Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 25, a. 1, 2, 3, 4, 5, 10, 11, 12 ; de Virt., q. 2, a. 7.

880. Duplex obiectum amoris. — Cum amare sit velle bonum alicui, in omni amore duplex habetur obiectum : persona cui bonum volumus, quae est obiectum immediatum, per se et simpliciter amatum ; — et bonum quod ipsi volumus, quod tantum amatur mediate et sub quodam respectu, in quantum amamus personam cui hoc bonum est. Unde personae amatae solae dicuntur proprie obiectum materiale amoris.

881. Thesis. Obiectum materiale principale charitatis est ipse Deus finis supernaturalis qui per se propter bonitatem propriam amatur, et ratione cuius aliae personae amantur, ut sic ipsum melius et perfectius amemus. Obiectum materiale secundarium sunt omnes creaturae rationales quae in beatitudinem Dei communicare possunt : nos ipsi, omnes homines viätores, sancti in coelo, angeli boni, animae in purgatorio degentes ; non autem creaturae irrationales, damnati, et angeli mali. Amantur illi non per se propter bonitatem propriam, sed propter Deum et ipsius bonitatem : sicut si aliquis habet amicitiam ad aliquem hominem, ratione eius diligit omnes qui ad illum hominem pertinent, sive filios, sive amicos, sive servos, etc. in quantum ad ipsum pertinent, ita amicitia charitatis se extendit ad omnes familiares Dei, quos ad sui societatem et beatitudinem advocat.

882. Quodnam bonum volumus amore charitatis ? — Bonum quod volumus Deo principale sunt ipsius infinitae perfectiones, quas ipsi non desideramus quidem, sed in quibus nobis complacemus ; secundarium est harum perfectionum manifestatio et glorificatio externa, quam Deus optamus et procuramus et de qua procuramus gaudemus.

Bonum quod volumus nobis et proximo principale est ipsa charitas simul cum eius fundamento gratia gratum faciente et beatitudine ; secundarium sunt tum omnia bona supernaturalia quae ad beatitudinem per se conducunt, tum etiam per accidens bona naturalia quatenus ad beatitudinem aliquando conducere possunt.

Charitas etiam versari potest circa creaturas irrationales vel daemones, in quantum ea vult conservari ad gloriam Dei vel utilitatem hominum.

883. Quatuor diversa sunt ex charitate diligenda, iuxta Augustinum, de doctr. ch^e., l. 1, c. 23 et 26 : 1) aliquid sicut causa et radix beatitudinis : Deus ;

2) aliquid quod beatitudinem directe participat : ipse diligens, seu nos ipsi ;

3) illi quos consociatos habere possumus in hac participatione : proximi ;

4) denique aliquid ad quod beatitudo derivatur solum per quamdam redundantiam : corpus nostrum.

S. Th. II-II, q. 23, a. 4 ; q. 25, a. 1 ; q. 27, a. 2, 5, 6 ; q. 28, a. 1 ; q. 44, a. 4, 5, 6.

884. Quomodo charitas est erga Deum exercenda. — Charitas seu amicitia divina est amor benevolentiae efficax, unde complectitur tum complacentiam de bonis divinis, — tum desiderium seu benevolentiam proprie dictam i. e. voluntatem bona divina augendi, — tum zelum ad gloriam Dei promovendam.

1) Complacentia est de bonis quae Deus possidet : quando enim aliquque vere diligimus, ipsius bona ut nostra habemus, ideoque in eius bonis complacemus, quasi nostra essent ; quod Christus his verbis indicavit : « Si diligeretis me, gauderetis utique quia vado ad Patrem » Ioh. XIV, 28. Hinc :

a) Iusti de infinitis perfectionibus Dei in se spectatis laetantur, ut de sapientia, potentia, benignitate, pulchritudine, etc., imo plus sibi complacent in perfectione et gloria Dei quam de propria beatitudine. Ita Augustinus dixisse refertur : « Domine Deus, sic te diligo, ut si ego Deus essem et tu Augustinus, vellem ego esse Augustinus, ut tu Deus esses ». Et S. Franciscus Salesius qui id refert, ipse precatus est : « O dilectissime cordis mei, non cupio quidem quod possim aliquid boni tuae maiestati exoptare, sed ex toto corde complaceo in illo summo bonitati gradu quem tu habes, cui neque desiderio neque etiam cogitatione aliquid addi potest ; sed si tale desiderium possibile esset, o infinita Deitas et divina Infinitas, anima mea vellet esse hoc ipsum desiderium et nihil aliud¹.

