DE POTESTATE LEGIS HUMANAE.

De Materia legis humanae.

S. Th. I-II, q. 96, a. 1, 2, 3.

279. Principium. Lex debet esse proportionata fini qui est bonum commune (n. 272), et ideo materia circa quam lex civilis versatur sunt omnes actus quorum positio vel omissio ad bonum commune utilis est, etiam illi qui sunt ex se indifferentes, quatenus ad virtutem et bonum vel ad vitium et malum ordinari possunt. Bonum commune autem constat ex multis : 1) societas enim constituitur ex multis personis, 2) ordinatur ad bonum quod consistit in multis negotiis, per multiplices actiones procurandum, 3) instituitur non ut aliquo tempore modico duret, sed quod omni tempore perseveret per civium successionem. Ergo lex debet procurare bonum non aliquorum sed multorum, non in aliqua re vel actione sed in multis, non pro aliquo tempore sed modo de se perpetuo.

280. Actus ad bonum commune utiles sunt tantum :

1. Actus moraliter possibiles i. e. non nimis difficiles et onerosi, sed accommodati hominum viribus (attenta eorum fragilitate non solum in communi sed etiam pro speciali conditione et circumstantiis), secus lex non esset rationi conformis nec bonum publicum promoveret, sed sacpius esset occasio peccatorum, cum a paucis observaretur. Hinc :

a) Non possunt praecipi actus heroici, nisi in extraordinaria necessitate publica (v. g. lex posset praecipere medicis tempore pestis ut maneant in civitate), vel nisi quis libere statum elegerit ad quem pertinet.

b) Quamvis lex quaecumque vitia prohibere possit, non tamen omnia simul seu omnes actus vitiosos : lex enim debet imponi multitudini hominum secundum eorum condicionem ita ut sit ipsis possibilis ; sed in multitudine maior pars est imperfectorum, et ideo non prohibentur omnia vitia sed solum graviora, a quibus possibile est maiorem partem multitudinis abstinere, et praecipue illa quae nocent aliis, uti homicidium, furta, etc. sine quorum prohibitione societas conservari non posset.

2. Actus aliquo modo externi : per illos solos enim homo bene vel male se habet ad alios civitatem constituntes, nam societas ex relationibus externis consurgit ; unde soli actus externi et non mere interni directe necessarii sunt vel utiles ad finem, qui est pax qua iuribus suis cives tranquille uti possint, et prosperitas publica.

Possunt tamen indirecte praecipi actus interni et per accidens, quatenus cum externis coniunguntur et illis manifestantur, v. g. si necessarii sint ut actus externi sint humani, boni, non ficti, etc. : lex enim non potest nisi actus moraliter bonos praecipere.

3. Actus futuri, unde dicitur : Lex non habet oculos retro, et « La loi ne dispose que pour l'avenir ; elle n'a pas d'effet rétroactif » (C. Civ., a. 2).

Ita a) secundum vim directivam : cum enim lex sit regula agendorum, natura sua actus futuros respicit, non praeteritos qui regulares nequeunt ; actus scil. praeteritos praecipere, prohibere, permittere vel si irrevocabiles sint irritare, esset inutile. Item b) etiam ordinario secundum vim coactivam : quia scil. est valde odiosum, actus praeteriti regulariter puniri nequeunt, nec adhuc revocabiles irritari, nisi iam aliqua lege fuerint prohibiti, vel propter magnam necessitatem boni communis : hoc enim in casu quodcumque bonum partis exigi potest ad bonum totius, sed potius erit impositio oneris quam poenae. Hinc legislator asficere non potest actus praeteritos, nisi a) in lege poenali quae poenam imponit actui iam prohibito (saltem iure naturali) ; β) in lege statuente non poenam sed inhabitilatem, si ratio boni communis exigat ; γ) in lege mere declarativa legis anterioris.

