Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

89. Causae quae magis impediunt liberum, et hoc modo actum humanum, aliae sunt quae proxime illud minuunt vel tollunt, et istae non sunt nisi duae: 1) unum solum principium actuale, scil. passiones seu motus appetitus sensitivi, nam motus seu actus rationis et voluntatis concurrunt ad constituendum actum humanum; 2) alterum habitual, scil. habitus (et dispositiones habituales) cum adnexa consuetudine, et isti possunt etiam inveniri in ratione et voluntate. Praeterea 3) sunt aliae causae quae magis remote influunt in liberum, quatenus ex iis passiones vel habitus aut dispositiones habituales oriri possunt, uti complexio corporalis, haereditas, educatio, ebrietas et hypnosis imperfecta, et plures status pathologici seu morbi nervosi.

S. Th. I-II, q. 9, a. 2, et 10, a. 3; q. 22 et 23, et 24, a. 3, ad 1; q. 73, a. 6; q. 77, a. 6 et 7; q. 78 a. 2 et 4.

90. Passio est motus appetitivae virtutis ex imaginatione boni vel mali sensibilis cum quadam corporis mutatione; seu actus appetitus sensitivi prosequentis bonum sensibile vel refugientis malum sensibile, dirigente imaginatione, cum quadam transmutatione corporali¹. Dicitur:

1. motus seu actus, quasi genus; 2) appetitus sensitivi, ut indicetur eius subiectum; 3) prosequentis bonum vel refugientis malum, ut indicetur duplex obiectum et genus proximum; 4) dirigente imaginatione i. e. repraesentatione sensibili ope cuiusdam facultatis sensitivae, ut notetur principium passionis quod indicat bonum et malum; 5) cum quadam corporis immutatione, ut indicetur effectus quo distinguitur passio tum a motibus voluntatis quae fiunt sine transmutatione corporali, tum a cognitione sensibili quae fit cum sola transmutatione intentionali, sine transmutatione physica.

Passio complectitur duplex elementum: materiale quod est ipsa transmutatio corporis; formale ex parte appetitus, quod est actus animae, sine quo non esset nisi passio corporalis, qua corpus solum pateretur: ita in ira materiale est accensio sanguinis circa cor, formale est appetitus vindictae. Est enim passio ab anima ut a principio effectivo, ab organismo ut subiecto (I, q. 20, a. 1, ad 2).

91. Undecim passiones principales esse, ad quas omnes reduci possunt, docent Scholastici post Aristotelem². Passio enim est actus appetitus sensitivi. Hic autem est duplex: concupiscibilis et irascibilis. In homine enim, sicut in animalibus, non solum est inclinatio ad prosequendum sensibile quod est conveniens et ad fugiendum quod est disconveniens, sed etiam inclinatio ad resistendum contrariis et impedientibus. Unde est duplex inclinatio: inclinatio concupiscibilis circa bonum et malum sensibile absolute sumptum ut tale, scil. circa delectabile et dolorosum, et inclinatio irascibilis circa bonum et malum sensibile ut est arduum et difficile.

Iamvero sex sunt passiones in concupiscibili: si appetitus feratur in bonum aut malum simpliciter, abstrahendo an sit praesens aut absens, est 1) amor boni, et 2) odium mali; — si appetitus feratur in bonum aut malum absens, est 3) desiderium seu concupiscentia boni, et 4) fuga mali; — si appetitus feratur in bonum aut malum praesens, est 5) delectatio boni, et 6) tristitia mali.

Quinque sunt passiones appetitus irascibilis qui fertur ad bonum et malum arduum: si feratur in bonum arduum, vel hoc erit obtentu possibile, et tunc est 1) spes, vel impossibile et est 2) desperatio; — si refugiat malum arduum, vel illud est repulsu possibile et est 3) audacia, vel impossibile, et est 4) timor; — vel tandem versatur circa malum praesens vindicandum, et est 5) ira, cui nulla passio opponitur.

Passiones concupiscibilis specie differunt, et 1) secundum contrarietatem boni et mali quia feruntur ad obiecta opposita (v. g. amor et odium), et 2) secundum diversam virtutem activam seu diversum gradum in processu appetitivi motus ad idem obiectum (v. g. amor, desiderium et delectatio). Cfr. q. 23, a. 1 et 4. Passiones irascibilis differunt, et 1) secundum contrarietatem obiecti (v. g. spes et timor), et 2) etiam secundum motum contrarium, scil. secundum accessum et recessum ad idem obiectum (v. g. spes et desperatio, audacia et timor). Cfr. a. 2. Ira non habet contrarium (a. 3)³.