b) Gaudent pariter de externa manifestatione Dei attributorum, de divina providentia, de extensione regni Dei, de externa gloria quam accipiunt ab Angelis, electis in coelo, et iustis in terra.

c) Quae complacentia sponte prorumpit in laudem Dei (quae est actus religionis) qua ipsi gratulantur de omnibus quae ad eius perfectionem et gloriam pertinent : « Gloria in excelsis Deo... Laudamus te, benedicimus te, glorificamus te... Te Deum laudamus, te Dominum confitemur ».

2) Desiderium est de bonis divinis augendis in quantum sit possibile ; quod est benevolentia stricte dicta qua Deo volumus et optamus bonum : quando enim aliquem vere diligimus, ipsi optamus bonum sicut nobis.

a) Desiderium illud non est absolutum quod perfectiones Deo intrinsecas quarum incrementum non optamus, cum nihil boni Infinito accrescere valeat ; illas tamen possumus aliquo modo optare sub conditione. Ait enim S. Thomas (III Sent., d. 29, q. 1, a. 3, ad 4) : « Si esset possibile quod ex nostris operibus aliquid ei accresceret, habens charitatem multa plura faceret propter beatitudinem ei conservandam, quam propter eam sibi adipiscendam ». Unde S. Franciscus Sal. (l. c.) : « Dixi Domino : Deus meus es tu, immensa plena bonitate, qui nec meorum nec alterius cuiusque bonorum indiges ; si tamen possibile foret te boni alicuius indigere, nunquam id tibi exoptare desinerem, et, ad illud tibi procurandum, vitam omniamque mihi carissimam libenter impenderem ».

b) At absolutum est desiderium quod gloriam Dei extrinsecam, ad quam amore inducimur procurandam, tum in nobis quatenus parati sumus omnia agere et pati ad proficiendum in divino amore, tum in aliis quatenus sincere desideramus ut peccatores et infideles illustrentur et Deum cognoscant, ament et glorificent, vel et ut iusti magis glorificent : « Confitantur tibi populi, Deus ; confiteantur tibi, populi omnes... Laudate Dominum de coelis... laudate Dominum de terra... laudate eum omnes gentes... Benedicite omnia opera Domino Domino... Sanctificetur nomen tuum, adveniat regnum tuum ».

c) Ex quo desiderio oritur tristitia de peccatis et offensionibus contra Deum, summum Bonum commissis, et filialis timor ne Deum offendendo separemur ab eo super omnia dilecto.

3) Zelus ad gloriam Dei promovendam oritur, cum amor non in solo affectu sistat, sed etiam exterius operetur. Non enim sufficit affectus, sed oportet charitas sit effectiva : « Non diligamus verbo neque lingua sed opere et veritate » (I Ioh. III, 18 ; cfr. Mt. XXV, 41 sq.). « Qui habet mandata et servat ea, ille est qui diligit me » (Ioh. XIV, 21). Unde S. Gregorius : « Probatio dilectionis exhibitio est operis » (hom. in Ev., l. 8, hom. 30).

Quod fit dupliciter : a) vehementer repellendo pro posse ea quae sunt contra honorem et voluntatem Dei, et b) positive peragendo quae honorem Dei procurant : in seipso perfecte observando mandata, imo et consilia, ac opera omnia ad Deo placendum efficiento ita ut vere regnet super nos ; in aliis exercitium religionis et virtutum promovendo.

