Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 62, a. 7 ; De Malo q. 13, a. 4, ad 19.

487. Homo est causa peccati : a) transmittendo originale, de quo agit Dogmatica ;

b) aliis suggerendi et suadendo actuale, quod fit * scandalo, scil. tum mundi (i. e. malorum hominum) perversis et falsis principiis, tum eius pravis operibus et exemplis quibus debiles trahit, et minis quibus timidos terret, tum bonorum exteriorum oblectamentis quae concupiscentiam excitant (Mt. XVIII, 7 ; II Tim. III, 1-10 ; Rom. XII, 2 ; I Ioh. V, 19 ; II, 16). Scandalum formaliter et praecipue est contra charitatem, et ideo specifice de eius malitia dicitur in tr. de charitate ;

c) aliis cooperando, quod fieri 9 modis potest (6 positivis et 3 negativis) : mandando, consulendo, consentiendo, laudando et vituperando, patrocinando, participando, non monendo, non obstandando, non manifestando. Qui metonymice solent vocari peccata aliena (I Tim. V, 22), quia scil. ab aliis committuntur, nobis tamen imputantur, quia aliquo modo sumus ipsorum causa quatenus ad ea ut auctores, adiutores, vel non impedientes cooperati sumus. Unde sunt aliena et propria simul, quia ab aliis commissa, ratione cooperationis nobis propria fiunt.

488. Cooperatio ad peccatum alterius est omnis concursus praestitus actioni malae alterius¹ .

A. Ratione modi quo fit : I. alia est proprie dicta et directe voluntaria quae fit actu positivo (6 priores modi) ; II. alia est improprie dicta et indirecte voluntaria quae fit omissione actionis impeditivae peccati ab illo qui impedire potest et ad hoc tenetur (3 modi negativi) : haec vocatur negativa, illa positiva.

Positiva est duplex : 1) late dicta quae fit per influxum moralem in voluntatem alterius qui actionem malam exequitur (ut eius voluntas ad peccandum moveatur vel quodammodo determinetur) : identificatur cum scandalo directo, quod non est mera occasio sed et vera causa moralis peccati alterius et fit iussione, consilio et seductione, petitione et consensu, laude, patrocinio morali ;

2. stricte dicta quae fit per influxum realem in ipsum effectum malum, adiuvando alterum ad illum producendum, seu partialiter causando cum altero principaliter agente actum vel effectum malum, quod fit participatione aut patrocinio reali (dicitur a) immediata quando cooperans exequitur cum principali agente ipsum actum peccati, ut sim. adiuvando furem in re aliena auferenda, ut si duo unam rem simul portando surripiunt ; b) mediata quando cooperans aliquid subministrat (materiam, facultatem, media) quod principali agenti inservit ad opus malum exequendum vel facilius exequendum, ut sim. scalam tradendo ad furandum vel furi aperiendo fenestram. Haec potest esse plus minusve proxima vel remota, prout medium subministratum ex natura sua vel ex circumstantiis plus minusve influat et maiorem minoremve connexionem habeat cum peccato principaliter agentis, ut sim. scalam tenere ascendenti aut infidelem praebere idolum dicitur proxima, scalam tradere aut materiam vendere ex qua idolum conficiendum, remota cooperatio.

B. Ratione intentionis dividitur in formalem quando cooperans consentit malae voluntati principaliter agentis et huius peccatum intendit (uti fit in scandalo directo) ; et materialem quando peccatum non intendit sed aliquid facit praevidens principaliter agentem eo abusurum esse ad peccatum perpetrandum. Eadem igitur actu potest pro diversa intentione esse cooperatio formalis vel materialis : ita caupo si potum alicui ministrat eo fine ut se inebriet, est formalis cooperatio ; sed materialis tantum si lucri causa potum praebet ei qui praevidetur sese inebriaturus² .

489. Principia. Cooperatio ad malum generatim est illicita quia est causam ponere effectus mali ; quod licitum esse non potest, nisi actio in se non sit mala, sed saltem indifferens, intentio sit recta, et aeque immediate producantur simul effectus bonus ac malum compensans (n. 173). Hinc :

a) Cooperatio formalis semper est illicita, quia non ex recta procedit intentione sed peccatum principaliter agentis intendit, et ideo semper est peccatum eiusdem speciei ac istud, tamquam consensus in illud eiusque approbatio.

b) Cooperatio immediata etiam mere materialis est illicita, quia non est actio indifferens sed mala, imo semper est peccatum eiusdem speciei ac peccatum principaliter agentis, quia est exequi cum illo ac facere ipsum opus prohibitum ; — nisi aliquando agatur de bonis fortunae in quorum ablationem consentire potest dominus.

