Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 72 ; de Malo, q. 2, a. 6.

432. Principium I. Peccata specie distinguuntur immediate et proxime secundum obiecta formalia diversa, seu specie morali distincta. Peccatum enim non est simplex privatio sed actus voluntarius debita rectitudine privatus, unde sicut ceteri actus humani, peccata speciem habebunt immediate ex obiecto : sic distinguuntur idololatria, homicidium et gula (a. 1). — Cum autem finis seu bonum sit proprium obiectum voluntatis, sequitur peccata specie distingui secundum diversos fines (ad 1) sive operantis (ut sim. furari propter vindictam vel propter fornicationem), sive praesertim ipsi operi intrinsecos (ut sim. gula ad delectationem, furtum ad pecuniam ; — gula ex amore cibi deliciosi vel ex amore multi cibi).

433. Principium II. Peccata specie non distinguuntur immediate et proxime, prout opponuntur diversis a quibus recedunt virtutibus (ut docuit Scotus) vel praeceptis (ut ait Vasquez) : privatio enim quae in peccato habetur, scil. recessus a virtute vel lege non intenditur a peccante sed est praeter eius intentionem, unde non est per se et directe obiectum voluntatis et actus humani, nec ideo actui malo speciem tribuit (a. 1).

Animadvertit tamen S. Thomas in idem redire quod peccata vel specie distinguantur secundum obiecta vel secundum virtutes quibus opponuntur, quia ipsae virtutes distinguuntur specie ex obiectis (ad 2) ; — aut etiam secundum praecepta, quia haec differunt secundum diversum obiectum, motivum et finem et etiam secundum diversas virtutes, cum ad hoc fiant ut secundum virtutem operemur. Peccata ergo, licet immediate non sumant speciem a lege quam transgrediuntur, vel a virtute a qua recedunt, remote tamen et mediate ab illis speciem accipere dici possunt¹ .

434. Practicae regulae adstrui solent sequentes, quibus distinctio specifica obiectorum ac proinde peccatorum facile dignoscitur :

1ª omnino universalis, ad quam omnes aliae reduci possunt : Peccata diversa sunt quae versantur circa obiecta formaliter diversa ; obiecta autem formaliter diversa sunt non secundum esse physicum sed secundum esse morale, i. e. secundum specialem convenientiam vel repugnantiam cum recta ratione et lege aeterna : hinc furari ovem vel equum vel pecuniam idem est specie peccatum, licet obiecta sint materialiter diversa, quia conveniunt in una ratione morali, in accipiendo bonum alienum ; — e contra homicidium, adulterium et furtum quia continent diversam repugnantiam ad rationem, cum laedant ius diversum ad vitam, ad uxorem, ad bona exteriora (a. 1 et ad 3).

2ª : Peccata illa sunt diversa quae opponuntur diversis virtutibus : singulae enim virtutes habent suam propriam bonitatem. Hinc distinguuntur furtum, fornicatio et periurium quia opponuntur iustitiae, castitati et religioni (ad 2).

3ª : Peccata illa sunt diversa quae opponuntur eidem virtuti sed modo contrario, id est per excessum et defectum, ut praesumptio et desperatio spei, prodigalitas et avaritia virtuti liberalitatis : ponuntur enim ex motivo opposito et diversa ratione a virtute recedunt (a. 8).

4ª : Peccata illa diversa sunt quae opponuntur eidem virtuti, non modo contrario sed diverse, propter specialem repugnantiam cum recta ratione et lege ; aliis verbis quae sunt contra diversa bona, rectitudines, honestates, officia eiusdem virtutis, ut sim. homicidium et furtum, furtum et rapina, contumelia et detractio, sacrilegium reale, personale et locale, violatio voti et iuramenti, idololatria et magia, periurium et blasphemia : tunc enim laeditur diversa bonitas et in obiectis habetur difformitas distinctae rationis.