885. Media ad proficiendum in Dei amore opportuna sunt adhibenda. Oportet :

1) Obstaculum minuere et paulatim eradicare inordinatum amorem sui, qui divino amori directe contrarius estque causa omnis peccati (I-II, q. 77, a. 4). Unde Christus (Mt. XVI, 24) : « Si quis vult post me venire abneget semetipsum ». Quare nutrimentum charitatis est imminutio cupiditatis, et tantum in charitate proficimus quantum amorem nostri deprimimus.

2) Considerare rationes amandi Deum, scil. a) Deus est amator nostri, qui prius dilexit nos et ab aeterno nos gratuito elegit ad existentiam et innumerable beneficia naturalia et supernaturalia, non ad sui commodum aut felicitatem, sed ad nostrum bonum.

b) Deus vult et ardenter cupit a nobis amari, uti constat ex praecepto quod nobis imposuit ut primum et maximum totius legis (Mt. XXII, 37-38), — ex promissa, communicationibus, beneficiis et poenis quibus ad sui amorem allicit, et exhibetur largissimus benefactor, optimus pater, amantissimus sponsus, amari enim exoptat, — maxime ex eo quod misit Filium qui venit vitam divinam nobis communicare, ignem divini amoris mittere ut accendatur, et promittere Spiritum sanctum et Deum nobis inhabitantem.

c) Deus in se est infinite amabilis, uti constat ex eo quod omnes perfectiones, bonitates et pulchritudines omnium creaturarum ac cuncta beneficia supernaturalia eminent et infinite in se contineat ; unde dignus est omni amore, et si amor dignitati obiecti proportionari debeat, suprema et infinita bonitas erit amanda sine modo.

3) Media adhibere quibus charitas frequenter exerceatur et augeatur, sive :

a) Directe eliciendo actum amoris erga Deum insignem benefactorem in se amabilem, compla centia in attributis divinis omni laude dignis, benevolentia qua optamus ut sanctificetur nomen Dei, regnum eius adveniat et voluntas eius fiat sicut in coelo et in terra, zelo quo totis viribus gloriam Dei promovemus, perfecta contritione qua peccata detestamur quia Deum infinite bonum offendunt ; — sive :

b) Indirecte actus eliciendo virtutum moralium qui charitate informantur, praesertim observantia mandatorum quae est signum dilectionis (Ioh. XIV, 15, 21 ; I Ioh. II, 4 ; V, 3), perfecta subiectione ad voluntatem Dei maxime in adiurplendis officiis status ; imo qualibet actione pietatis, laboris, mortificationis, etc. ex amore Dei patrata (I Cor. X, 31). Et ita opera etiam difficiliora evadunt facilia, nam, ut ait Augustinus, nihil est difficile amantibus.

S. Th. II-II, q. 25, a. 4, 5, 7.

886. Homo debet amare seipsum, tum amore naturali, quod etiam naturaliter adimplet, cum unusquisque naturaliter amet sui conservationem et felicitatem (et ita amare est commune bonis et malis) ; — tum amore supernaturali charitatis, ut manifeste supponitur in praecepto Domini, amandi scil. proximum sicut seipsum. Quamvis enim proprie dicta amicitia ad seipsum directe haberi non possit, sed aliquid maius amicitia, potest tamen amicitia haberi ad Deum, et consequenter ad alios (et nos ipsos) qui sunt Dei. Unde S. Thomas, q. 25, a. 4 :

« Cum charitas sit quaedam amicitia... dupliciter possumus de charitate loqui. Uno modo sub communi ratione amicitiae, et secundo hoc dicendum est quod amicitia proprie non habetur ad seipsum, sed aliquid maius amicitia, quia amicitia unionem quandam importat... Unicuique autem ad seipsum est unitas, quae est potior unione et alium. Unde sicut unitas est principium unionis, ita amor quo quis diligit seipsum, est forma et radix amicitiae. In hoc enim amicitiam habemus ad alios, quia ad eos nos habemus sicut ad nos ipsos... Alio modo possumus loqui de charitate secundum propriam rationem ipsius, prout scil. est amicitia hominis ad Deum principaliter, et ex consequenti ad ea quae sunt Dei : inter quae itiam est ipse homo, qui charitatem habet ; et sic inter cetera quae ex charitate diligit quasi ad Deum pertinentia, etiam seipsum ex charitate diligit ».

