurisdictionis gubernandi subditos (dicendo ius, ferendo leges, puniendo etiam gravioribus poenis transgressores), sive supremam in totam communitatem, sive derivatam aut in partem communitatis tantum (v. g. Romanus Pontifex et episcopi) ; — non tamen ab illis qui habent solam potestatem privatam dominativam aut potestatem oeconomicam in societatem imperfectam, uti pater, maritus, dominus, superior domus religiosae, parochus.

5° Conditio essentialis : promulgata i. e. communitati denuntiata.

223. Differt lex a praecepto. — Omnis lex est praeceptum, sed non e contra ; unde sicut species differt a genere, ita lex a praecepto, et quidem

a) fine : lex directe et primario fertur ad bonum commune ; praeceptum etiam unice ordinari potest ad solum bonum privatum mandantis vel mandatarii ;

b) auctore : legislator est persona publica gaudens potestate publica iurisdictionis ; praecipiens potest esse persona privata solam habens privatam potestatem ;

c) subiecto cui imponitur : lex fertur in communitatem qua talem (sive totam communitatem, sive certum coetum i. e. determinatas personas collective sumptas, v. g. omnes minorennes, ratione boni communis) ; praeceptum etiam privatis sigillatim sumptis imponi potest ;

d) stabilitate seu duratione : quamvis enim lex etiam ad tempus fieri possit et abrogari, tamen ex natura suâ, sicut ipsa communitas, est perpetua, et quidem tripliciter : ex parte legis quia durat donec abrogetur ; ex parte legislatoris quia durat ipso mortuo vel amoto ; ex parte subditorum quia non tantum praesentes sed et futuros obligat ; — praeceptum vero potest esse ex natura sua transitorium, v. g. datum ad unum vel alterum diem aut actum, et solos praesentes obligare, et, nisi aliter notetur, expirat morte vel recessu praecipientis ;

e) extensione seu loco : lex enim cum feratur pro communitate, si haec sit localis, non obligat extra eius territorium ; praeceptum etiam dari potest personae et tunc ubique eam comitatur.

Apud moralistas tamen praeceptum saepe sumitur sensu restricto et opposito legi, pro eo quod est merum praeceptum et non lex, scil. pro regula obligante particulari vel temporanea.

224. Causae legis. — Quadruplex est causa legis : 1° finalis : bonum commune ; 2° efficiens : ipse legislator ; 3° materialis, scil. obiectum vel materia circa quam versatur et de qua praescribit ; 4° formalis (essentia), scil. ipsa ordinatio seu praescriptio et modus quo fiat, in quo spectari possunt efformatio, promulgatio, acceptatio et interpretatio.

225. Animadversio. — Cum leges sint regula iustitiae seu iusti in genere, et iusta statuere debeant, usu receptum est ut illarum complexus diceretur Ius ; hinc loquimur de iure naturali, divino, humano, etc.

S. Th. I-II, q. 90, a. 4.

226. Promulgatio (afkondiging) est publica et authentica testificatio de existentia legis eiusque denuntiatio (bekendmaking) facta communitati. Dicitur

1. authentica i. e. sollemniter seu cum quadam solemnitate facta per legitimam auctoritatem, scil. per ipsum legislatorem vel eius mandatum authenticum, ita ut ex solemnitate appareat et nequeat dubitari legem ab illo prodiiisse in quo societatis potestas residet ;

2. publica i. e. ita peracta ut lex videatur ad notitiam communitatis dirigi et haec ad eius notitiam facile devenire possit.

227. Promulgatio est necessaria ut lex obliget. — Regula enim, ut aliquem dirigat et liget, debet ipsi applicari et imponi, quod non fit nisi ipsi innotescat (n. 203). Sed lex non est regula pro uno vel altero facta, at pro communitate lata. Ergo ut obliget, debet communitati innotescere. Nequit autem communitati innotescere nisi ex promulgatione qua modo publico et communitati proportionato proponitur. Ergo lex non obligat nisi promulgetur. — Alias lex non esset nisi in superiore regulante, non autem in subditis regulatis.