281. Bonum commune est multiplex :

1. Aliud societas civilis immediate intendit, scil. sui et sociorum perfectionem et felicitatem temporalem, i. e. bonam vitam in multitudine instituere, conservare et ad meliora promovendo perficere. Ad hoc pertinent tum bona ipsius societatis : constitutio, regimen, administratio, defensio et relationes civium ad ipsam et inter se ; tum bona sociorum : a) bona intellectus : instructio in litteris, scientiis, artibus humanis (quae ad bonum privatum et publicum valde conferunt) ; — b) bona voluntatis : delicta coercere, vitia oppugnare, virtutes promovere et quidem omnes : omnes enim quotquot sunt, sicut ad bonum privatum, ita ad bonum commune referri possunt, quemadmodum omnia vitia huic opponi, et ideo nulla virtus est de cuius actibus lex praecipere non possit. Non tamen de omnibus actibus omnium virtutum praecipit sed solum de illis qui ordinatius sunt ad bonum commune, vel immediate sicut illa quae directe propter bonum commune fiunt, vel mediate sicut aliqua ordinantur a legislatore ad bonam disciplinam, per quam cives informantur ut commune bonum iustitiae et pacis conservent. Hinc lex humana non praecipit nisi actus iustitiae, et actus aliarum virtutum in quantum indunt rationem iustitiae ; — c) bona corporis : sanitas publica et propagatio debita ; — d) bona fortunae et ea quae concurrunt rerum acquisitionem, transmissionem, copiam, industrias, agriculturam, et commercia.

2. Aliud tantum mediate intendit societas, scil. beatitudinem aeternam, et ideo quamvis bona temporalia ita procurare debeat ut non noceant aeternis, imo ut illa procurent, legem tamen ferre non potest immediate circa spiritualia ; nec circa mixta nisi concorder cum societate religiosa.

282. Animadversio. — In praedictis omnibus potest vel legem naturalem et divinam inculcare, v. g. parentes cogendo ad filios minores enutriendo, filiosque ad alimenta parentibus praebenda ; — vel determinare quod illa indeterminatum relinquit, v. g. conditiones statuendo ad successionem in bonis defunctorum vel modum exercendi iustitiam ; — vel imponere quod ipsi est conformis, v. g. praescriptionem bonorum, communitatem aut separationem bonorum in matrimonio, resiliationem contractus a minorennibus initi ; — vel praecipere aut prohibere quae ipsa permittit, v. g. quoad piscationem, fabricationem liquorum, aut venationem ; — vel haec omnia addita poena urgere ; — vel etiam conditiones imponere ad valorem actuum ab ipsa statutorum (v. g. quoad contractus) ; nullo modo tamen potest legi superiori contradicere.

De Obligatione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 96, a. 4.

283. Principium I. Lex civilis, qua talis, non tantum cogit sed obligat in conscientia et coram Deo, etiam sub gravi. Est certum.

Probatur : a) Lex naturalis et lex divina obligant in conscientia. Atqui istae leges dictant obediendum esse superioribus legitime praecipientibus, et quidem etiam sub gravi. Ergo. — Etenim potestas legislativa necessaria est ad finem societatis obtinendum ; sed potestas legislativa superioris importat pro subditis obligationem in conscientia obediendi legibus iustis, secus potestas superioris elidi posset nec esset vera potestas sed simulacrum eiusdem potestatis ; ergo. — Porro ea quae necessaria sunt societati humanae de se obligant sub gravi (cfr. de lege naturali, n. 251, C).

b) Ex Scripturis, secundum quas 1) lex civilis fertur potestate a Deo concessa (Rom. XIII, 1 ; Sap. VI, 4), nomine Dei ab eius ministris imposita (Rom. XIII, 4, 6 ; Sap. VI, 5 ; I Petr. II, 13) et a Deo sanctita (I Petr. II, 13) ; — ideo 2) illis obedientum necessitate (Rom. XIII, 1, 5), non propter iram et contentionem sed propter Deum et conscientiam (I Petr. II, 13 ; Rom. XIII, 5). Qui enim resistit ministro, in eo in quo est minister, censetur resistere regi ; — unde 3) qui potestati principis resistit, ipsi ordinationi Dei resistit et iustam poenam sibi acquirit (Rom. XIII, 2).

