Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 44.

971. Ex iure naturali-divino datur praeceptum charitatis, obligans sub gravi, uti constat tum ex ratione: supposito enim quod Deus nos destinat ad finem supernaturalem, ad propria suae vitae participationem ac intimam ad eum amicitiam, reverentia erga eum expositulat ut eum tamquam finem supernaturalem propter se infinite amabilem supra omnia diligamus; tum ex Scriptura, mandatum huius dilectionis adstruenti, Deut. VI, 5 et Mt. XXII, 37. — Quod praeceptum est tum negativum, quo prohibemur charitatem abicere, et hoc obligat ad semper; tum affirmativum, quo obligamur ad actum charitatis eliciendum, et hoc non obligat ad semper.

Hinc actus charitatis est necessarius; in praesenti tamen N. L. economia, non est necessarius necessitate medii. Habitus quidem charitatis omnibus necessarius est necessitate medii ad salutem, non solum adultis sed etiam infantibus, quia sine illo nullus est Deo gratus, nullus in statu gratiae aut amicitiae divinae (I Cor. XIII; I Ioh. III, 14; IV, 16; C. Trid. sess. 6, c. 7); sed ipse actus in N. T. stricte non est de necessitate medii ad iustificationem aut salutem, quia iam sufficit contritio imperfecta cum sacramento realiter suscepto. Necessarius tamen est necessitate praecepti, cui non satisfaciunt illi qui diu manent in statu peccati mortalis, vel solum cum contritione imperfecta iustificantur.

972. Obligatio eliciendi actum charitatis oritur ex vario capite:

A. Ipsa virtus et praeceptum charitatis sub gravi obligat per se i. e. in circumstantiis conditioni omnium hominum communibus. Etenim omnino necessarium est, imo et maximum praeceptum, tendere ad finem ultimum supernaturalem; quod tamen non facimus sicut debitum est nisi actu charitatis. Porro id maxime necessarium est tum 1) initio usus rationis, quando homo tenetur se convertere ad Deum et sibi finem eligere; tum 2) in articulo mortis (seu versus finem vitae), quando in eo est ut finem attingat; tum 3) saepius in vita: non enim sufficit ut semel vel iterum ad Deum tendamus, sed totam vitam dirigere ad finem ultimum oportet, et ideo actus charitatis saepius est repetendus (prop. damn. 1. ab Alex. VII^{1 2}; 5, 6 et 7 ab Inn. XI ²). Quod aliqui determinant dicendo: saltem semel in anno, alii singulis mensibus (S. Alphonsus) vel etiam hebdomada (Scotus), alii denique probabilius: pluries, saltem ter quaterve in anno. Hoc tamen facile impletur ducendo bonam vitam christianam; unde illi qui christiane vivunt praecepto abunde satisfaciunt.

B. Ipsa virtus et praeceptum charitatis obligat per accidens i. e. occasione cuiusdam specialis circumstantiae: 1) cum contra charitatem insurgit tentatio, quae nonnisi per actum huius virtutis superanda speratur; quod tamen non convenit scrupulosis in hoc se torquentibus, quibus nihil restat nisi tentationem contemnere; 2) quando fuit amissa charitas, per actum scil. contrarium; 3) cum illam externe manifestamus, secus manifestatio esset simulatio.

C. Aliae virtutes et praecepta obligant aliquando ad actum charitatis saltem implicite eliciendum: 1) quando contra alias virtutes tentationes oriuntur, quae nonnisi per illum actum superandae sperantur; 2) quando aliquis, in statu peccati mortalis debet celebrare, cui copia confessarii deest; item si debet vel intendit aut ministrare sacramentum, aut suscipere sacramentum vivorum, quin confiteri prius possit aut velit; 3) quando debet vel intendit ponere actum alterius virtutis quae sine actu charitatis exerceri nequit, v. g. orationem dominicam (in pleno suo sensu attente recitatam), contritionem perfectam de peccatis, propositum vitandi peccatum quia Deo displiceat, desiderium quod omnes Deo serviant, etc. — At in his casibus obligatio non oritur ex ipso praecepto charitatis; unde omisso eius actu, non peccamus contra hanc virtutem, sed contra aliud praeceptum vi cuius exigebatur.

Cum charitas sit excellentissima, maxime praecepta, atque causa meriti supernaturalis, quammaxime hortandi sunt fideles ut eam saepius exerceant, atque praesertim in articulo mortis, quin tamen, ne in scrupulos iniciantur, moribundis de stricto praecepto sermo fiat.