5ª : Peccata illa sunt diversa quae repugnant praeceptis formaliter diversis i. e. ex diverso motivo seu fine intrinseco latis, non autem illa quae repugnant pluribus praeceptis ex eodem motivo intrinseco latis, etiamsi a diversis legislatoribus ferantur. Hinc ille qui tenetur ex voto et ex praecepto confessarii ieiunare feria 6ª quatuor temporum, si non ieiunet, triplex peccatum specie distinctum committit contra temperantiam, religionem et virtutem poenitentiae ; — e contra omittens Sacrum die festo incidente in dominicam aut non ieiunans sabbato quatuor temporum incidente in vigiliam, quia utrumque praeceptum est eiusdem rationis ex parte finis seu motivi intrinseci ; item unum tantum est peccatum quod prohibetur lege naturali, divina, ecclesiastica et civili, ut homicidium.

435. Circumstantiae per se tantum aggravant peccatum. — Plures enim pertinent ad idem obiectum et eandem materiam, ut sim. ex eodem motivo prodigus dat quando, ubi, cui non debet, et illiberalis accipit quando, ubi non oportet et plus quam oportet. — Speciem tamen mutant si specialem et distinctam difformitatem cum ratione includant aut proveniant ex speciali motivo ; at tunc non manent circumstantiae sed fiunt quasi obiectum secundarium actus habentque rationem differentiae specificae. Ita distinguuntur specie furtum rei sacrae a furto simplici, item varia peccata gulae uti manducare nimis vel cibum nimis deliciosum (a. 9).

436. Corollaria. — A. Distinguuntur itaque specie : a) peccata carnalia et spiritualia quia tendunt ad obiecta formaliter diversa : carnalia enim, scil. gula et luxuria et quae ad eas reducuntur, ut finem habent delectationem carnalem quae in tactu corporis perficitur, spiritualia delectationem spiritualem quae consummatur in cognitione alicuius rei, ut quinque alia capitalia (a. 2).

b) Item peccata in Deum, in seipsum et in proximum, nam specie diversa sunt obiecta et virtutes quibus homo ordinatur ad Deum, ad proximum et ad seipsum. Notetur omne peccatum quod est contra proximum et contra seipsum esse etiam contra Deum : hic autem sub nomine peccati contra Deum venit illud quod est proxime, immediate et specialiter contra eum, quin sit contra proximum et seipsum (a. 4).

B. Non distinguuntur specie peccata : a) quia differunt secundum reatum poenae, scil. mortalia et venialia. Voluntas enim peccantis non intendit poenam peccati, sed haec est per accidens et praeter eius intentionem. Cum ergo reatus poenae non sit obiectus actus peccaminosi sed per accidens sequatur, non causat differentiam specificae.

Peccatum mortale et veniale in infinitum differunt ex parte inordinationis seu privationis, non autem ex parte conversionis ad bonum creatum, ex parte actus et obiecti, unde tamen speciem habent. Nihil itaque prohibet in eadem specie morali inveniri peccatum mortale et veniale, sicut primus motus in genere adulterii, vel furtum 10 centm. est veniale (a. 5).

Item b) quia sunt peccata cordis, oris et operis : quamvis enim per accidens differant specie completa si consummata et perfecta sunt sive cogitatione, sive verbo, sive opere, uti haeresis, blasphemia et idololatria, quia tunc habent fines seu obiecta diversa ; per se tamen non indicant nisi gradus unius specie peccati, cuius 1ª inchoatio est in affectu cordis, 2ª gradus in manifestatione oris, 3ª in consummatione operis, ut sim. desiderium, propositio et patratio adulterii ; corde iracundiam erga alterum concipere, asperis verbis exprimere, et ipsum percutere (a. 7).

Hinc 1) non distinguuntur quando simul coniunguntur ; 2) sed si unus vel alter gradus seorsim inveniatur et voluntas non ultra progrediatur ac non exequatur peccatum, tunc distinguuntur specie incompleta, quia tunc sese habent ut species incompleta et completa eodem modo ac pars motus et totus motus, opus imperfectum ac completum, ut sim. positio fundamenti et aedificatio domus. Ita luxuria interna, luxuria imperfecta oris, aspectus, vel tactus, et luxuria consummata seu perfecta operis (ad 3).

Item c) quia sunt peccata commissionis et omissionis : quamvis enim secundum esse physicum distinguantur specie imo et genere, secundum esse morale non necessario distinguuntur specie, quia possunt versari circa idem obiectum, ad eumdem finem tendere et ex eodem motivo procedere, sicut aliena rapere et non restituere, vigilare et dormire contra praeceptum superioris, omittere missam vel furari ad adulterium, etc. (a. 6).