284. Corollarium. — Lex civilis obligat in conscientia, etiamsi legislator de tali obligatione non cogitet aut non curet (etiam si sit infidelis, ut patet ex instr. C. de Prop. F. ad vic. ap. Siam), aut ab ipsa abstrahere velit, modo obligationem non omnino excludat et imperet veram legem. Qui enim imperat, implicite vult obligare in conscientia, tum quia posito praecepto, ex lege naturali et voluntate Dei quae erga superiores praecipientes sponte et naturaliter sequitur obligatio, tum quia saepe vult observantiam meliori et efficaciori modo, praesertim quando agitur de rebus ad bonum commune necessariis.

Hinc 1) casu quo legislator intendat sua potestate legislativa vere uti sed obligationem in conscientia non admittat aut eam excludere velit, e duabus voluntatibus contrariis valet voluntas praedominans (n. 55) ; quae praesumi debet et ordinario est voluntas condendi legem et obligandi, sicut natura rei expostulat ;

2. etiam legislator qui de Deo aut conscientia obligatione non curat, non praesumendus est urgere sola coactione poenae, nisi contrarium constet aut casus adsit quo bonum commune obligationem in conscientiae omnino exigat ; — sed e contra, nisi de contrario constet, praesumendum est vere obligare, saltem in rebus maioris momenti.

285. Principium II. Lex humana, ut obliget, debet esse iusta i. e. statuere actus iustos :

1. ex parte materiae quia debet versari circa iusta ; et ideo actus praescripti iusti sint, tum generatim iustitia late dicta, seu honesti (uti exigunt omnes virtutes) i. e. non contrarii legi superiori (naturali, divinae, ecclesiasticae), tum iustitia stricte dicta, speciatim iusti i. e. nullius iuri adversantes ;

2. etiam ex parte ferentis seu modi quia iuste praescribitur :

a) ratione finis actus praescripti utiles sint non ad proprium sed ad commune bonum, uti exigit iustitia legalis ; —

b) ratione auctoris, sint contenti intra ambitum eius potestatis uti exigit iustitia commutativa : subditi enim obedire tenentur superioribus in iis in quibus superiores sunt, sicut miles duci in iis quae pertinent ad bellum, et servus domino in operibus quae spectant servitum, etc. ;

— c) ratione formae seu praescriptionis : sint omnium viribus et facultatibus debite proportionati, ita ut in distributione honorum et onerum servetur proportio aequalitatis, uti exigit iustitia distributiva.

Quodsi unum desit, secundum hoc lex non obligat.

286. Lex iniusta 1) ex parte materiae nullo modo obligat ita ut nec ad mortem vitandam imperari possit, quia est contraria bono divino : etenim obedire oportet magis Deo quam hominibus (Act. Ap. V, 29. Cfr. Exod. I, 17-21 ; enc. Qui pluribus 9 Nov. 1846 ; Quanta Cura 8 dec. 1864) ; per accidens tamen imperii potest si Deus aut Ecclesia iure suo cedit et non amplius urget legem suam, v. g. de auditione missae si militibus a lege civili prohiberetur ;

2. lex iniusta ex parte ferentis, utpote contraria bono humano tantum, potest imperleri sed de se non obligat, quia non est vera lex ; per accidens tamen servari debet vi legis naturalis propter aliquid motivum grave, ad obtinendum scil. maius bonum vel ad vitandum maius malum.

Hinc a) lex quae non est utilis bono communi, obligare potest per accidens v. g. ad vitandum scandalum, perturbationem ; etc.

b) lex quae fertur contra iustitiam commutativam ab illo qui potestatem non habet sed eam usurpat, et rempublicam sine iure invadit sed oppressam tenet, si iste regnum nondum pacifice possideat, non obligat defectu potestatis ; si autem regnum possideat, obligat leges quae bonum commune promovent, quia societas stare nequit sine potestate regiminis quam proinde usurpatore conferre censetur, nec sine legibus quibus ideo propter bonum commune tacite populus acquiescit ; at non obligant leges directe latae contra legitimum principem, quia ius certum laedunt¹.

c) lex laedens iustitiam distributivam (v. g. in tributis) non obligat pro parte iniusta et excessiva, nisi per accidens ratione scandali, perturbationis, etc. ; obligat tamen pro parte iusta, nisi excessus proportionis in distribuendis oneribus esset tam magnus ut ipsa lex cederet in detrimentum commune.

