Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 3; C. Gent. III, 25, 26, 37, 40, 44.

30. Status quaestionis. — Beatitudo formalis (Εὐδαιμονία) est Summi Boni possessio aut fruitio. Summum Bonum est Deus. Cum autem Deus sit bonum a nobis distinctum et externum, beati non erimus nisi aliquo modo ipsi coniungamur. Hinc, quamvis quantum ad causam vel obiectum sit aliquid increatum, ipsa beatitudo tamen secundum essentiam seu formam est aliquid creatum in ipso homine existens. Unde iam quaeritur quo modo creato fiat illa adeptio, seu quaenam sit illa unio ad Deum qua beatitudo subiectiva constituitur (q., 3.a. 2).

31. Thesis I. Beatitudo formalis consistit in perfectissima, quam homo pro sua capacitate acquirere potest, Dei cognitione et sequenti amore. — Probatur:

1° Beatitudo formalis consistit in coniunctione conscia nostri cum obiecto beatificante Deo. Atqui Deus, utpote immaterialis, directe et formaliter, attingi non potest sensu sed sola mente, i. e. facultatibus immaterialibus, intellectu et voluntate: est enim bonum intelligibile, non sensibile. Ergo beatitudo formalis consistere non potest nisi in actu intellectus et voluntatis, seu in cognitione et amore. Est autem cognitio relative perfectissima pro uniuscuiusque capacitate, ita ut nihil ei remaneat desiderandum; secus enim non esset ultima nostra perfectio seu vera beatitudo.

2° Ex S. Thoma post Aristotelem: Beatitudo formalis consistit in actu, non inferioris et sensitivae, sed intellectivae partis, et quidem in contemplatione Dei et sequenti amore. Nam a) non est in potentia vel habitu, sed in actu, quia ultima perfectio hominis est in actu et operatione quae est ultimus actus operantis: cum enim potentia ordinetur ad actum, nihil est perfectum nisi sit in actu secundo. Unde res dicitur esse propter operationem (a. 2); b) est in operatione, non sensitivae partis quam homo habet communem cum brutis et qua Deo coniungi non potest; — sed in operatione partis praestantissimae quae maxime est propria homini, scil. partis intellectivae (a. 3);

c) est in optima operatione intellectivae partis, scil. respectu optimi obiecti: facultates spirituales tantum plene perficiuntur et satiantur cum hoc obiectum plene attingunt, per contemplationem Summi Veri et fruitionem Summi Boni. Ergo beatitudo consistit in cognitione et amore Dei; et quidem in gradu pro posse perfectissimo (a. 5).

3° « Unumquodque tendit in divinam similitudinem sicut in proprium finem (seu proprium bonum. Omne enim ens est perfectum in quantum participat pro posse de bonitate summi boni). Illud igitur per quod unumquodque maxime Deo assimilatur est ultimus finis eius. Deo autem assimilatur maxime creatura intellectualis, per hoc quod intellectualis est: hanc enim similitudinem habet prae caeteris creaturis et haec includit omnes alias. In genere autem huius similitudinis magis assimilatur Deo secundum quod actu intelligit... ipsum Deum, nam Deus intelligendo se intelligit omnia alia. Intelligere igitur Deum est ultimus finis omnis intellectualis substantiae » (C. Gent. III, 25).

4° Unde Scripturae et Patres finem hominis vocant vitam aeternam. Vita autem est motus viventis ex ipso procedens et non est in habitu sed in operatione: est scil. operatio vitalis qua in actu secundo vivit. Haec vita est cognitio Dei, secundum Ioh. XVII, 3; est amor charitatis (I Cor. XIII, 8-13) et intima amicitia (Apoc. XIX, 7; XXI); et in hoc consistit beatitudo nostra (Mt. V, 8; XXV, 21, 34, 46).

32. Thesis II. In praesenti ordine Providentiae, beatitudo non est naturalis, in sola cognitione Dei abstractiva, mediata et analogica, licet perfectissima, sed supernaturalis, in immediata, intuitiva et propria visione essentiae divinae consistens.