Hinc a) quousque promulgata non fuerit, non tenetur lege ille qui aliunde sciret eam conditam esse ;

b) non obligat lex dubie promulgata : libertas enim non ligatur nisi per promulgationem certo probatam ; in casu dubii scil. sufficientes promulgationis dubium : an sit lex, sed non sufficientes promulgatur ipsa lex : quod sit lex ;

c) promulgatio differt a legis divulgatione, quae aliquando vocatur et est quasi promulgatio in actu secundo, quae lex ad notitiam subditorum de facto pervenit. Promulgatio necessaria est ut lex divulgatione possit : ex prima oritur obligatio obiectiva et in foro externo ; at notitia legis etiam necessaria est ut adsit obligatio subiectiva et in foro conscientiae : nullus enim peccare potest violando obligationem quam ignorat.

Promulgatio tamen non pertinet ad essentiam legis ; etenim 1) est applicatio regulae et mensurae ad regulatum et mensuratum, unde regulare seu legem iam constitutum supponit ; 2) sine promulgatione lex, quia est imperium superioris, ex eius auctoritate habet vim et est apta ad dirigendum et ligandum ; unde obligatio non est a promulgatione tamquam a causa sed tamquam a conditione sine qua non¹. Eodem modo applicatio ignis ad combustibile est conditio requisita ad comburendum.

228. Modus promulgationis lege naturae non determinatur : quicumque modus sufficit, sive fiat publica lectione in coetu, sive voce praeconis in platea, sive insertionem in ephemeride, sive affixione in loco publico, etiam uno, frequenti, praecipuo et centrali, dummodo moraliter, humano modo, sat facile lex in notitiam communitatis devenire, si non simul, saltem successive possit. Plus quam sufficiens est si notificatio singulis fiat in particulari, sicut in lege naturali quam Deus mentibus hominum inseruit naturaliter cognoscendam.

229. Facta promulgatione, lex est perfecta et completa, et ex se incipit obligare, nisi vis eius ad tempus suspendatur ; hinc

a) si legislator determinaverit aliquod tempus quo incipiat obligatio, lex non obligat ante : sicut enim ab ipso pendet ut obligatio sit vel non sit, ita ut incipiat citius vel tardius ;

b) si tempus non determinaverit, in communitate parum extensa, v. g. dioecesi, obligat moraliter statim, quia statim cognosci valet promulgatio ;

c) in societate autem sat extensa, v. g. Ecclesia universali, lex obligat in variis regionibus successive, secundum tempus quod moraliter necessarium est ut ad eas notitia promulgationis apud omnes communiter devenire mediis ordinariis possit ; unde statim obligare incipit in loco ubi promulgatio facta fuit et in locis vicinis, sed non statim obligat ubique, quia ab omnibus in toto territorio nequit statim cognosci.

sui amorem, requiritur necessario ac indispensabiliter ut ab intellectu voluntati proponatur, cum nihil sit volitum quin sit praecognitum ; ratio tamen seu vis movendi voluntatem non est propositio obiecti sed bonitas in obiecto reperta ; — ita ad hoc, ut lex in actu secundo ad sui observantiam obliget, requiritur quidem indispensabiliter ut subditis promulgatio proponatur : ratio tamen seu vis obligandi non est ipsa promulgatio seu propositio, sed auctoritas quam lex in se habet, prout a legislatore, ut personam reipublicae gerente, promanaat ». — Nec obstat principium iuris : Leges instituuntur cum promulgantur, ut ponit codex, can. 8 § 1, ex Iustinian. Sensus enim est : per promulgationem leges definitive instituuntur et complete tamquam obligantes in actu secundo, quamvis iam sint in actu primo. Ceterum intentio codicis non est quaestionem dirimere scholasticam.

Ex quo sequitur quod, si quis ante illud tempus viâ extraordinariae legem cognosceret, non teneretur eam servare.