c) Cooperatio mediata mere materialis, licet non semper et necessario, tamen per se et ordinario est illicita, quia est actus male sonans qui non est licitus nisi ob rationem extrinsecam cohonestantem : si enim effectus seu finis est malus et prohibitus, etiam media ad illum obtinendum per se et ordinario (nisi sit ratio excusans) erunt prohibita ; nam si voluntarie adhibeantur media, etiam effectus erit voluntarius in causa, si culpabiliter adhibeantur media, effectus erit culpabilis in causa. Quod est peccatum contra virtutem quae laeditur peccato principaliter agentis (licet non eiusdem speciei infimae), et simul contra charitatem quando, omittendo cooperationem, peccatum proximi possumus impedire.

d) Cooperatio mediata mere materialis per accidens est licita, si adsit ratio proportionate gravis³ . Ita iuxta regulam supra traditam de actione ex qua duplex oritur effectus : licitum est ponere causam in se bonam vel indifferentem, quae duplicem habet effectum aeque immediatum : unum bonum qui solus intenditur, et alterum malum, dummodo ratio habeatur agendi proportionate gravis (n. 173). Ex istis quatuor condicionibus, duae intermediae in hac cooperatione ex natura rei verificantur semper ; unde dicendum est hanc cooperationem esse licitam, si actio non sit in se mala, (quod non semper facile est determinare), et si adsit ratio proportionate gravis seu causa sufficiens cooperandi.

490. Ratio proportionate gravis seu causa sufficiens cooperandi adest, si finis seu effectus bonus, i. e. utilitas et necessitas agendi compenset effectum malum seu potius influxum in effectum malum : ita ut sim. si aliud medium desit, licitum est mediate cooperari ad peccatum alterius ob maius eius peccatum vitandum (sicut ebrietati ne blasphemet), et ad damnum proximi ob vitandum sive maius ipsius damnum sive damnum aequale proprium ; e duobus malis minus malum est est palcefferendum.

Hinc eo gravior requiritur causa quo gravior est cooperatio i. e.

a) quo peccatum ad quod aliquis cooperatur est gravius, tum in se tum respectu damni quod infert honori Dei, bono communi, vel tertio, ut sim. gravior causa requiritur ad cooperandum peccato iniustitiae quam alii, quia cooperatio non solum fit damno spirituali peccatoris sed etiam damno temporali tertii, item ad cooperandum homicidio quam furto ;

b) quo cooperatio est propinquior i. e. quo magis influit in peccatum alterius seu arctius cum eo connectitur, ut sim. gravior causa requiritur ad ordinandos characteres in imprimendo libro pravo quam ad praeparandas chartas, ad tendendum gladium occisionis quam ad materiam quae conficitur ;

c) quo probabilior est, te non cooperante, alterum non esse peccaturum, ut sim. maior requiritur causa ad vendenda arma, vinum, libros pravos, etc. si unica sit officina quam si multi sunt qui ista vendunt, ad carnes praebendas in paterna domo quam in taberna.

491. Regulae practicae speciales possunt itaque statui sequentes :

1ª Cooperatio proxima ad actionem quae bono publico sive religioni sive reipublicae graviter nociva est, propter nullum damnum a peccato mortali excusatur, quia est perversio ordinis : bonum privatum publico et communi bono anteponere.

2ª Si actio mala bono publico non graviter noceat, proxima ad eam cooperatio (praecipue si ad executionem peccati sit necessaria) non excusabitur nisi ob causam seu incommodum grave ; imo si cooperatio graviter damnosa sit tertio innocenti, requiritur incommodum valde grave scil. metus damni saltem aequalis.

3ª Cooperatio remota, si alter iam expeditus sit ad peccandum, excusatur ob causam levem ; nisi, negando consensum, posset peccatum impediri : tunc enim requiritur metus detrimenti notabilis.

492. Applicationes ad casus. — Ut doctrina supra exposita, et in re morali quotidianae applicationes, melius intelligantur, praestet illam quibusdam exemplis ex probatis auctoribus illustrare de mercatorum et famulorum cooperatione, quae ad plures materias spectat, et ideo magis convenit theologiae generali quam aliac applicationes quae ad speciales virtutes pertinent.