Finis naturalis est ille ad quem destinati fuissemus, si Deus gratuita bonitate non elevasset nos ad finem supernaturalem, Ipsius visionem in se. Porro finis naturalis est adeptio Dei per solam rationem cogniti, seu contemplatio abstractiva Dei per creaturas, sed perfectissimo modo quo viribus nostris fieri possit, scil. per scientiam ita perfectam totius universi ut nihil naturaliter cognoscendum remaneret: si enim natura omnia possidet ad quae pervenire potest suis viribus, iam omnia eius absoluta desideria sunt impleta et nihil desiderandum remanet. Haec est felicitas nostra naturalis, naturae debita.

Nunc autem destinamur ad finem supernaturalem ultra exigentias et vires naturae nostrae, scil. ad videndum Deum intuitivo modo, facie ad faciem, sine intermedio, i. e. ad Deum videndum et amandum et eo fruendum eodem modo (licet non eodem gradu) ac Deus seipsum videt et amat et seipso fruitur, ita ut ipsi vitae divinae participemus (S. Th. I, q. 62, a. 1; Q. D. de Ver. 27, a. 2).

Sic habebimus felicitatem non solum naturalem, sed ipsius felicitatis divinae erimus participes.

Probatur: 1° Ex Scripturis. a) S. Paulus, describens statum finalis perfectionis, docet illum esse in visione Dei, facie ad faciem (I Cor. XIII, 12). Locutio: facie ad faciem, ex usu loquendi hebraico semper indicat praesentiam personae ad personam, et videre facie ad faciem significat visionem intuitivam in se, praesertim quod opponitur cognitioni mediatae (per speculum), et imperfectae ac obscurae (in aenigmate), et analogicae (ex parte). Unde addit Apostolus: tunc cognoscam sicut et cognitus sum i.e. a Deo; Deus autem nos intuitive videt; ergo et nos intuitive videbimus Deum.

b) S. Iohannes qui vitam aeternam dixit cognitionem Dei (XVII, 3), addit quod ea videbimus Deum sicuti est, quia similes erimus Deo (I Ioh. III, 2) qui seipsum videt; Deus autem seipsum videt intuitive; ergo et nos, similes, eum sic videbimus.

2° Ex Traditione, cuius testes sunt Benedictus XII in Const. Ben. Deus (1336), et Conc. Flor. (pro una Graec.) post Conc. Vien. (a. 5), quae definiunt tamquam dogma fidei, beatitudinem esse Dei visionem. Haec autem est supernaturalis, ut scimus ex C. Vat. sess. 3, c. 2 et can. 3.

3° His positis, ex ratione probat S. Thomas finem naturalem non amplius satiare hominem posse, nec proinde esse felicitatem perfectam: Homo non est perfecte beatus quamdiu restat ei aliquid desiderandum et quaerendum. Quaerit autem intellectus cognitionem perfectam ipsius essentiae rerum: ita videns effectum, naturaliter desiderat perfecte cognoscere ipsam essentiam causae, prout ipsi est possibile. Sed intellectus humanus cognoscit effectus Dei et ita scit quod sit Deus. Unde remanet ei naturale desiderium ad cognoscendam perfecte ipsam essentiam Dei (quod possibile scimus ex revelatione), et ita nondum est perfecte beatus nisi eam videat¹ (a. 8).

Exinde sequitur beatitudinem naturalem non esse felicitatem simpliciter et absolute perfectam, utpote non totam felicitatem secundum se possibilem quae homini contingere potest, sed solum esse perfectam secundum quid et relative pro solo statu naturali; — in ordine autem supernaturali elevationis ad visionem intuitivam Dei, nullo amplius sensu posse dici perfectam. Unde Scholastici finem ultimum naturalem non solent vocare felicitatem perfectam, sed nomen reservant fini ultimo supernaturali visionis Dei.

33. Thesis III. Beatitudo, quamvis secundum essentiam quasi physicam complectatur tres actus visionis, amoris et fruitionis, secundum essentiam suam logicam seu metaphysicam in sola Dei cognitione consistit.