973. In lege divina positiva, imprimis de charitate dandum erat speciale, distinctum et explicitum praeceptum. — Omne enim debitum est praeceptum: in tantum scil. aliquid est praeceptum in quantum est debitum. Est autem aliquid per se debitum, scil. finis quia habet rationem per se boni (v. g. sanitas), et aliquid debituum propter aliud, scil. id quod ordinatur ad finem (v. g. medicina ad sanitatem). Finis autem spiritualis vitae est ut homo uniatur Deo, quod fit per charitatem, et ad hoc ordinantur ut ad finem omnia alia quae pertinent ad spiritualem vitam³ (a. 1). Ergo maximum de charitate dandum est praeceptum, et tanto maius quanto id quod est per se potius est eo quod est propter aliud (ibid.). Hinc dicitur maximum et primum mandatum in lege (Mt. XXII, 38; cfr. prop. 1 damn. ab Alex. VIII ²).

De charitate autem duplex dandum erat praeceptum in lege positiva explicitum et distinctum: dilectio Dei et proximi.

Quamvis enim in primo includatur alterum, sicut in principio continetur conclusio, et ideo qui perfecte cognosceret principium (dilectionem Dei) secundum totam suam virtutem, etiam per spiceret conclusionem (dilectionem proximi), id tamen non omnibus clare apparet, et « ideo non solum oportet dari praecepta de dilectione Dei sed etiam de dilectione proximi, propter minus capaces, qui non de facili considerant unum horum praeceptorum sub alio contineri » (a. 2). — Haec autem duo sufficiunt, nam charitas est amicitia et ideo dilectio ad alterum cuius volumum bonum. Bonum autem vel est finis, vel id quod est ad finem, et ideo de charitate duo praecepta sufficiunt: unum quo inducimur ad Deum diligendum sicut finem; aliud quo inducimur ad diligendum proximum propter Deum sicut propter finem (a. 3). De dilectione sui non erat dandum explicite praeceptum, quia homo naturaliter amat seipsum et corpus proprium; modus autem se diligendi, ut scil. se ordinate (et supernaturaliter) diligat, sufficienter indicatur in dilectione Dei et proximi, in quantum diligere debet Deum supra omnia et proximum sicut seipsum (ad 1).

Non tamen enumeranda erant duo praedicta praecepta in decalogo, quia sunt de fine, dum omnia praecepta decalogi ordinantur ad dilectionem Dei et proximi, quae proinde omnibus praesupponuntur et in omnibus includuntur (a. 1, ad 3). Unde Christus, Mt. XXII, 40: « In his duobus mandatis universa lex pendet, et prophetae ».

974. Modus intrinsecus et de praecepto, quo Deus est diligendus, est ut diligatur ex toto corde, ut dicitur Deut. VI, 5 et Mt. XXII, 37. Nam requiritur ad actum virtutis non solum quod cadat supra debitam materiam: Deus diligendus; sed etiam quod vestiat debitis circumstantiis quibus fit proportionatus tali materiae: modus dilectionis. Deus autem est diligendus sicut finis ultimus, ad quem omnia sunt referenda. Et ideo totaliter est diligendus, ita ut nihil contra Dei dilectionem homo recipiat (a. 4). Unde dicitur (Deut. VI, 5): Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo.

Deus itaque non solum est diligendus effective observantia mandatorum, sed et affective explicito affectu; et non solum affective seu voluntate, sed et effective omnibus aliis viribus a voluntate motis quae ita fiunt principia spiritualium motuum, scil. intellectu, appetitu inferiori et viribus executivis externis. Et ita intelligi potest quod Deus dicatur diligendus ex toto corde, et ex tota mente, et ex tota anima, et ex tota fortitudine seu omnibus viribus (Deut. VI, 5; Mt. XXII, 37; Mc. XII, 30; Lc. X, 27), quamvis forsan hisce omnibus unum et idem significetur sub aliis verbis.

« Praecipitur ergo nobis, ut tota nostra intentio (voluntatis) feratur in Deum, quod est ex toto corde ; et quod intellectus noster subdatur Deo, quod est ex tota mente ; et quod appetitus noster reguletur secundum Deum, quod est ex tota anima ; et quod exterior actus noster obediat Deo, quod est ex tota fortitudine, vel virtute, vel (omnibus) viribus Deum diligere » (a. 5).

Praeceptum illud plene et perfecte in patria impletur, ubi charitas semper est in actu secundum totum posse; in via impleri potest imperfecte, in quantum nihil contra Dei dilectionem homo agit, et ita unus alio perfectius implet, quanto magis abstrahit a rebus temporalibus et de Deo cogitat, et ita magis accedit per quamdam similitudinem ad patriae perfectionem (a. 6).