92. Dividitur passio in ordine ad liberam voluntatem seu ad actum humanum: est vel antecedens, quae antecedit deliberationem rationis et liberum consensum voluntatis ac illum causat seu ad actum allicit: tunc aliquid fit ex passione; — vel consequens, quae consensum liberum voluntatis consequitur et ab eo procedit: tunc aliquid fit cum passione. Quod est a) per redundantiam quando voluntas vehementer et intense fertur in obiectum; talis vehementia enim naturaliter excitat passionem in appetitu sensitivo: haec est voluntaria in causa tantum; b) per directam excitationem quando voluntas studiose excitat vel fovet passionem ut ardentius ac intensius obiectum prosequatur, v. g. amorem ad intensius in aliquid tendendum, spem ad facilius victoriam reportandam, iram ad facilius sumendam vindictam, concupiscentiam ad intensius prosequendum, timorem ad statim cedendum: haec est voluntaria in se.

Voluntas non movetur directe a passione antecedente appetitus sensitivi, sed indirecte et mediate, mediante scil. obiecto intellectus. Passione suscitata homo certo modo afficitur et ad aliquam dispositionem immutatur, qua fit ut intellectus apprehendat ut conveniens et bonum, quod non ita apprehendisset absente passione, sicut irato vel concupiscenti videtur bonum quod non videtur quieto (Iac. I, 14). Huiusmodi immutatio dupliciter fieri contingit: 1° quandoque, sed rarius, totaliter ratio ligatur, ita quod homo usum rationis non habeat, sicut contingit in iis qui propter vehementem iram vel concupiscentiam furiosi vel amentes fiunt, ut per aliquam perturbationem corporalem: in his enim non est aliquis rationis usus, nec consequenter voluntatis; 2° saepius ratio non totaliter absorbetur a passione, sed remanet quantum ad aliquid iudicium rationis liberum, et tunc etiam liber manet motus voluntatis, qui non ex necessitate tendit ad hoc ad quod passio inclinat. Et quamvis ratio obnubiletur a passione, remanet tamen quantum ad aliquid iudicium rationis liberum, et secundum hoc potest homo vel totaliter passionem repellere, vel saltem se tenere ne passionem sequatur (q. 9, a. 2, et q. 10, a. 3).

93. Principia. I. Passio antecedens minuit liberum, ac consequenter bonitatem vel peccatum, quia minuit indifferentiam iudicii et obnubilat rationem, quatenus obiectum ostendit ut appareat valde delectabile et conveniens, aut valde incommodum aut disconveniens, ac magis quam sit. Imo aliquando, si est valde vehemens, aufert cognitionem et deliberationem rationis ac proinde non solum liberum sed etiam voluntarium proprie dictum. Hinc principium: Quod fit ex passione est minus liberum.

II. Passio consequens nullo modo minuit voluntarium nec liberum, nec consequenter bonitatem vel peccatum, quia ipsa est voluntatis liberae effectus; sed a) est signum maioris voluntarii, si ex voluntate per redundantiam procedat; b) si autem directe excitetur a voluntate, etiam simpliciter auget voluntarium (extensive et intensive), quia facit ut quis etiam per passionem et intensius prosequatur bonum vel malum et id libere velit, ac consequenter auget bonitatem vel peccatum: quanto enim aliquis, iuxta S. Thomam, q. 77, a. 6, cum maiore inclinatione libere velit aliquid prosequi, tanto perfectius bonum vel malum agit. Hinc principium: Quod deliberate fit cum passione non est minus liberum sed magis voluntarium. 94. Animadversiones. — 1° Doctrina generalis de passione breviter exprimitur can. 2206: « Passio, si fuerit voluntarie et deliberate excitata vel nutrita, imputabilitatem potius auget; secus eam minuit plus minusve pro diverso passionis aestu; et omnino tollit, si omnem mentis deliberationem et voluntatis consensum praecedat et impediat ». 2° Fieri potest ut passio consequens minuat deliberationem et libertatem quoad actum ex ea sequentem, in quantum operans ulterius progrediatur quam prius constituerat, et occidat v. g. quem intenderat vulnerare. Sed quantum ad illum novum actum seu ulteriorem effectum erit antecedens, et ipsi applicanda sunt principia de passione antecedente.