Est sententia S. Thomae, dum Scotus beatitudinem in solo actu amoris ponit, S. Albertus M. autem, S. Bonaventura et Suarez utrumque actum requirunt intellectus et voluntatis. In entibus essentia spectari potest dupliciter: a) complete in concreto, pro complexu omnium elementorum quae rem in sua specie constituunt et ab aliis distinguunt, et haec est essentia physica; b) abstracte et in elemento suo fundamentali, pro perfectione quae primo et per se rem constituit et ab aliis distinguit et radix est omnium quae ad rem pertinent, et haec est essentia metaphysica seu logica. Quae notiones applicari possunt beatitudini, sed analogice, quia non est ens per se sed solum actio ac proinde accidens. Iamvero dicimus beatitudinem, si spectetur complete secundum omnia elementa essentialia et necessaria, actum complecti non solum intellectus sed etiam voluntatis; sed si spectetur secundum elementum suum fundamentale tamquam ipsa consecutio summi boni ex qua alia bona profluunt, seu ut actio qua homo primario assequitur et possidet summum bonum, dicimus eam esse solum actum intellectus.

Probatur 1° Negative: Beatitudo non consistit in actu voluntatis, amoris scil. aut gaudii, quia iste non potest esse consecutio summi boni. Voluntas enim inclinatur ad aliquid et solo affectu terminatur ad rem eamque attingit, non autem effective et realiter. Deum, sed mere inefficax et conditionatum videndi « si esset possibile », quale desiderium non impedit beatitudinem et impleri non debet, cum id naturaliter sit impossibile. — Quod si diceres talem restrictionem non apponi a S. Thoma, proinde in eius argumentatione non esse supplendam, tunc argumentum spectandum esset vel ut merae convenientiae, non ut apodicticum, vel ut ostendens illam potentiam obedientialem specialem quae homini naturaliter inest et qua valet elevare ad visionem divinae essentiae.

Inclinatio autem non est assecutio boni; secus sufficeret aliquid intense velle ad illud possidendum (a. 4).

Et sane omnis actus voluntatis erga bonum, vel est inclinatio ad bonum absens, et tunc non est assecutio rei; vel quietatio in bono praesenti, et tunc supponit iam possessionem et assecutionem. Ita in specie: fruitio seu quies in bono possesso non facit possessionem boni sed eam consequitur; desiderium est tendentia in bonum absens; et amor abstrahit a praesentia et absentia boni, quo proinde nullum bonum praesens fit. Nullus ergo actus voluntatis facit nos possidere Deum, nec est essentia beatitudinis.

2° Positive et assertive: Beatitudo consistit, saltem partialiter, in actu intellectus.

Essentia enim beatitudinis est actus potentiae maxime propriae homini et nobilissimae. Hoc autem est intellectus, tum quia eius obiectum est universalius, simplicius, immaterialius et abstractius, tum quia est potentia propinquior animae et a qua ipsa voluntas oritur. Ergo (a. 5).

Neque dicas voluntatem esse nobiliorem quae ipsum intellectum movet. Nam, e contra, « primo et per se intellectus movet voluntatem: a) Voluntas enim in quantum huiusmodi movetur a suo obiecto quod est bonum apprehensum; voluntas autem movet intellectum quasi per accidens, in quantum scil. intelligere ipsum apprehenditur ut bonum et sic desideratur a voluntate. Ex quo sequitur quod intellectus actu intelligit, et in hoc ipso voluntatem praecedit: nunquam enim voluntas desideraret intelligere, nisi prius intellectus ipsum intelligere apprehenderet ut bonum. b) Et iterum voluntas movet intellectum ad operandum in actu per modum quo finis movet, nam bonum intellectum est finis voluntatis. Agens autem est posterior in movendo quam finis, nam agens non movet nisi propter finem. Unde apparet intellectum simpliciter esse altiorem voluntate, voluntatem vero intellectu per accidens et secundum quid » (C. Gent. III, 26).