975. Praeceptum de proximi dilectione, ita convenienter proponitur: Diliges proximum tuum sicut teipsum (Lev. XIX, 17-18; Mt. XXII, 39). « Tangitur enim in eo et diligendi ratio, et dilectionis modus. Ratio quidem diligendi tangitur ex eo quod proximus nominatur; propter hoc enim ex charitate diligere debemus alios, quia sunt nobis proximi, et secundum naturalem Dei imaginem, et secundum capacitatem gloriae... Modus autem dilectionis tangitur, cum dicitur: sicut teipsum; quod non est intelligendum quantum ad hoc quod aliquis proximum sibi aequaliter diligat, sed similiter sibi, et hoc tripliciter : 1° quidem ex parte finis, ut scil. aliquis diligat proximum propter Deum, sicut seipsum propter Deum debet diligere, ut sic sit dilectio proximi sancta (et non mere naturalis); 2° ex parte regulae dilectionis, ut scil. aliquis non condesendat proximo in aliquo malo, sed solum in bonis, sicut et suae voluntati satisfacere debet homo solum in bonis, ut sic sit dilectio iusta (i. e. honesta); 3° ex parte rationis dilectionis, ut scil. non diligat aliquis proximum propter propriam utilitatem, vel delectationem, sed ea ratione quod velit proximo bonum, sicut vult bonum sibi ipsi, ut sic dilectio proximi sit vera; nam cum quis diligit proximum propter suam utilitatem vel delectationem, non vere diligit proximum, sed seipsum » (a. 7). — « Ex hoc ipso autem quod dicitur : Diliges proximum tuum, datur consequenter intelligi quod illi qui sunt magis proximi, sunt magis diligendi » (a. 8, ad 3): « ordo enim charitatis pertinet ad ipsam rationem (seu essentiam) virtutis » et cadit sub praecepto (a. 8).

Praeceptum illud perfectius propositum et evidentius declaratum fuit a Christo in N. T. modo perfectiore exercendum ac in V., et haec ratione dicitur novum: « Mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem; sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem » (Ioh. XIII, 34-35; cfr. XV, 12-13; I Ioh. III, 16). Est scil. novum 1) ratione novi exemplaris (Ioh. XIII, 34 et XV, 12); — 2) ratione motivi, quia Christus est in proximis: amor enim supernaturalis fundatur in communicatione vitae divinae Christi qui omnes coniungit uno corpore mystico cuius est caput, et una participatione Eucharistiae (Ioh. XV-XVII); unde ait Christus : « Amen dico vobis, quamdiu fecistis uni ex his fratribus meis, mihi fecistis » (Mt. XXV,40); — 3) ratione mensurae et modi, quia diligere oportet usque ad vitam tradendam (Ioh. XV, 12-13; I Ioh. III, 16; Eph. V, 2); — 4) ratione extensionis, quia est ad omnes etiam extraneos et inimicos, quod V. T. non explicite tradebatur (Mt. V, 43-45, Lc. VI, 27-28; Rom. X, 12). Cuius eximiae charitatis egregias dotes praeclare descripsit Apostolus, I Cor. XIII, 4-7.

Praeceptum non tantum obligat ad benefaciendum proximo effective et externe, sed ante omnia ad vere diligendum interno affectu (cfr. I. Petr. I, 22; prop. 10 et 11 damn. ab Inn. XI ⁴ ); quod generatim impletur sufficienter ipsa dilectione Dei in qua implicite continetur; explicite tamen est exercendum quando necessarium est ad opus externum et beneficium proximo praestandum, vel ad vitandum odium et offensionem proximi. Cum autem huiusmodi occasiones frequenter occurrant, hinc fideles christiane viventes eo ipso huic praecepto abunde satisfaciunt.

Magnum dilectionis mandatum ad exemplar Christi adimplentes erga omnes, inimicos quoque et malefactoros, in omnibus respicientes effigiem Salvatoris et dignitatem filiorum Dei, parati vitam ponere pro fratribus nostris, diligentes non verbo et lingua sed opere et veritate, pignus habemus divinae dilectionis et charitatis quae nos coniungit Deo. Ut, inspirante Spiritu Amoris aeterni, testatus est ipse apostolus charitatis (I Ioh. IV, 12 et 16) : « Si diligamus invicem, Deus in nobis manet, et charitas eius in nobis perfecta est... Deus charitas est, et qui manet in charitate, in Deo manet et Deus in eo ».