Notetur tamen necesse esse ut de iniustitia moraliter certe constet, secus praesumptio stat pro legislatore, tum quia tenet facultatem praecipiendi et illam possidet quae ab ipso propter dubium nequit auferri, tum quia potest habere rationes subditis occultas, tum quia alias subditi sumerent nimiam licentiam transgrediendi leges quae vix possunt esse tam iustae, quin ab aliquibus per apparentes rationes iniustitiae possint facile in dubium revocari.

287. Aliae sunt leges morales, aliae poenales. — Quaedam leges civiles sunt morales seu praeceptivae, quae stricte obligant in conscientia ad faciendum quod lege statuitur, etiam aliquando sub poena, quae casu sunt etiam poenales et dicuntur mixtae ; quaedam mere poenales, quae obligant in conscientia non ad faciendum quod lege statuitur sed solum ad non resistendum, in casu transgressionis, inflictioni poenae et ad subeundum poenam inflictam.

Leges mere poenales certo vel probabiliter dignosci possunt : a) ex voluntate legislatoris id aperte declarantis ; — b) ex tenore seu forma legis, si solam poenam praescribat : Qui hoc fecerit, solvet talem mulctam ; e contra potius si praecipiat et simul poenam imponat ; — c) ex materia legis : si levis sit et ad bonos mores nihil spectans, vel si finis sufficiencter obtineri facile possit obligando sub sola poena : tunc enim legislator ita obligare praesumitur nisi aliud declaraverit ; e contra si materia sit magni momenti, pertinens ad bonos mores et ad cohibenda vitia, aut necessaria sit ad pacem aut bonum reipublicae vel ad vitandum magnum eius incommodum, praesertim si ad observantiam legis obtinendam obligatio in conscientia sit necessaria vel expediens : tunc enim praesumitur legislator obligare modo efficaciore et convenientiore reipublicae ; — d) aliquatenus ex natura vel quantitate poenae statutae, si non sit mere coactiva sed valeat ad 'compensandum actus defectum, uti mulcta, vel si sit magna nimis et delicto non proportionata : tunc enim censetur legislator poenam augere quia sub sola poena obligat ; e contra si poena supponat culpam aut sit mere coactiva, uti incarceratio ; — e) ex communi aestimatione, sapientum interpretatione, consuetudine, etc.

Secundum praedictas regulas, morales censendae sunt leges : a) quae confirmant legem naturalem vel divinam, v. g. illae quae prohibent vitia ; — b) quae immediate conferunt ad bonum commune, v. g. quae referuntur ad contractus aut praescribunt officia pertinentia ad functiones publicas, item lex militiae nisi sit certo iniusta (cfr. tr. de Iustitia) ; — c) quae definiunt iura, v. g. leges quae determinant proprietatem quoad res inventas et amissas, praescriptionem bonorum, iura scriptorum, lex quae patri tribuit usumfructum de bonis filiorum vel ex bonis paternis tribuit legitimam partem filiis (saltem ordinario) ; — d) etiam per se leges tributorum, quia haec necessaria sunt ad gubernationem reipublicae, et ceteroquin ita docent Scripturae (Mt. XXII, 15-22 ; Rom. XIII, 1-7), unde, nisi constet de opposito, in conscientia obligant ad minus tributa directa quae immediate et directe personis imponuntur statutis temporibus propter bona, reditus, facultates, artis aut negotiationis exercitium, quaeque etiam poena coactiva exigi solent ; at secundum ius hodiernum non obligant antequam definiantur et exigantur (cfr. tr. de Iustitia).

E contra mere poenales probabiliter sunt : a) leges et statuta quae ad ordinem communitatis externum referuntur (lois et arrêtés de police) ; — b) leges de caesione lignorum aut pastione animalium in silvis vel pascuis communibus ; item leges de venatione et piscatione, nisi in quantum ius tertii statuant ; — c) leges quae bona quaedam extrahere vel inferre vetant (nisi omnino necessarium sit bono publico v. g. tempore belli) ; — d) leges quae imponunt quaedam tributa indirecta, quae primario et immediate attingunt bona et solvuntur occasionaliter pro transmissione et mutatione iurium vel interventu tribunalis (droits d'enregistrement, de mutation, de timbre, d'hypothèque, de greffe), sive pro mercibus transvehendis (droits de douane ; d'entrée, de sortie, de transit), sive pro fabricatione certarum rerum (droits d'accises) aut culturae quorumdam fructuum (v. g. tabacci) ; — e) leges quae aleas et ludos prohibent, nisi pro parte qua ludos aleatorios et industria instituere vetant, cum hoc sit vitiosum et etiam aliis damnosum.

