Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Materia legis humanae.

S. Th. I-II, q. 96, a. 1, 2, 3.

279. Principium. Lex debet esse proportionata fini qui est bonum commune (n. 272), et ideo materia circa quam lex civilis versatur sunt omnes actus quorum positio vel omissio ad bonum commune utilis est, etiam illi qui sunt ex se indifferentes, quatenus ad virtutem et bonum vel ad vitium et malum ordinari possunt. Bonum commune autem constat ex multis : 1) societas enim constituitur ex multis personis, 2) ordinatur ad bonum quod consistit in multis negotiis, per multiplices actiones procurandum, 3) instituitur non ut aliquo tempore modico duret, sed quod omni tempore perseveret per civium successionem. Ergo lex debet procurare bonum non aliquorum sed multorum, non in aliqua re vel actione sed in multis, non pro aliquo tempore sed modo de se perpetuo.

280. Actus ad bonum commune utiles sunt tantum :

1. Actus moraliter possibiles i. e. non nimis difficiles et onerosi, sed accommodati hominum viribus (attenta eorum fragilitate non solum in communi sed etiam pro speciali conditione et circumstantiis), secus lex non esset rationi conformis nec bonum publicum promoveret, sed sacpius esset occasio peccatorum, cum a paucis observaretur. Hinc :

a) Non possunt praecipi actus heroici, nisi in extraordinaria necessitate publica (v. g. lex posset praecipere medicis tempore pestis ut maneant in civitate), vel nisi quis libere statum elegerit ad quem pertinet.

b) Quamvis lex quaecumque vitia prohibere possit, non tamen omnia simul seu omnes actus vitiosos : lex enim debet imponi multitudini hominum secundum eorum condicionem ita ut sit ipsis possibilis ; sed in multitudine maior pars est imperfectorum, et ideo non prohibentur omnia vitia sed solum graviora, a quibus possibile est maiorem partem multitudinis abstinere, et praecipue illa quae nocent aliis, uti homicidium, furta, etc. sine quorum prohibitione societas conservari non posset.

2. Actus aliquo modo externi : per illos solos enim homo bene vel male se habet ad alios civitatem constituntes, nam societas ex relationibus externis consurgit ; unde soli actus externi et non mere interni directe necessarii sunt vel utiles ad finem, qui est pax qua iuribus suis cives tranquille uti possint, et prosperitas publica.

Possunt tamen indirecte praecipi actus interni et per accidens, quatenus cum externis coniunguntur et illis manifestantur, v. g. si necessarii sint ut actus externi sint humani, boni, non ficti, etc. : lex enim non potest nisi actus moraliter bonos praecipere.

3. Actus futuri, unde dicitur : Lex non habet oculos retro, et « La loi ne dispose que pour l'avenir ; elle n'a pas d'effet rétroactif » (C. Civ., a. 2).

Ita a) secundum vim directivam : cum enim lex sit regula agendorum, natura sua actus futuros respicit, non praeteritos qui regulares nequeunt ; actus scil. praeteritos praecipere, prohibere, permittere vel si irrevocabiles sint irritare, esset inutile. Item b) etiam ordinario secundum vim coactivam : quia scil. est valde odiosum, actus praeteriti regulariter puniri nequeunt, nec adhuc revocabiles irritari, nisi iam aliqua lege fuerint prohibiti, vel propter magnam necessitatem boni communis : hoc enim in casu quodcumque bonum partis exigi potest ad bonum totius, sed potius erit impositio oneris quam poenae. Hinc legislator asficere non potest actus praeteritos, nisi a) in lege poenali quae poenam imponit actui iam prohibito (saltem iure naturali) ; β) in lege statuente non poenam sed inhabitilatem, si ratio boni communis exigat ; γ) in lege mere declarativa legis anterioris.

281. Bonum commune est multiplex :

1. Aliud societas civilis immediate intendit, scil. sui et sociorum perfectionem et felicitatem temporalem, i. e. bonam vitam in multitudine instituere, conservare et ad meliora promovendo perficere. Ad hoc pertinent tum bona ipsius societatis : constitutio, regimen, administratio, defensio et relationes civium ad ipsam et inter se ; tum bona sociorum : a) bona intellectus : instructio in litteris, scientiis, artibus humanis (quae ad bonum privatum et publicum valde conferunt) ; — b) bona voluntatis : delicta coercere, vitia oppugnare, virtutes promovere et quidem omnes : omnes enim quotquot sunt, sicut ad bonum privatum, ita ad bonum commune referri possunt, quemadmodum omnia vitia huic opponi, et ideo nulla virtus est de cuius actibus lex praecipere non possit. Non tamen de omnibus actibus omnium virtutum praecipit sed solum de illis qui ordinatius sunt ad bonum commune, vel immediate sicut illa quae directe propter bonum commune fiunt, vel mediate sicut aliqua ordinantur a legislatore ad bonam disciplinam, per quam cives informantur ut commune bonum iustitiae et pacis conservent. Hinc lex humana non praecipit nisi actus iustitiae, et actus aliarum virtutum in quantum indunt rationem iustitiae ; — c) bona corporis : sanitas publica et propagatio debita ; — d) bona fortunae et ea quae concurrunt rerum acquisitionem, transmissionem, copiam, industrias, agriculturam, et commercia.

2. Aliud tantum mediate intendit societas, scil. beatitudinem aeternam, et ideo quamvis bona temporalia ita procurare debeat ut non noceant aeternis, imo ut illa procurent, legem tamen ferre non potest immediate circa spiritualia ; nec circa mixta nisi concorder cum societate religiosa.

282. Animadversio. — In praedictis omnibus potest vel legem naturalem et divinam inculcare, v. g. parentes cogendo ad filios minores enutriendo, filiosque ad alimenta parentibus praebenda ; — vel determinare quod illa indeterminatum relinquit, v. g. conditiones statuendo ad successionem in bonis defunctorum vel modum exercendi iustitiam ; — vel imponere quod ipsi est conformis, v. g. praescriptionem bonorum, communitatem aut separationem bonorum in matrimonio, resiliationem contractus a minorennibus initi ; — vel praecipere aut prohibere quae ipsa permittit, v. g. quoad piscationem, fabricationem liquorum, aut venationem ; — vel haec omnia addita poena urgere ; — vel etiam conditiones imponere ad valorem actuum ab ipsa statutorum (v. g. quoad contractus) ; nullo modo tamen potest legi superiori contradicere.