Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

105. Actus eliciti et imperati. — Ratione principii a quo procedunt, actus humani sunt a voluntate eliciti vel tantum imperati.

Actus eliciti sunt actus ipsius voluntatis, scil. illi qui a voluntate procedunt ut a causa propria, immediate ab illa producuntur et in ipsa recipiuntur et consummantur (sive a nullo alio actu voluntatis imperentur, sive ab alio praecedente dependeant): sunt diversi actus seu modi volendi. Actus tantum imperati sunt illi qui immediate non procedunt a voluntate, sed ab alia potentia interna vel externa voluntati subiecta et ab ea mota.

Ratione termini actus potest esse internus vel externus; unde differunt actus internus et elicitus, externus et imperatus: omnis actus elicitus est internus, sed omnis imperatus non est externus; actus internus, v. g. intellectus vel appetitus sensitivi aut sensuum internorum, imperari potest.

S. Th. I-II, q. 8 et 11-16.

106. Sex sunt actus eliciti voluntatis: tres circa finem: simplex volitio, intentio et fruitio, tres circa media: consensus, electio et usus activus. Sed omnis actus voluntatis a praevia cognitione dependet: quamvis enim voluntas ut causa efficiens moveat alias facultates ad exercitium (i. e. ad agendum vel non agendam), ipsa tamen ab intellectu ut a causa finali movetur quoad specificationem (seu determinationem actus), in quantum hic proponit ipsi specie diversa bona vel actiones et voluntatem movet ut potius in hac specie actionis operetur quam in alia. Ergo dantur etiam sex actus intellectus qui actus elicitos voluntatis praecedunt.

107. Duodecim hisce actibus opus morale completur tum in intentione tum in executione. In intentione

A. circa finem, habetur 1) simplex apprehensio intellectus qua cognoscit aliquid, v. g. sanitatem, ut bonum (vel malum); 2) sequitur simplex volitio i. e. nuda complacentia et appetitus inefficax boni propositi (vel displicentia inefficax mali); 3) si volitio sit fortis, movetur intellectus ad examinandum an bonum conveniat et acquiri possit (vel an malum non conveniat et fugi possit): est iudicium taliter proponens bonum, scil. ut conveniens et possibile; 4) sequitur intentio voluntatis quae est desiderium efficax boni (vel fuga efficax mali), seu finis per media acquirendi.

B. circa media, 5) vi intentionis movetur intellectus ad inquirenda media congrua ad bonum obtinendum, et hoc est consilium i. e. inquisitio et deliberatio de mediis, qualia sunt v. g. deambulatio, medicina, bona manducatio, exercitia corporalia; 6) sequitur consensus voluntatis approbans media utilia; 7) vi consensus movetur intellectus ad discernenda media aptiora et hoc est iudicium discretivum seu practicum; 8) sequitur electio voluntatis quae unum medium prae alio acceptat, v. g. deambulationem, et sic completur ordo intentionis. —

Sequitur praedictorum executio ordine inverso, quae incipit

A. circa media, 9) per imperium: vi electionis enim intellectus imperat executionem mediorum, v.g. deambulationis; 10) sequitur ex parte voluntatis usus activus i. e. applicatio potentiarum executivarum, in casu potentiae locomotivae, ad agendum; cui respondet in his potentiis usus passivus i. e. executio mediorum, hic ipsa deambulatio.

B. Ex hisce 11) sequitur finis acquisitio et acquisitionis cognitio; ex qua habetur 12) fruitio seu delectatio et gaudium voluntatis et iucunda quies in bono seu fine possesso.

108. Animadversiones. — 1. Praedicti actus omnes ad opus morale concurrunt, quando non praecipitanter, aut ex imaginatione vel passione, sed prudenter et mature peragitur, etiamsi tam subito sibi succedant ut ab operante discerni non possint. 2. Omnes actus sunt propter finem, excepto ultimo: fruitione.

S. Th. I-II, q. 17; q. 9, a. 2, ad 3.

109. Imperium proprie est actus rationis practicae: est enim voluntatis expressio qua opus faciendum alicui intimatur (fac hoc), et ordinatio illum cui imperatur necessitans ad opus faciendum; exprimere autem et ordinare sunt rationis, non voluntatis. — Dicitur nihilominus voluntas imperare aliis potentiis quorum actus vocantur imperati: a) sumendo imperare improprie pro movere, quia voluntas alias facultates movet ad exercitium et ad finem; b) etiam proprie: quia enim electio voluntatis movet rationem ad imperandum, ideo imperium a voluntate habet vim et efficaciam movendi alias potentias; actus autem potius tribuendus est potentiae moventi quam potentiae motae (v. g. occisio magis tribuitur voluntati quam manui); unde imperium potius tribuitur voluntati quam intellectui.

110. Imperium et actus imperatus sunt unus actus humanus. — Nam imperium et actus ab ipso imperati dicunt ordinem ad invicem; et ideo licet physice sint plures, moraliter tamen sunt simpliciter unus et idem actus humanus, sicut quoddam unum totum: in quo imperium movens se tenet ut elementum formale, actus imperatus se habet materialiter; — plures tamen sunt secundum partes.

111. Imperari possunt actus qui sunt in dominio seu potestate nostra, et ad quos ratio suadens movere nos potest; scil. 1° actus voluntatis qui est maxime in nostra potestate et de quo intellectus sicut iudicare ita imperare potest: ex uno enim actu voluntas potest se movere ad alterum, quatenus movet rationem ad hunc proponendum vel imperandum; quo casu iste erit simul elicitus a voluntate et ab ipsa imperatus. Excipitur primus actus voluntatis ad quem homo non se movet ex alio actu, sed movetur a solo Deo; 2° actus rationis, non quoad obiecti perceptionem, nec quoad assensum seu adhaesionem tali vel tali obiecto nisi agatur de rebus inevidentibus; — sed quoad exercitium seu applicationem: voluntas enim movet rationem ad agendum, et ista reflectit super actus suos et sic potest de suis actibus disponere, — excepto primo actu rationis qui praecedit omnem actum voluntatis nec ab ipsa dependet, nisi quantum ad sui continuationem; 3° actus vitae sensitivae, quoad exercitium et applicationem, non quidem ut a dispositione corporis sed quatenus a vi sensitiva dependent et ab imaginatione, ac rationem et voluntatem non praeveniunt sed sequuntur; 4° actus sensuum exteriorum et membrorum quae moventur a potentiis sensitivis, uti oculus, manus, pedes, lingua. E contra non possunt imperari: a) primus actus rationis et voluntatis; b) actus potentiarum sensitivarum rationem praevenientes; c) actus vitae vegetativae qui sequuntur appetitum naturalem; d) actus membrorum exteriorum, quae a potentia naturali moventur, uti motus cordis et membri genitalis; nisi aliquando indirecte, quatenus influxu systematis nervei et partis sensitivae acceleratio potest fieri in circulatione sanguinis et ita commotio cordis vel organi genitalis. 112. Dominium voluntatis in alias potentias potest esse perfectum seu despoticum (quale est dominium domini ad servum) quando ipsi non resistitur: tali modo movet seipsam, et per se potentiam locomotivam, sensus externos et alia membra exteriora; — at, post peccatum originale, saepe est imperfectum seu politicum (quale est dominium regis ad liberos), cui aliquando resistitur vel non obtemperatur: tali modo movet intellectum, sensus internos et appetitum sensitivum: cogitationes enim vel passiones contra voluntatem insurgunt, nec semper sequuntur si a voluntate eligantur et excitentur.