Praestat tamen haec non docere publice populum, sed illum ad observantiam legis adducere, praesertim quod legis mere poenalis violatio, maxime si sit habitualis, possit esse culpabilis per accidens, vel quia huius occasione laeditur ius tertii aut datur scandalum, vel quia laeditur charitas erga se et suos, dum poena gravioribus et periculis magnis, infamiac ac damnis seipsum et familiam imprudenter quis exponit, vel quia resistentiam violentam aliquis contra illos exercebit qui ex officio legem applicare tenentur aut ad illam paratus esset.

288. Dantur etiam leges civiles irritantes quae actus reddunt invalidos, sive in poenam delicti, sive in protectionem agentis vel tertii, sive ad bonum commune, v. g. propter periculum fraudum, et ad vitandas lites, et ut cum maiore tutela contractus fiant.

Et quidem : a) aliquando actus sola lege invalidantur sine ulla sententia iudicis, si conditiones desint ad naturam, obiectum vel existentiam actus ac proinde ad validitatem quasi essentiales omnino requirantur, ita ut sine ipsis nec concipi possit, v. g. si adsit radicalis incapacitas vel inhabilitas ad actus ponendos, vel desint formae requisitae ad solemnitatem donationis inter vivos et testamenti ; tunc dicitur in iure gallico : nul par le fait même, radicalement nul, inexistant, non avenu ; — b) aliquando lege decernitur irritatio ita tamen ut ad ipsam necessaria sit sententia iudicis declaratoria, si conditiones desint simpliciter requisitae ad validitatem ; quo casu actus ante sententiam iudicis manet validus, post sententiam est invalidus non tantum a momento sententiae sed censetur nunquam fuisse positus ; iudex enim illum non reddit nullum sed tantum declarat esse nullum ipsa lege. Tunc dicitur in iure gallico : nul de droit, nul de plein droit, simplement nul ; — c) aliquando a lege non annullatur sed decernitur annullari posse a iudice, si sit in se validus sed quaedam conditiones desint ad liceitatem requisitae, quo casu ante sententiam iudicis manet validus, post sententiam censetur nullus sed tantum ab illo momento, quia non lege sed ab ipso iudice annullatur. Ita fit in iure gallico quando actus est iurium laesivus sive agentis sive tertii (acte lésionnaire) : iste dicitur rescindibilis (rescindable, par action en rescision) ; vel quando est fraudulentus (frauduleux), et iste dicitur revocabilis (par action révocatoire).

Quae leges reddunt actus irritos in conscientia (utpote determinativae iurium), etiam probabilius in primo casu ante sententiam iudicis.

Notetur autem leges irritantes non esse necessario prohibentes (ut lex irritans testamentum sine formis ad solemnitatem requisitis), sed tantum si actus non potest esse bonus nisi sit validus, vel si motivum quod postulat irritationem etiam postulat prohibitionem (v. g. donationes parentum ultra legitimam), vel si expresse prohibetur aut implicite, per additionem specialis poenae praeter irritationem.

289. Corollarium. — Ex dictis sequitur legem civilem sub gravi obligare per se in materia gravi, quoties scil. multum conducit ad finem magni momenti ; nisi tamen legislator velit solum obligare sub levi, aut sub sola poena.

De Subditis legis civilis.

S. Th. I-II, q. 96, a. 5 et 6.

290. Principium. Ad leges civiles obligantur omnes et soli potestatis legem ferentis subditi, usu rationis habitualiter praediti, pro quibus lata est lex. — Hinc secundum S. Thomam : a) perfecti etiam subiiciuntur legi humanae in quantum est regula actuum humanorum, quia ita etiam statuit lex naturalis et divina, ut definivit Ecclesia contra Beguardos et Beguinas, s. XII damnatos in C. Viennensi (a. 3) ; b) quantum ad vim coactivam legis tamen, non subiiciuntur iusti et virtuosi quorum voluntas consonat legi, sed soli mali quorum voluntas a lege discordat.