A. De cooperatione mercatorum : 1° Res indifferentes ex se ad malum non destinatas (chartas pictas, vinum, arma, cultella, carnes die veneris, ornatum muliebrem) vendere licitum est sola ratione lucri, etiamsi in genere praevideantur plures ipsis abusuri : cooperatio enim est sat remota nec abusus omnino impediri potest.

2° Si autem talis vel talis praevideatur in particulari abusurus :

a) venditio non est licita nisi ob causam gravi peccato proportionatam, quia cooperatio est proxima ; hinc licitum non erit ornatum vendere puellae ipso abusurae ad libidinem (aut potum se inebriaturo), etsi apud alios aeque emeretur ; nisi ad vitandum notabile damnum vel incommodum seu ob causam mediocriter gravem (recessum pinguis clientis, diminutionem emptorum, rixam gravem, veram blasphemiam) ;

b) Quando non vendendo peccatum praevidetur impediendum iri, causa requiritur longe gravior ; quare licitum non est, nisi forte ob gravissimam causam, vendere librum pravum innocenti qui secus non perverteretur.

c) Si denique alter sit abusurus in damnum tertii, requiritur metus damni aequivalentis, ut sim. licitum non est arma vendere occisuro nisi ad vitandum proprium mortem aut malum aequivalens, et vix unquam licitum erit res vendere illis qui eas post factam adulterationem vere nocivam aliis sunt divendituri, quia hoc est bono publico graviter damnosum.

3° Res non indifferentes sed ad malum usum, ex se vel ex institutione, destinatas et vix alium usum habentes, sicut venenum, imagines vere obscenas, medium abortivum, non est licitum vendere nisi constet abesse periculum abusus, vel nisi gravissima causa proportionata excuset.

4° Res quae de se ex propria natura alium usum non habent quam malum et quibus homo sine peccato uti non potest, vendere nunquam est licitum, uti sunt vestis theatralis manifeste turpis vel instrumenta destinata ad impediendum generationem, pharmacum unice ad abortum destinatum, insignia sectae massonicae ; nisi aliquem ad alium finem eas quaerere iisque non esse abusurum certo constaret.

B. De cooperatione famulorum : 1° Vestes porrigere, equum aut rhedam parare domino ad peccandum profecturo, ostium aperire concubinae, facem afferre, lectum parare, librum vel diarium afferre pravum, parare carnes die vetito, vinum apponere domino se inebriaturo, etc. licitum est sola ratione famulatus, quia sunt servitia indifferentia et cooperatio ad peccatum est remota.

2° Dominum comitari vel curru deferre ad locum peccati, ut sim. ad concubinam, licitum non est sola ratione famulatus vel lucri, sed accedere debet metus alicuius notabilis detrimenti (uti male tractari, e domo expelli, gravis rixa) quia cooperatio est propinquior.

Si autem comitatu famuli dominus animosior ad peccandum reddatur, alias non peccaturus, secundum S. Alphonsum l. II, n. 64, nunquam comitari poterit, secundum alios tamen potest propter maximum damnum. Et casus huic similes sunt : advigiliare dum dominus peccat cum amasia et illum admonere si quis interveniat ; — secreto informationes capere circa locum in quo talis puella solet conversari — pingere imaginem personae turpiter amatae — humerum praebere ascendenti ad non invitam.

3° Munera aut litteras amatorias concubinae deferre, secundum S. Alphonsum, l. II, n. 67, est illicitum quia, cum ad peccandum directe excitant, est intrinsece malum : est enim cooperatio ad peccatum domini et scandalum directum ad concubinam. Multi tamen auctores censent hoc esse opus indifferens quod tamen non erit licitum nisi ad vitandum grave damnum, quia cooperatio est sat propinqua ; at intrinsece malum esset scribere simul et deferre litteras amatorias valde turpes, aut illas coram tali persona approbare.

4° Humerum subiicere, scalam tenere, vi aperire fenestram ut dominus possit ad defl orandam virginem ascendere non erit licitum nisi ob metum mortis vel mali aequivalentis, quia cooperatio est omnino proxima et tertio innocenti maxime iniuriosa (cfr. Innoc. XI, prop. 51 damn.).

C. Specialiatim quod cooperationem famuli ad usuras : 1° Qui adiuvat usurarium solummodo in numerandis pecuniis, scribendis rationibus, aut in deferendo pignore, potest excusari ratione solius famulatus.

2° Non ita famulus qui nomine domini exigit usuras, quia exactio est cooperatio proximior ad peccatum usurarii, etiamsi amicabiliter exigat.

3° Quod si exigeret per vim aut minas, non solum peccaret sed etiam teneretur, deficiente domino, ad restitutionem.