S. Th. I-II, q. 91.

230. Dividitur lex imprimis et immediate ratione originis. Et quidem ratione originis simul ac subiecti, temporis et extensionis : alia est aeterna, suprema, independens et omnino universalis ; alia est temporalis et particularis, ab ipsa in tempore derivata et participata. Haec ratione fundamenti seu necessitatis simul et promulgationis, dividitur in naturalem seu necessariam quae ex ipsis rerum essentiis necessario oritur et ratione promulgatur, et positivam seu liberam, quae, legi naturali addita, praeter illam posita est a libera voluntate legislatoris et speciali promultatione indiget. Hae distinguuntur etiam ratione materiae : quae enim praecipiuntur vel prohibentur lege naturali, sunt ex natura sua et necessario bona vel mala ; quae praecipiuntur et prohibentur sola lege positiva, ideo solum bona sunt vel mala quia praecepta vel prohibita. — Positiva autem lex ratione auctoris immediati est divina (quae ratione temporis et perfectionis est vetus vel nova) aut humana, quae est ecclesiastica seu canonica, aut civilis seu politica, et ratione originis, promulgationis et expressionis est scripta vel usu servata i. e. consuetudine introducta.

Inter legem naturalem et divinam positivam, mediat naturalis hypothetica seu naturali-divina, quae scil. participat de utraque (magis tamen de naturali quam de positiva), quia data quadam hypothesi quae a libera voluntate Dei pendet, necessario obligatio oritur : sic, data revelatione, necessario oritur obligatio credendi ; — inter naturalem et humanam positivam mediat ius gentium, quod quodammodo participat de necessitate legis naturalis, et tamen consuetudine universali ubique est introductum.

S. Th. I-II, q. 92.

231. Effectus legis in subditis : 1) Mediatus est (quantum est ex vi legis) eos quibus datur facere bonos vel simpliciter et undequaque, ut facit lex charitatis, vel secundum quid et in certa materia, uti faciunt aliae leges particulares : sic lex naturalis vel divina tendunt ad hoc quod homines fiant boni virtutibus moralibus naturae proportionatis vel virtutibus supernaturalibus¹ ; lex civilis vel ecclesiastica ad hoc quod (saltem secundum actus exteriores) sint boni cives vel boni christiani.

2. Immediatus autem est obligatio passive spectata seu obligari.

232. Actus proprii legis seu effectus immediati in legislatore : Recensentur quatuor, non quod a lege eliciantur et producantur, sed quod ex ipsis quasi integrentur.

Lex enim est de actibus humanis, quia inducit homines ad hoc quod sibi obediantur quantum ad quosdam actus : 1° quantum ad actus ex genere bonos, habet praecipere vel imperare ; 2° quantum ad malos ex genere, prohibere vel vetare ; 3° quantum ad indifférentes, et pro lege humana quantum ad parum bonos vel malos, permittere ; et sic secundum haec tria habet vim directivam ; 4° id autem quo inducit ad hoc quod sibi obediantur : est timor poenae, et ideo ponitur punire, et sic habet lex etiam vim coactivam. Nec inter istos actus numerantur obligare, qui est actus necessario consequens ex quatuor praedictis : ex praecepto vel prohibitione sequitur obligatio agendi vel vitandi, ex permissione in aliquibus oritur obligatio non impediendi, ex punitione in iudice obligatio poenam infligendi et in subditis illam subeundi ; — nec numerantur consulere et praemiari, quia non sunt proprii legi sed possunt etiam pertinere ad privatam personam.

233. Effectus proprius legis est obligatio. Qui medium tenet inter varios effectus legis : ultimus eius effectus ex parte legislatoris est obligatio active spectata seu vis ligandi quae in lege residet, cui in subditis tamquam primus effectus correspondet obligatio passive spectata i. e. ipsum morale vinculum ac obedendi necessitas.