291. Leges personales et territoriales. — Aliae leges sunt personales quae immediate afficiunt personas quaeque versantur principaliter circa ipsarum statum et capacitatem (lois qui com- posent le statut personnel : nationalité, capacité, majorité, filiation, état civil), accessorie circa bona : ad has spectant probabiliter leges circa bona mobilia quae consentire adhaerere personis. Aliae sunt territoriales: quae immediate afficiunt territorium societatis et mediate personas quatenus ad territorium pertinent ; inter quas recensentur leges reales quae principaliter versantur circa bona immobilia et accessorie circa personas, leges quae determinant formas et executionem actuum quia actus constituendi et exequendi sunt secundum leges loci in quo constituuntur vel executioni mandantur, iuxta principium : locus regit actum, leges spectantes ordinem externum et tranquillitatem publicam territorii ac securitatem personarum et dominiorum (lois de police et de sûreté), ad quas pertinent leges quae puniunt delicta.

292. Variae personae variis modis legibus subiiciuntur. — In territorio esse possunt :

1° Cives seu nationales, quae sunt membra societatis, sive nativitate, sive iure, sive coaptatione, sive adnexione : a) praesentes in territorio omnibus legibus tenentur ; — b) absentes tenentur legibus personalibus (C. Civ. a. 3, § 3), non autem tenentur per se legibus territorialibus, v. g. circa ordinem publicum, vel formam contractuum ; — c) tenentur tamen per accidens, si sint moraliter praesentes ratione bonorum quae in territorio possident pro legibus realibus, vel ratione actionis aut omissionis quam ibi exercent v. g. pro officiis erga societatem adimplendis, aut si fictione iuris praesentes sint ratione delicti in concivem exerciti : id enim censetur fieri in territorio communitatis.

2° Extranei, qui non sunt membra communitatis, sed domicilium vel residentiam habent in territorio vel per illud transeunt. Iamvero, quia non sunt membra communitatis, a) non tenentur legibus personalibus ; — nec b) per se legibus territorialibus ; — c) per accidens tamen tenentur, vel 1) ratione boni communis, ad leges quae spectant ordinem (C. Civ., a. 3, § 1) aut quae specialiter pro ipsis latae sunt, vel 2) ratione bonorum quae ibi possident pro legibus realibus (C. Civ., a. 3, § 2), vel 3) ratione actus quem ibi exercent, faciunt aut exequuntur pro legibus quae determinant formam aut executionem contractuum (locus regit actum), vel 4) ratione delicti quod ibi committunt pro legibus quae poenam statuunt ; — d) si sint absentes non tenentur nisi legibus quae versantur circa bona ab ipsis possessa, vel ratione criminis adversus societatem patrati (saltem si a proprio superiore non sufficienter punitur).

3° Exempti qui fictione iuris censentur extra territorium et iurisdictioni loci subtrahuntur. Sunt a) iure humano : principes aliarum nationum quacumque de causa in eo degentes ; item ipsorum legati cum suis et domesticis ; — b) ex iure divino et ecclesiastico : R. Pontifex quantum ad omnes ; clerici et religiosi pro iis qui eorum dignitati et officio adversantur (de quo ad Ecclesiam pertinet iudicare), pro aliis hodie tenentur etiam directe vi ipsarum legum.

4° An ipse legislator legi subiiciatur, non amplius est quaestio practica, quia non datur legislator singularis ; unde omnes qui ad confectionem legis concurrerunt, ipsi subiiciuntur. Quoad vim coactivam tamen, ipsa persona regis exempta est, quae ideo declaratur inviolabilis (Const. belg., a. 63).

De Impletione et Interpretatione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 96, a. 6 ; 97, a. 3, ad 2 ; II-II, q. 60, a. 5, ad 2 ; q. 120.