S. Th. I, q. 83, a. 1, ad 5; I-II, q. 78, a. 2 et 4.

95. Habitus est dispositio firma et permanens ex frequentatione actuum comparata, qua quis facile ac prompte in similes actus prorumpit, et definiri potest: facilitas et promptitudo iteratis actibus comparata ad similes actus ponendos. Consuetudo est ipsa frequentatio actuum seu solitus modus agendi; unde proprie distinguitur ab habitu acquisito et est ad illum sicut causa ad effectum, imo etiam sicut effectus ad causam: habitus enim acquirendi et firmandi consuetudo est causa; habitu autem iam comparato, ipse est causa cur consuetudo continuetur. In praesenti tamen quaestione saepius moralistae promiscue usurpant unum pro altero.

Consuetudo potest esse inadvertenter contracta et ideo indeliberata et involuntaria; vel scienter et libere contracta et ideo voluntaria et deliberata. Praeterea, habitu iam contracto, postquam subiectum illius fiat conscium, vel illum retractat efficaciter i. e. cum firmo proposito adhibendi remedia apta ad eum extirpandum, quo casu habitus est actualiter involuntarius, licet forsan antecedenter voluntarie et libere acquisitus: — vel eum libere acceptat et conservat, aut non retractat sed extirpare negligit, quo casu est actualiter voluntarius et liber, licet forsan antecedenter involuntarius vel indeliberatus.

96. Principia. I. Consuetudo indeliberata et involuntaria influit eodem modo ac concupiscentia antecedens; unde auget voluntarium quantum ad propensionem, sed minuit quantum ad liberum.

Notetur: 1) si quis unice ex tali consuetudine et ideo omnino inadvertenter actum ponit, hic erit non voluntarius et nullo modo deliberatus, ac proinde nec bonus nec malus; 2) consuetudo deliberata seu libere admissa, si retractetur efficaciter i. e. non sola displicentia sed firmo proposito operandi ad illam extirpandam, fit actualiter involuntaria; unde actus ex illa sola sequentes sunt involuntarii et non imputabiles, sicut et ipsa causa seu consuetudo; 3) si consuetudinarius postea negligat suo tempore adhibere remedia efficacia, consuetudo (ex illa negligentia) iterum fit indirecte voluntaria et libera, ac proinde actus ex ea sequentes erunt voluntarii et liberi et imputabiles.

II. Consuetudo deliberata et voluntaria 1) semper auget voluntarium quantum ad propensionem; — 2) si, quod rarius est, auferat omnem advertentiam et deliberationem actualem in actibus sequentibus, minuit liberum ac consequenter bonitatem vel peccatum, quia tollit voluntarium et liberum in se et solum relinquit voluntarium et liberum in causa, si consuetudo fuerit deliberate acquisita, aut voluntarium et liberum indirectum, si indeliberate fuerit acquisita, sed libere negligatur auferri; — 3) si autem, quod frequentius est, sufficientem advertentiam hic et nunc relinquit, non tollit liberum in se sed aliquatenus illud minuit, quia ordinarie obnubilat intellectum et actualem eius deliberationem, et minuit indifferentiam; verum haec imminutio libertatis perfecte compensatur in causa, quia homo libere contraxit habitum et illum conservat et sic libere vult ipsam imminutionem deliberationis et libertatis, quod ostendit voluntatem eligentem intensam et firmatam in bono vel in malo. Unde simpliciter augetur voluntarium et bonitas vel peccatum. Hinc S. Thomas dicit illum qui ex habitu peccat, i. e. non ex inadvertentia vel passione, sed sola libera voluntate utitur suo habitu, ex mera malitia peccare. Hinc duo principia:

1. Quod fit advertenter ex consuetudine involuntaria, vel inadvertenter ex consuetudine voluntaria, est sub aliquo respectu magis voluntarium, sed minus liberum.

2. Quod fit advertenter ex consuetudine voluntaria non est minus liberum, sed simpliciter magis voluntarium.

3. Animadversio. — Consuetudo bona minuit libertatem ad malum; haec tamen est imperfectio voluntatis; unde bona consuetudo magis voluntatem perficit.