887. Quomodo homo seipsum diligere debet. — Vi praecepti divini homo tenetur, ex charitate sui, seipsum diligere supernaturaliter, propter Deum, non secundum naturam sensitivam et corporalem in se spectatam, et secundum corruptionem exterioris hominis in his quae repugnant rationi, sed secundum naturam rationalem seu interiorem hominem, in quantum potest esse beatitudine divina secundum animam et secundum corpus particeps. Haec est perfectissima ratio et simul unica norma et regula in amore nostri : in tantum debemus nos i. e. animam et corpus diligere, in quantum pertinemus ad Deum. Et quidem : 1) Primario animam, quae a Deo creata, per gratiam divinae effecta est consors naturae, sanguine Christi redempta, templum divinitatis et capax aeternae beatitudinis.

Hinc tenemur a) salutem animae ac sanctificationem omnibus anteponere (Mt. VI, 33), et media necessaria ad salutem adhibere, b) virtutes christianas colere, c) opera bona et meritoria secundum exemplum Christi agere (Mt. VI, 19-20), d) gratiam et media ad eam servandam et augendam maioris aestumatione quam omnia temporalia adiumenta, e) ac odio habere et unum timere peccatum quod avertit a Deo. Omnia autem bona animae, sive naturalia uti sunt eruditio, scientia, honor, fama, gloria, etc., sive etiam supernaturalia, non sunt amanda propter seipsa sed propter Deum.

2) Secundario et subordinate etiam diligere debemus corpus, non propter se sed propter Deum, in quantum est animae instrumentum ad honorem Deo praestandum et bonum operandum (Rom. VI, 13, 19), ac templum Dei gratia sanctificatum et capax quodammodo beatitudinis, quae ex animae gloria in corpus redundat (II Cor. VI, 19-20 ; XV, 42-43).

Hinc a) tenemur media ordinaria adhibere conservandi propriam vitam, integritatem membrorum et sanitatem, procurando nobis victum, indumentum, habitationem, ut corpus possit esse instrumentum aptum ad deserviendum animae et serviendum Deo ; attamen b) appetendo bonum corporis, v. g. sanitatem, voluptatem, vitam, etc., haec omnia debemus quaerere propter Deum, in gloriam Dei ; c) carnis concupiscentiam et inordinata desideria refrenare debemus ex odio peccati, et rationabilem mortificationem infligere corpori quod aggravat animam et pronum est ad rebellionem, ad illud scil. subiiciendum menti et servitio Dei (Col. III, 5 ; I Cor. IX, 27) ; d) non tamen corpus affligere ex odio corporis secundum suam naturam spectati (sic bonum est), nec quaerere mortificationem propter ipsam mortificationem (sicut nec voluptatem propter voluptatem), nec fugere omnes delectationes et voluptates, sed possumus gaudere et frui etiam terrestribus delectationibus, at iuxta rectam rationem.

888. Peccant contra charitatem sui : a) Magis per excessum, qui inordinato egotismo indulgent et privatis commodis student praecipue, plus quam bono Dei, aut exclusive, gloria Dei aut aliorum salute et utilitate posthabitis (Phil. II, 21 ; II Cor. X, 24 ; II Tim. III, 1-2). Hinc intelligitur 1) id fieri in omni peccato mortali (Ps. X, 6 ; Tob. XII, 10) ; 2) nullius boni causa licitum esse etiam venialiter peccare.

b) Magis per defectum : 1) qui bona exteriora aut corporalia ita diligunt ut contemnantur spiritualia, bonum scil. corporis bono animae praeferendo (Mt. X, 28), aut etiam bona fortunae saluti et vitae corporis anteponendo ;

2) qui negligunt media necessaria salutis aut media ordinaria conservandi propriam vitam, corporis integritatem vel sanitatem ; aut se exponunt sine sufficienti ratione periculo animae (v. g. diu differendo poenitentiam) vel corporis (v. g. mortis aut gravis morbi) ;

3) qui malum sibi optant et a fortiori sibi inferunt, v. g. directe nocendo saluti corporis, laedendo se in integritate membrorum, aut vitam corporalem sibi auferendo.