293. Quomodo lex sit implenda. — Legislator humanus directe non praescribit modum internum virtutis, sed conservationem ordinis socialis ; unde praescribit solam substantiam actus praecepti et contentus est physica seu externa impletione, quamvis intendere possit bonum virtutis. Finis enim praecepti non cadit sub praecepto ; nec proinde per se modus (extrinsecus) implendi praeceptum, nisi modus sit de substantia praecepti (intrinsecus). Quae magis declarabuntur, ubi de lege ecclesiastica.

294. Quomodo lex sit interpretanda. — Ut autem recte impleatur sicut oportet, lex saepe indiget interpretatione. Lex humana scil. nequit ita perfecte exponi, ut omnem dubitationem de eius sensu excludat, et ideo saepe eget interpretatione, sive propter imbecillitatem humani ingenii, sive propter circumstantiarum et morum mutationem.

Interpretatio est clarior determinatio mentis vel verborum legislatoris. Quae ratione valoris seu efficaciae est duplex : auctoritativa quae cum auctoritate imponitur, et mere directiva quae etiam a privatis fieri potest. Ratione autem causae seu auctoris est quadruplex :

1° Authentica seu legalis quae fit auctoritative ab ipso rectore communitatis qua tali, qui legis sensum melius nosse merito censetur et ideo auctoritate interpretandi gaudet : fit ab ipso legislatore, huiusve successore aut superiore, vel etiam ab alio ad hoc specialiter designato (uti fit in Gallia, consilio Status), et eamdem vim habet ac ipsa lex.

In patria nostra valet art. 28 Const. belg. : « L'interprétation des lois par voie d'autorité n'appartient qu'au pouvoir législatif. »

2° Usualis quae fit generali communitatis observantia seu populi usu et consuetudine, quae ideo dicitur optima legum interpres. Porro consuetudo alia est antecedens legem, et haec potest valere ad deprehendendum sensum legis quae secundum consuetudinem ferri solet ; — alia concomitans est modus legem observandi, et haec valet ut signum et testis ad mentem legislatoris, dignoscendam quia exhibet communem subditorum sensum qui, licet non sit authentica, magis tamen valet quam doctrinalis interpretatio eo quod plures in ea conveniunt ; — alia subsequens quae, datis condicionibus, obligationem praeexistentem definire vel extendere potest sicut et illam inducere vel tollere (ut diximus n. 273) : tunc est auctoritativa. In iure civili hodierno tamen non admittitur vis consuetudinis ad interpretandam legem auctoritativam, sicut nec ad eam inducendam aut abrogandam.

3° Iudicialis quae fit auctoritative a potestate iudiciaria in ordine ad causam specialem, applicando scil. legem ad factum particulare : est auctoritativa quoad litigantes ; quoad alios non habet nisi auctoritatem privatum iudicis, eo maiorem quo maiori scientia polleat sacpiusque repetatur interpretatio, maiorem tamen ceteris paribus quam si detur a privato doctore.

4° Doctrinalis quae non est auctoritativa nec proinde de se obligatoria, sed scientiae innixa et directa, fitque a doctoribus vel iuris peritis privatis secundum regulas artis criticae. Est eo maior quo maiora sint eorum numerus et praestantia, ac argumenta ; quodsi omnes in interpretatione consentiant, temerarium esset illam spernere.

295. Quotuplex sit interpretatio. — Ratione indolis seu modi quo fit, interpretatio est simpliciter declarativa seu comprehensiva quae unice declarat verba et sensum legis et nihil addit vel demit, sive plus minusve clara declarent, sive etiam obscura elucidet ; haec fieri potest ab omnibus etiam privatis ; — aut suppletiva quae addit quod deest sensui et verbis legis, et est vel extensiva quae addit obligationem prius non expressam aut intentam, et ideo promulgatione indiget, vel restrictiva quae alteratam demit : haec sicut ipsa lex potest fieri ab auctoritate legislatoris, et a consuetudine dum praesumi possit legislatoris consensus.

296. Interpretatio per epichiam. — Etiam subditus legis potest, in raris casibus particularibus, quamdam quasi interpretationem restrictivam facere et licite praeter verba legis agere, quando haec scil. bono communi sit nociva. Lex enim in tantum obligat in quantum ordinarie ad bonum commune, et non obligat si ab hoc deficit. Contingit autem aliquid esse utile generatim et in pluribus, et in quibusdam casibus esse nocivum ; sed quia legislator non omnes casus praevidere potest (nec lex omnes casus enumerare quia obscurior fieret), proponitur lex secundum id quod in pluribus accidit propter bonum commune.