98. Complexio corporalis, quae multum pendere potest ab haereditate, et ab educatione mutationem subit, prima inter causas, quae magis remote influunt in liberum, enumerari potest.

1. Complexio corporalis (tempérament) est complexus illarum propensionum quae ex organismo cuique proprio ipsi competunt eiusque specialem indolem constituunt; cum autem nativae huiusmodi dispositiones propriis conatibus, educatione, et externis circumstantiis aliquo modo immutari valeant, character dicitur complexus nativarum propensionum quatenus propria voluntate et aliorum institutione immutatae sunt et aliquam firmitatem acquisierunt. Unde S. Thomas (c. Gent. II, 63): « Anima regit corpus et repugnat passionibus quae complexionem sequuntur: ex complexione enim aliqui sunt magis aliis ad concupiscentias vel iras apti; qui tamen magis ab eis abstinent, propter aliquid refrenans, ut patet in continentibus ». Complexio itaque liberi arbitrii exercitium minuit, sed non tollit; sicuti dictum est de passionibus et habitibus quorum causa est. Quod ceteroquin constat experientia propria et aliena.

2. Complexio corporis multum pendet ab haereditate qua a parentibus in filios traducuntur propensiones quae magis ab organismo pendent, et quidem non solum defectus physici aut corporeae vel sensibiles qualitates, sed et aptitudines mentales, imo morales propensiones quales sunt inclinationes ad iracundiam, ebrietatem, vitia carnis, suicidium, ita ut in plerisque regionibus, exempla allegentur familiarum in quibus quaedam virtutes aut vitia per multas generationes fuerunt transmissa.

Iamvero, licet quandoque a parentibus vitiosis traduci possit quaedam amentiae species quae penitus libertatem tollit, ordinario tamen manet usus rationis et libertatis. Contra hodiernos deterministas contendentes haereditatis lege perimi libertatem filiorum in quos propensiones traducuntur absque illorum consensu; tenendum est haereditariis propensionibus minui liberum arbitrium, quatenus illis obnubilatur ratio et vis voluntatis aliquo modo enervatur, prout diximus de passionibus et habitibus quibus haereditariae inclinationes ortum dare et ideo assimilari possunt. Nec solus existit influxus corporis in animam, verum etiam vicissim datur influxus animae in corpus.

3) Propensiones naturales quae ex complexione vel haereditate oriuntur, et ex charactere firmantur, educatione multum augentur et minuuntur. Influit educatio in liberum arbitrium tripliciter: principia inculcando, sive bona, sive mala, quae facile vertuntur in praeiudicia, aut principia bona inculcare omittendo; — exempla praebendo quibus indirecte intellectus paulatim inducitur ad approbandum id quod fit a pluribus, aut etiam directe voluntas ad consentiendum trahitur; — passiones denique excitando et dirigendo ad bonum vel malum (v. g. consiliis aut lectione librorum). Iamvero quoad principia inculcata applicanda sunt quae diximus de ignorantia, quae non semper reddit involuntarium simpliciter, si ipsa ignorantia est consequens; quoad exempla autem et passiones excitatas valent quae tradita sunt de passionibus, quae plerumque non tollunt sed minuunt libertatem.

99. Alia causa sunt status pathologici seu morbi animi, qui ita dicuntur, non quod ipsa anima seu spirituales facultates in se aegrotae esse possint, sed quia propter male affecta organa, in specie centra cerebri, et propter potentias organicas sensitivas, in actione sua impediuntur transitorie vel permanenter. Alii sunt mere functionales, absque laesione organi, et dicuntur psychici; alii organici, cum laesione organi, vocantur physio-psychologici. Distinguuntur¹:

A. Psychosae, quae habitualiter rationis usum perturbant, saltem in materia determinata, ita ut aegroti non sint conscii status sui abnormalis. Ita:

1) Dementia, quae est crescens mentis imbecillitas et hebetudo.

2) Phrenesis, cuius variae numerantur species. In ea falsa proferunt aegroti iudicia quae radicitus insanabilia sunt, quia perpetuis vel temporaneis hallucinationibus decipiuntur aut perturbatas habent consociationes imaginationis, ita ut eorum vita psychica vitae somniantium aequiparari possit.