Ad istam malitiam tamen qua haec peccata opponuntur charitati erga seipsum, non est specialiter attendendum in confessione, quia includitur in omni peccato ; praeterea ista peccata semper laedunt aliud praeceptum aut virtutem, et ideo secundum aliam speciem sunt declaranda.

S. Th. II-II, q. 25, a. 6 et 7.

889. Peccatores sunt diligendi. — « Omnis peccator, dicit Augustinus, l. 1 de Doctr. ch^3, c. 27, in quantum peccator est, non est diligendus, et omnis homo, in quantum homo est, diligendus est propter Deum ». Itaque peccatores secundum quod culpa in ipsis est non sunt diligendi, sed potius odio habendi, i. e. culpa in peccatoribus est odio habenda ; at secundum naturam quatenus homines sunt aeternae beatitudinis capaces, sunt ex charitate diligendi.

Desiderare peccatori malum in quantum est malum, semper est illicitum. At aliquando licitum est ipsi desiderare malum temporale sub ratione maioris boni, vel ad emendationem culpae (v. g. morbum aut adversitatem ut convertatur), vel ad conservationem iustitiae (v. g. ut puniatur propter crimen commissum), vel ad bonum commune (v. g.

mortem haeresiarcae ne alios a fide abducat). At illicitum est ulli viatori desiderare quod damnetur vel quod peccet, quia id est simpliciter malum.

890. Peccatores non diligunt seipsos ex charitate. — « Peccatores, aiunt Mechlinienses., n. 60, q. 2, non vere diligunt seipsos ; quia se non diligunt secundum id quod principale est in ipsis i. e. secundum animam et bona spiritualia ; sed secundum id quod odisse et abnegare deberent, scil. secundum exterioris hominis corruptionem. Unde, ait S. Thomas (Q. D. de Virt. 2, a. 12, ad 6), peccator « magis se odit quam amat secundum Ps. X, 6 : Qui diligit iniquitatem odit animam suam ». Manet tamen amor naturalis ex amore sui esse ».

Rem illustrat S. Thomas q. 25, a. 7 : « Amare seipsum uno modo commune est omnibus, alio modo proprium est bonorum, tertio modo proprium est malorum... Homo dicitur esse aliquid : Uno modo secundum suam substantiam et naturam ; et secundum hoc... omnes homines boni et mali diligunt seipsos, in quantum diligunt sui ipsorum conservationem. Alio modo dicitur homo esse aliquid secundum principalitatem... : principale enim in homine est mens rationalis, secundarium autem est natura sensitiva et corporalis, quorum primum Apostolus nominat interiorem hominem, secundum exteriore (II Cor. IV, 16). Boni autem aestimant principale in seipsis rationalem naturam, sive interiorem hominem, unde secundum hoc aestimant se esse quod sunt. Mali autem aestimant principale in seipsis naturam sensitivam et corporalem, scil. exteriorem hominem. Unde non recte cognoscentes seipsos, non vere diligunt seipsos, sed diligunt id quod seipsos esse reputant. Boni autem vere cognoscentes seipsos, vere seipsos diligunt. Et hoc probat Philosophus per quinque quae sunt amicitiae propria. Unusquisque enim amicus 1° quidem vult suum amicum esse et vivere ; 2° vult ei bona ; 3° operatur bona ad ipsum ; 4° convivit ei delectabiliter ; 5° concordat cum ipso, quasi in iisdem delectans et contristans. Et secundum hoc boni diligunt seipsos, quantum ad interiorem hominem, quia 1) volunt ipsum servari in sua integritate ; et 2) optant ei bona, quae sunt bona spiritualia, et 3) etiam ad ea consequenda operam impendunt ; et 4) delectabiliter ad cor proprium redeunt, quia ibi inveniunt et bonas cogitationes in praesenti, et memoriam praeteritorum bonorum, et spem futurorum bonorum ex quibus delectantur. Similiter etiam 5) non patiuntur in seipsis voluntatis dissensionem quia tota anima eorum tendit in unum. — E contrario autem mali 1) non volunt conservari in integritate interioris hominis ; 2) neque appetunt ei spiritualia bona ; 3) neque ad hoc operantur ; 4) neque delectabile est eis secum convivere, redeundo ad cor, quia inveniunt ibi mala, et praesentia, et praeterita, et futura, quae abhorrent ; 5) neque etiam sibi ipsis concordant propter conscientiam remordentem.