3° Positive et exclusive: Beatitudo consistit in solo actu intellectus. — Etenim:

a) Essentia felicitatis est consecutio summi boni, quod est bonum intelligibile. Atqui summum bonum intelligibile possideri nequit nisi solo actu intellectus: voluntas enim fertur ad obiectum extra se, et est tantum inclinatio in illud, dum intellectus apprehendit obiectum et attrahit ad se et sic sistit illud sibi praesens et coniungitur illi realiter et effective, et ita vere possidet. Ergo essentia felicitatis obtinetur non voluntate sed solo intellectu.

b) Essentia beatitudinis est primus actus qui vere attingit ipsum Deum et radix est omnium aliorum quae ad beatitudinem requiruntur. Atqui hoc est solus actus intellectus, quia prius attingit Deum et est radix ex qua necessario oritur amor et gaudium. Ergo essentia beatitudinis est solus actus intellectus, non voluntatis (a. 4).

34. Corollaria. — Ex praedictis concludi potest cum S. Thoma:

a) Beatitudinem magis consistere in intellectu speculativo quam practico (a. 5), quod patet ex tribus: 1° quia optimum obiectum potentiae intellectivae est bonum divinum, quod non est obiectum practici intellectus sed speculativi; unde in contemplatione divinorum maxime consistit beatitudo; — 2° quia contemplatio maxime quaeritur propter seipsam, dum actus intellectus practici non quaeritur propter seipsum sed propter actionem; ipsae autem actiones ordinantur ad aliquem finem. Unde manifestum est quod ultimus finis non potest consistere in vita activa sed in contemplativa; — 3° quia in vita contemplativa homo communicat cum superioribus, scil. cum Deo et angelis, quibus per beatitudinem assimilatur; sed in his quae pertinent ad vitam activam, etiam animalia cum homine aliqualiter communicant. Et ideo ultima et perfecta beatitudo tota principaliter consistit in contemplatione.

b) Beatitudinem tamen non consistere in scientiis speculativis humanis (a. 6).

c) Nec consistere in cognitione spirituum (a. 7).

35. Animadversiones. — 1° Amor novo et ita perfectiore modo coniungit Deo sed solum affective, non autem realiter. Et quamvis voluntas tendat ad possessionem Dei, tendit ad hoc mediate, per actum quo possideri Deus potest, scil. per actum cognitionis.

2° Beatitudo est obiectum voluntatis, ut appetibilis, non autem ut assequibilis. Similiter beatitudo est consecutio ultimi finis, non ut boni appetibilis voluntatem allicientis, sed ut realiter possessi ab intellectu.

3° Actus intellectus ad amorem et delectationem ordinatur, non sicut medium ad finem, sed sicut causa ad effectum et essentia ad proprietatem consequentem.

4° Beatitudo est ultima perfectio per modum consecutionis boni, non autem per modum proprietatis et complementi.

5° Essentia metaphysica non debet esse summum bonum, nec implere omnia desideria, nec reddere perfecte beatos formaliter, sed solum radicaliter et fundamentaliter: eodem modo, sola rationalitas non reddit hominem perfectum formaliter sed fundamentaliter.

6ª Actus voluntatis est perfectior quam actus intellectus perfectione morali, non autem perfectione physica et naturali nisi aliquo modo per accidens; et nunquam est perfectior in genere consecutionis et possessionis.

7ª Ad visionem beatificam requiritur ex parte intellectus nostri divinum lumen gloriae, quod intellectum elevat et roborat et capacem reddit intuendi Deum (Conc. Vien., a. 5); ex parte obiecti nulla species intelligibilis requiritur. Quae explicantur in theologia dogmatica.

8ª Visio beatifica non est naturae debita, quia non datur appetitus innatus ad illam obtinendam, sed solus appetitus elicitus naturalis, non efficax tamen sed inefficax et conditionatus, i. e. in tantum in quantum illa visio sit possibilis; creaturae rationali scil. solum innata est potentia oboedientialis immediata, quae positiva ordinatione non postulat visionem Dei aut ad illam inclinatur, sed quae elevari ad Deum videndum apta est. Ut explicatur in eadem dogmatica.

9ª Beatitudo non consistit in Dei illatione in essentiam animae (uti dixerunt Henricus Gandavensis et Iohannes de Ripa), quia sola operatio nos reddit perfectos et conscios possessionis Dei; — nec in visione Dei increata communicata creaturae (ut voluit Magister Bonae Spei): actus enim debet esse ab intrinseco et procedere ab operante; actio Dei non est nobis intrinseca et a nobis non procedit; ergo non reddit nos beatos nec videntes Deum.