Hinc in delirio, etiam si sit monomania seu hallucinatio ad unum argumentum circumscripta, liberi non sunt; per deliriorum intervalla nihil per se libertatem impedit.

B. Psychasteniae, quae iudicium practicum et voluntatem impediunt, sed ita ut infirmi conscii sint sui status abnormalis et psychicae debilitatis. Et quidem:

1) Obsessio mentem ita occupat ut obsessus quibusdam rebus cogitandis aut faciendis adstringatur. Iudicium practicum satis turbat, ita ut, si vehemens sit, saepius levi tantum culpae locus relinquatur, et vix in illis possit dari peccatum grave. Sed praeter obsessiones perpetuas, aliae sunt quae in quibusdam tantum adiunctis gignuntur; unde extra statum obsessionis tenentur infirmi praecepto 98 SUMMA THEOLOGIAE MORALIS

de fugiendis occasionibus morbidae excitationis ad inhonesta patranda, et si id libere violent, rei sunt. Ad obsessionem reducuntur phobiae, ideae fixae, scrupuli intensiores².

2. Impulsus caeci seu propensiones invincibiles in statu morbido esse possunt, sive immediate obtineant actum non deliberatum, sive frustraneam resistentiam vincant ita ut actus nihilominus eliciatur. Hinc alii sunt mere mechanici seu motivi, qui saepe sunt sine affectu, ut v. g. apud idiotam; — alii psycho-mechanici vel etiam mere psychici, qui fiunt cum distinctiore perceptione et fortiore affectu, ac saepe relinquunt partialem libertatem.

Omnes supponunt personam suggestibilem, nam passiva eius docilitas pendet ab intensitate cuiusdam phantasmatis quod motum insuperabilem sat facile gignit. Ita alii noscuntur ad mendacia, alii ad internas blasphemias, alii ad suicidium aut homicidium proni, alii ad furta, ebrietates vel incendia prout cleptomania, dipsomania, pyromania laborant; quibuscum tamen non sunt confundendi qui ex habitu sunt fures, ebriosi, mendaces, etc.: hi enim profecto non sunt abnormales, sed peccatores ex malitia.

Non facile dignoscitur utrum impulsus sint vere irresistibiles, sed ex omnibus adiunctis diiudicandum est utrum solummodo minuatur an tollatur libertas. Ultimum facile supponi potest a) si actio naturali concupiscentia explicari nequeat, b) si post actionem malam animus quietus et contentus manserit, c) si aliquid fiat quod quis ceteroquin omnino abhorreat; — non tamen semper tollitur libertas. Unde applicari possunt quae supra diximus de violentia, de metu et de concupiscentia.

3. Abulia reddit voluntatem impotentem ad volendum et ad imperandum efficaciter quod exoptatur, sive otiosa maneat, sive quasi invita, contra iudicia practica sua, quaedam facere vel relinquere cogatur. In 1° casu, infirmus saepe a quibusdam positivis officiis excusatur, quia libertas ad minus satis diminuta est; in 2° casu valent dicta de impulsibus.

Abulia tamen quandoque non est universalis, sed ad quosdam actus aut certa tempora limitatur. Insuper potest esse voluntaria et libera in causa, quando quis scienter et libere hunc statum induxit, v. g. sine sufficienti ratione voluntatem constanter abdicando.

C. Psychoneurosae seu deordinationes ipsius systematis nervei:

1. Neurasthenia est status pathologicus consistens in fatigatione habituali systematis nervei ex causa organica aut psychica; in quo nervi apparent debilitati et exhausti, ita ut agens, quamvis sui compos, maxima inconstantia laboret, multumque physice et moraliter deprimatur. Quare minuitur, quin tamen tollatur, libertas. Hinc infirmi satis facile excusari possunt quando, taedio cedentes, praecepta quaedam positiva, praesertim mere ecclesiastica, tamquam nimium onus, negligunt. Si vero, prae tristitia, quaerant turpes delectationes ad quas morbus ipse non impellit, per se peccare existimandi sunt.