Et per eadem probari potest quod mali amant seipsos secundum corruptionem exterioris hominis ; sic autem boni non amant seipsos ».

S. Th. II-II, q. 25, a. 8 et 9 ; de Virt. q. 2, a. 8.

891. Inimici sunt diligendi. — Inimici sunt illi qui nos vel nostros oderunt, vel offenderunt, vel iniuria affecerunt, vel saltem ut tales apprehenduntur¹.

Inimici non sunt diligendi ut inimici, i. e. eorum inimicitia non debet amari, quia illa malum est. At inimici secundum naturam, quatenus homines sunt aeternae beatitudinis capaces, sunt ex charitate diligendi. — Probatur :

a) Ex verbis Christi, Mt. V, 44 : « Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos... orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii patris vestri qui in coelis est » ; et VI, 12 : « Dimitte nobis debita nostra sicut et nos dimittimus debitoribus nostris », ubi indicatur dilectio inimicorum ut conditio requisita ad remissionem peccatorum, nam V, 15 : « Si autem non dimiseritis hominibus, nec Pater vester dimittet vobis peccata vestra ».

b) Ex V. T. : Lev. XIX, 17-18 ; Exod. XXIII, 4, 5 ; Prov. XXV, 21, coll. cum Rom. XII, 20-21.

c) Ratio dictat principium : Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris ; atqui nullus vult odio haberi sed omnino cupit amari. — Ceterum contra rationem est aliquem, propter culpam, odisse non tantum secundum culpam, sed etiam secundum naturam, in quantum in ipso bonum est.

892. Inimici de praecepto diligendi sunt in communi, i. e. sicut alii homines etiam incogniti, quatenus a dilectione proximi illos excludere non possumus ; unde tenemur per se et generatim ipsis praestare, ex interno affectu, signa et beneficia communia dilectionis : illa enim negare generatim haberetur ut signum odii, et facile causat scandalum, tum respectu inimici qui inde in inimicitia firmatur, tum etiam respectu videntium.

At in particulari, exercendo actum specialem dilectionis erga personam inimici, non est de praecepto sed de perfectione et consilio ; et ideo signa specialia dilectionis exhibere generatim non est de praecepto. Est tamen illud in praecepto secundum praeparationem animi, ut scilicet homo paratus sit ad diligendum inimicum in particulari, et ad ipsi benefaciendum, et ad exhibendum ipsi signa dilectionis specialia, si necessitas postularet (Prov. XXV, 21).

893. Signa et beneficia communia dilectionis sunt illa quae, ratione generalis charitatis, vel omnibus hominibus aut omnibus alicuius conditionis exhibentur (v. g. cum aliquis orat pro omnibus, vel omnibus pauperibus eiusdem civitatis dat eleemosynas), vel ab omnibus hominibus talis status aut conditionis invicem exhiberi solent (v. g. a vicino vicinis, a cognato cognatis, a patre filiis, a discipulo condiscipulis, etc.). Quaenam autem illa sint, ex prudenti aestimatione et recepta consuetudine est iudicandum : magna enim diversitas est pro regione, statu et tempore. Hinc, ait S. Alphonsus, n° 28 : « Non licet inimicum excludere a communibus orationibus, v. g. oratione dominica quae pro communitate instituitur, nec a communibus eleemosynis, resalutatione, responsione (etiam litteris), expositarum mercium venditione ; quia haec sunt communia dilectionis signa, ideoque contra haec facere v. g. cognatos omnes invitare, obvios omnes ex vicinia vel collegio ex consuetudine salutare, solo inimico excluso » est per se et regulariter malum.