Est autem obligatio necessitas moralis aliquid agendi vel omittendi categorica seu imperativa. Dicitur

1. necessitas moralis seu obiectiva, quae convenit enti libero et qua aliquid necessarium est necessitate finis (ut medium vel praeceptum) ita ut sine eo finis non obtineatur. Unde est vinculum morale seu practica necessitas media eligendi ad finem, qua ex suppositione finis tale medium necessario est exhibendum ; et ita distinguitur a vinculo physico seu physica necessitate subiective efficientiae, tum naturali quae libertatem aufert, tum coactionis quae etiam destruit voluntatem ;

2. categorica seu imperativa i. e. non solum conditionalis, in suppositione finis si illum quis velit obtinere, sed absoluta qua et ipse finis imponatur. Unde obligatio ex duplici necessitate oritur : ex absoluta necessitate actus per respectum ad finem ultimum, et ex absoluta necessitate huius finis. Et sic manifestatur quomodo non noceat libertati : voluntatem ligat quatenus intellectus finem proponit et media, intactam relinquens potentiam physicam agendi vel non agendi¹.

A. v. obligatio importat duplex debitum : unum secundum se, et sic finis est debitus ; alterum propter aliud, i. e. quo ad finem pervenire est impossibile. Et ita « in debito est ordo exigentiae vel necessitatis alicuius ad quod ordinatur » (I, q. 21, a. 1, ad 3).

Hinc obligatio, sicut moralitas, est intrinseca habitudo et ordo realis, seu relatio transcendentalis :

a) in actu obligatorio, sicut moralitas est realis ordo conformitatis vel difformitatis, ita obligatio est realis ordo necessitatis ad obiectum et finem ultimum (I-II, q. 99, a. 1) ;

b) in persona obligata, non solum est relatio subiectionis ad personam legislatoris, quae praesupponitur, sed novam relationem addit qua subiicitur quantum ad hoc vel illud praescriptum (II-II, q. 16, a. 1).

Obligatio igitur est proprietas actus humani secundum quam dicitur necessario ponendus vel vitandus ad finem ultimum.

234. Divisio legis ratione diversae obligationis. — Obligatio diversa est secundum quod lex habet vim directivam aut coactivam, et ideo ratione effectus seu diversae obligationis, lex alia est moralis seu praeceptiva quae tantum dirigit et obligat ad ponendum vel omittendum actum, alia poenalis quae tantum punit illum qui actum praeceptum omisit aut prohibitum posuit, alia mixta quae facit utrumque. Omnis lex in conscientia obligat ad aliquid quod legislator intendit, secus non esset vera lex sed consilium ; haec autem est differentia inter legem pure praeceptivam et pure poenalem, quod prima tantum obligat ad actum lege statutum ponendum vel omittendum quin poenam transgressoribus infligat, scil. : omnis id faciat v. g. missam audiat ; secunda obligat solum ad subeundam poenam quam lex exigit ab eo qui actum statutum non posuerit vel omiserit, scil. : qui hoc fecerit, v. g. qui ante hanc diem venatus vel piscatus fuerit, solvat pecuniam : cum enim in lege positiva tota obligatio pendeat a legislatore, sicut potest non obligare, ita potest plus vel minus obligare vel ad solam poenam. Ab istis distinguitur lex mixta quae praeceptiva seu moralis est et etiam poenalis, scil. nemo hoc faciat sub poena : haec obligat in conscientia ad actum ponendum vel omittendum et simul ad subeundam poenam si non fuerit positus vel omissus ; mere poenalis autem non obligat in conscientia ad actum ponendum, sed sub sola poena, ad quam tamen in conscientia ligat².

Ratione formae, moralis lex distinguitur in affirmativam seu praecipientem quae imponit aliquid faciendum, et negativam seu prohibentem quae imponit aliquid omittendum ; prior obligat semper sed non pro semper i. e. pro aliquo tantum tempore quo durat ; secunda obligat semper et pro semper i. e. pro omni tempore quo durat³. Et sane quovis tempore tenemur abstinere ab omni malo, non tamen facere omne bonum.