Ergo casu quo observantia legis sit damnosa bono communi non est observanda ; recte enim censetur legislator casum illum in lege noluisse comprehendere, sicut lex de portis oppidi claudendis non esset applicanda civi qui civitati defendendae multum esset utilis, et lex quae prohibet arma gestare, non obligat illum qui ab inimico quaeritur ad necem.

Iudicium rectum de circumstantiis in quibus lex non obligat, et virtus moralis inclinans (sub directione prudentiae) ad recte agendum secundum tale prudens iudicium (quae pertinet ad iustitiam legalem) vocatur epichia (ἐπιείκεια i. e. aequitas, benignitas, moderatio), quae interpretatur et iudicat et applicat leges secundum aequum et bonum i. e. secundum quod ratio iustitiae et communis utilitas postulat. « Usu theologico designat quamdam legis explicationem quae fit ex aequitate, benignam interpretationem et prudenter moderantem legem praeter rigorem verborum, qua iudicatur legem ad aliquem casum particularem, ob huius speciales circumstantias non se extendere, licet legislatoris verba, ut sonant, istum etiam casum contineant¹ ». Definiri potest : aequa et benigna legis interpretatio, seu prudens moderatio et restrictio, qua contra verba aut sensum legis sequimur mentem habitualem legislatoris.

Est duplex : alia late dicta non excedit limites simplicis interpretationis ex circumstantiis petitac, et locum habet non solum in positiva sed et in naturali lege (v. g. deposita sunt reddenda) ; alia stricte dicta continet legis emendationem et locum habet in sola lege humana. Et ista differt : a) a simplici interpretatione quae explicat verba obscura et inquirit an in hoc vel illo sensu ista verba sintaccipienda, ita ut hos vel illos casus comprehendat : haec sequitur sensum legis litteralem et mentem quam legislator habuit, illa recedit a verbis et claro sensu litterali legis et sequitur mentem quam legislator habuisset, vel rationabiliter habere debuisset si casum praevidisset ; — b) a simplici cessatione finis : hac enim cessat lex in universali et quidem negative seu contradictorie quia deficit eius finis, illa vero non obligat in particulari casu et quidem contrarie quia lex redditur nociva seu nimis onerosa ; — c) a dispensatione : haec enim est actus iurisdictionis quo legislator solvit vinculum legis in casu speciali cui secus lex foret applicanda ; epichia autem pronuntiat talem casum in lege nunquam fuisse comprehensum, licet in verbis comprehendatur.

297. Epichia stricte dicta locum habet quoties lex est 1) nociva vel mala, v. g. si sine peccato nequit servari ; vel 2) ita boni impeditiua aut valde onerosa et nimis difficilis ut ab aequo legislatore vix imponi possit ; vel 3) non satis onerosa et difficilis ut imponi non possit, sed tamen inspectis circumstantiis et praesertim ordinario modo praecipiendi cum moderamine praesumitur talem non fuisse legislatoris mentem. At ordinario non datur in legibus irritantibus ob bonum commune.

Interpretatio epichiae fieri potest a quovis privato si causa sit evidens ; — si dubia sit, superior est adeundus quia ad ipsum pertinet interpretari quid sit utile vel inutile communitati, unde propter tales casus habet potestatem dispensandi : inordinatum est enim verba legis praetermittere ubi de voluntate legislatoris certo constare potest, et in dubio de licicitate actus, debemus, quantum moraliter possumus, pervenire ad certitudinem (n. 213 et 214, 4°) ; — si vero sit causa quae non patitur moram recurrendi ad superiorem et sit satis fundata (ita ut positive dubium sit legem adhuc obligare), ipsa necessitas dispensat quae legem non habet : tunc scil. sufficit ut probabiliter lex cessaverit obligare.

A lege tamen civili hodierna aeque admittitur epichia, nisi in casu quo evidenter noceret directe bono communi restringit scil. legislator eam ad minimum possibile, et iudicat melius esse servare legem, etiam si sit onerosa uni vel alteri, propter exemplum aliorum.