2. Hysteria, quamvis de eius causa disputent, etiam secum fert deordinationem et perturbationem nervosi systematis, sed multo graviorem quam neurasthenia, quae in ingenti suggestibilitate morbida consistit, ex qua sensibilitas minuitur aut ad tempus extinguitur in quibusdam corporis partibus (anesthesia), dum in aliis multo intensior redditur (hyperesthesia) ; nascuntur quoque corporis motus plus minusve deordinati, necnon vividae hallucinationes aut vehementes passiones quae valde instabiles sunt, liberumque voluntatis exercitium, sicut rectum iudicium et sensum moralem, valde praepediunt. Quare hysterici facile se et alios decipiunt. Hinc in praxi, nonnisi ex circumstantiis, et ipsorum hystericorum declaratione, cognosci potest quanta libertas in ipsis maneat. Agitatio tamen hysterica (crise, accès de grande hystérie) cum plena responsabilitate et gravi reatu componi nequit.

3. Epilepsia gravior adhuc est, illa larvata seu recondita quae ad varia mira, turpia, atrocia patranda impellit: ad iniuriam inferendam, blasphemias, turpia colloquia, percussionem, homicidium, etc.; non quidem constanter, sed interpositis longioribus intervallis, quin infirmus horum omnium memoriam retineat. Agitatio seu crisis epileptica certo cum plena responsabilitate et gravi reatu componi non potest. Sed extra furorum tempora mens est sana, et perfecte libera; nisi aliquando accedat transitoria perturbatio psychica.

Praedictae perturbationes omnes, etiam si affectum aut voluntatem afficiunt, originem trahere videntur ex obnubilatione aut diminutione cognitionis intellectualis³.

Conspectu generali itaque, quantum ad status pathologicos, « casus in quibus imputabilitas tota manet, aut in quibus omnino tollitur, ut exceptiones veniunt considerandi. Generatim enim imputabilitas neque intacta manet, neque omnino tollitur, sed minuitur.

Haec propositio respicit actus qui ex abnormalitate procedunt, et non respicit actus qui extra abnormalitatis influxum, — v. g. circa alias materias vel in lucidis intervallis — ponuntur; ... insuper respicit imputabilitatem actualem, et nihil praeiudicare intendit de imputabilitate indirecta vel in causa, tum quoad ipsam abnormalitatem tum quoad abnormalitatis effectus. Haec autem imputabilitas negligi non potest.

Etiam in praxi — v. g. in directione — quamvis suaviter sit procedendum, haec imputabilitas excusationibus non est nimis minuenda...

Quoad curam, inspecto statu abnormalitatibus laborantium, munus sacerdotis, medici, amicorum et familiae, et eorum omnium collaboratio determinari debent. Quoad hanc collaborationem, attendatur ne fiducia aegrotantis uni ex indicatis personis, noceat fiduciae quam infirmus praesertim erga sacerdotem et medicum habere debet. Contra, optandum est, ut v. g. amici quibus aegrotans confidit, operam dent, in quantum fieri potest, ut fiducia medico et sacerdoti semper crescat.

Attendatur etiam ne adsint « remedia » (consilia, suggestiones, etc.) opposita, ita ut eorum actio mutue infirmaretur aut practice nullam haberet efficaciam. Ideoque, interrogando medicum vel familiam vel prudenter ipsum aegrotantem, cognoscat, in quantum fieri potest, sacerdos, quid medicus senserit et statuerit. Etiam amici et familia aptas habeant indicationes. Ita omnes, positivo et optimo modo, sanationi adlaborare possunt⁴. ».

100. Tertia causa est somnus hypnoticus. Iste a) in statu perfecto seu profundo, libertatis exercitium valde minuit imo, quamdiu perdurat, fere tollit, nisi forsan quoad res quibus persona est omnino opposita; — b) in statu imperfecto levioris somni, libertas minuitur; — c) quoad suggestiones autem postea in statu vigiliae adimplendas, res disputatur: schola enim Nanceiensis contendit hypnotisatum, etiam in hoc casu non posse moraliter suggestioni resistere, dum schola Parisiensis asserit non penitus tolli sed solum minui libertatem.

In praxi itaque sedulo et caute interrogari debet hypnotisatus ut, ex ipsius testimonio, dignosci possit utrum et quantum in actione perficienda aliquatenus liber fuerit. Possunt tamen actiones quas in hypnosi patratur, liberae esse in causa, quando libere suam voluntatem abdicavit, et somno hypnotico consensum praebuit, praevidens huiusmodi actiones suggestas iri vel huic periculo se exponens.