894. Signa et beneficia specialia dilectionis sunt illa quae nemini debentur, nec a conditione personae et consuetudine regionis exiguntur, sed ex mera liberalitate specialiter exhibentur aliquibus personis, ratione specialis amicitiae quae non est ad omnes eiusdem conditionis : haec sicut libere assumuntur, libere omittuntur. Hinc per se et generatim non tenemur inimicos aegrotos visitare, moestos consolari, hospitio aut convivio excipere, specialiter pro iis orare, frequens commercium v. g. epistolarum cum iis habere, imo nec prius alioqui aut salutare, nisi ageretur de superiore aut de valde coniunctis, vel nisi salutatio aut allocutio esset signum commune charitatis erga obvios (v. g. in locis parvis, in convivio, communitatibus, etc.), a quo diutius abstinere pro signo odii haberetur.

895. Omittere signa et beneficia dilectionis communia aliquando licitum est, sed per accidens et extraordinarie ad tempus, propter iustam causam :

a) ex iustitia, scil. 1) si superior offensus ab inferiore eum sic emendare speret (dummodo spes sit fundata), vel eum corripiat intendat, aut aliis det exemplum : superior enim habet ius puniendi² ;

b) ex charitate : 2) si absque odio fiat, etiam a non superiore, ut offensoris audacia et insolentia refraenetur, vel ut emendetur³ ; 3) si quis ex signis exhibitis, prudenter timeat maiorem obstinationem inimici, recordationem iniuriarum, novam commotionem aut rixam ;

c) ex alia rationabili causa : 4) si fiat in signum iusti doloris ex actuali vel recenti iniuria, praesertim si haec fuerit atrox ; 5) si fiat ob iniuriam graviter infamantem, ne videretur illa parvi aestimari ; 6) si, absque scandalo, fiat quia signis exhibitis inimicum non esse responsurum certo quis cognoscat, v. g. quia id expertus est ; quodsi dubitet, saltem semel experiri tenetur.

**896. Exhibere signa dilectionis specialia debemus per accidens et extraordinarie ; quae tunc iam sunt communia signa omnibus debita :

a) in gravi necessitate spirituali vel temporali (vitae, famae, fortunae) proximi, tunc enim ea negare haberetur recte ut signum odii ;

b) cum inimicus veniam rogat, vel specialia signa ad illam obtinendam exhibet, quo in casu negare specialia signa ordinario est signum odii ; quandoque tamen licite quis ea negabit (ad tempus), v. g. superior ad emendationem, punitionem vel exemplum, unusquisque ad exprimendum iustum dolorem si statim post offensam venia postuletur ;

c) ad resistendum odio ad quod te propensum sentis ;

d) ad vitandum scandalum, quod tamen generari aliter vitari potest v. g. declaratione aut monitione videntium ;

e) si adsit fundata spes quod inimicus tunc grave odium deponat, a qua tamen obligatione grave incommodum excusat (cfr. infra, p. 3, q. 3, a. 2).

897. Denegare inimico signa charitatis debita est peccatum mortale ex genere suo. — Est mortale quia est contra charitatem⁴ ; quod fit 1) ex intentione interna, quando procedit ex odio vel appetitu vindictae mortaliter male, 2) propter significationem externam, quando ab inimico consideratur ut gravis offensa, vel quando causat grave scandalum, vel quando ab aliis haberetur ut signum gravis odii aut appetitus vindictae mortaliter mali. Ad hoc ultimum diiudicandum, attendendum est ad causam ob quam signa omittuntur, v. g. si fiat ob gravem rixam praecedentem facilius habebitur ut signum gravis odii quam si fiat ob nugas. Hinc videtur nimis generale, quod aliqui sine restrictione dicunt, religiosum qui confratrem post decem dies non vult alloqui, non esse absolvendum : non enim semper ut signum gravis odii habetur.