Ad praeceptivam reducitur lex permittens quae praecipit libertatem alicuius et prohibet ne ab aliis impediatur ; ad poenalem potius lex iritans quae cogit invalidando actum contra legem positum.

235. Sancitur lex quando decernitur sancta i. e. inviolabilis ; unde sanctio (bekrachtiging) est id quod legem firmat et urget. Hinc

1. apud iuristas hodiernos sanctio non raro vocatur actus, quo rex vel reipublicae praeces subscripto nomine legem veluti complet et firmam reddit, ita ut promulgari et obligare possit ; unde iste actus promulgationem et denuntiationem legis praecedit ;

2. apud moralistas potius est coactio seu coercitio poenalis qua lex firmatur et urgetur. Spectari potest a) active (tamquam vis coactiva), scil. actus seu decretum legislatoris quo legem violantibus malum seu poena statuatur, vel e contra et legem observantibus bonum seu praemium ; et b) passive, scil. ipsa coactio poenalis aut retributio poenae, — vel et denegatio aut concessio praemii, — quae legi additur ad eam firmandam et ad compensandum detri-

obtinere sola minatione ac obligatione poenae. Quodsi obiciatur poenam supponere culpam, respondent non necessario supponere culpam in foro conscientiae, sed sufficere culpam iuridicam in foro externo et coram lege humana : transgressionem ordinis a lege constitutam. Ita censere dicuntur Suarez, Billuart, Noldin, Koch, Wernz, Prümmer, Maroto, Vermeersch, A. Janssens. — S. Thomas admisisse leges mere poenales constat ex II-II, q. 186, a. 9, ad 1.

mentum quod ex legis violatione societati provenit : poena, vel et praemium a legislatore statutum, in illis qui transgrediuntur eam, vel eam observant.

236. Differt ab obligatione sanctio : 1) illa ad vim directivam legis, haec ad vim coactivam pertinet ; 2) illa aeque omnes afficit subditos, haec primo per se et immediate solos legis transgressores ; 3) illa per se est conformis inclinationi voluntatis ad bonum, haec per se repugnat voluntati et eius naturali inclinationi ad bonum opponitur ; 4) obligatio est ligatio ad bonum ordinis, sanctio est immediata privatio alicuius boni.

237. Sanctio itaque est legis et obligationis complementum. Cuius finis est triplex :

a) ut subditi ad legis observantiam efficaciter moveantur : ipsa enim legis cognitio atque obligationis conscientia hominem, prout nunc est illecebris concupiscentiae obnoxius, ad legis custodiam sufficienter non inducit ;

b) ut ordo moralis retributione praemii compleatur, ac praesertim retributione poenae restituatur : ordo enim iustitiae exigit ut violationi legis poena retribuatur ad aequalitatem restituendam ; vel et aliquando petit ut observationi legis praemium concedatur ;

c) ut subditi contra legislatorem rebelles eius auctoritati subiiciantur, eo quod contra suam voluntatem cogantur malum subire, qui legi voluntariae se subiicere recusarunt. Qui insurgit contra aliquem ordinem, ait S. Thomas, reprimi debet a principe ordinis (I-II, q. 87, a. 1).

Lex igitur, ut efficaciter nos moveat et ad finem dirigat, sanctione firmetur oportet.

Cuius duplex est influxus : 1) antecedenter sub respectu praeventivo, quando ante actus positionem, ope promissionis vel minarum inducit homines ad servandam legem ; unde sanctionis scopus est ut lex servetur : ita est ad correctionem ;

2. consequenter sub respectu retributivo, quando post factum retribuitur praemium vel poena bene vel male agentibus : ita est ad coercitionem.

Hinc a) in statu comminationis, finis primarius sanctionis est emendatio vel praeservatio, uno verbo : vitatio peccati ; b) in statu executionis, finis principalis est restitutio ordinis ; at secundarium potest habere emendationem.