Est mortale ex genere suo ; ergo admittit levitatem materiae : sic si persona multo maior inferiorem non resalutet, v. g. nobilis rusticum, pater filium, non videtur mortale ; et ceterorquin in nostris regionibus omissio salutationis vel resalutationis una vel altera vice saepius est peccatum veniale : per se enim opponitur soli affabilitati, nec per se apud nos est signum aut effectus gravis odii, vel causa gravis scandali.

898. Tenemur inimico interius remittere offensam (Mt. VI, 15 ; XVIII, 35), non tamen cum ipso redintegrare pristinam amicitiam specialem, si haec fuerit libere assumpta. Nec tenemur per se, etiamsi veniam petat, remittere restitutionem pro damno causato, vel satisfactionem pro iniuria illata (nemo enim tenetur per se remittere bonum sibi debitum), imo nec eas acceptare si offerat ; sed possumus eas actione iuridica quaerere, dummodo non intendamus principaliter malum inimici, sed bonum quod talis actio procurat, scil. inimici emendationem, vel cohibitionem, quietem aliorum, vel conservationem iustitiae.

In praxi tamen : 1) Generatim debemus acceptare sufficientem satisfactionem sponte oblatam, nec eam possumus iuridice prosequi, praesertim si agitur de quaerenda poena gravi contra inimicum sine commodo pro nobis, vel de ur-genda satisfactione maiori illa quam praestare possit. Ratio est quia in talibus quaerendis difficultur animus vindictae abest : difficile enim est ut quis publicam vindictam ex puro amore iustitiae a iudice quaerat, sine inordinato amore privatae vindictae quae illicita est, et ad quam homo valde est propensus ; unde et communis aestimatio id habet ut signum vindictae.

2) Aliquando debemus remittere reparationem pro iniuria mere personali, quando gravamen quod inimicus reparando subiret, esset nimis magnum respectu boni quod nobis inde proveniret.

3) Nunquam licet remittere, si superior fama sua, non pro se tantum, sed magis pro aliorum bono et salute indigeret, vel si sit iniuria quae toti familiae aut communitati infamiam crearet, nisi satisfactione iuridica reparetur.

899. De ordine et modo reconciliationis. — Offensor reconciliationem incipere debet (Mt. V, 23-24) quamprimum moraliter potest : ex charitate enim tenetur, sicut non ponere, ita et auferre offensam ; si vero mutua est offensio, ille qui gravius offendit ; si fere aequalis est, qui prior offendit. Excipitur, si certo praevideatur venia ab altero deneganda, vel si offensor valde superet dignitate aut statu, nisi forsain iniuria sit enormis.

Reconciliatio generatim quaeritur sufficienter modo indirecto per signa specialis dilectionis : mittendo donum, praestando obsequium, officio vel beneficium, praeveniendo in honore, amicabili colloquio, etc. aut intercessione aliorum. Attamen quando offensa fuit gravis, et non aliud adest reconciliationis medium (vel si superior aut iudex illud imponit), etiam debet offensor directe petere veniam, quia sicut ex charitate tenebatur non ponere offensam, ita ex charitate tenetur eam tollere. At in praxi, formalis petitio veniae multas admittit excusationes, v. g. si non sit in usu inter personas talis conditionis, si offensus exigat insuetam humiliationem, vel petitionem non curet, vel si aliter plene satisfieri poterit v. g. pecunia aut medio indirecto, per signum specialis dilectionis aut honoris, sicut supra dictum est.

900. Monitum practicum. — Cum unusquisque facile sibi persuadeat se graviorem passum esse iniuriam, confessariusque hortetur unumquemque ut reconciliationem quaerat. Non facile tamen imponat obligationem directe petendi veniam, quia haec ferre nunquam adest ; imo etiamsi certo adsit, saepe prudenter suadet ut poenitentem in bona fide relinquat, si monito non speretur profutura.