Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 18, a. 5 et 8 ; I, q. 48, a. 1, ad 2 ; C. G. III, 9 ; De Malo q. 2, a. 4 et ad 10 ; II Sent., d. 40, a. 1.

Bonum et malum in ordine physico non constituere differentiam specificam est manifestum : sic vestimentum bonum et malum, homo sanus et aeger non sunt species vestimenti aut hominis. Hinc quaeritur an in actibus humanis bonitas et malitia etiam sint mera differentia accidentalis, an e contra differant per se et essentialiter, ac proinde secundum speciem. De quo tenendum quod primus omnium docuit S. Thomas.

144. Thesis. Actus humani secundum obiectum bonum vel malum differunt specie morali. — Probatur :

a) Ex eo quod actus humanus sit rationalis. Actus speciem habet ex obiecto. Sed actus est humanus et moralis in quantum procedit a deliberante ratione. Ergo speciem habet ex obiecto considerato ut rationi obicitur, seu per comparationem ad rationem. Atqui bonum et malum in obiecto praecise et per se differunt in quantum comparantur ad rationem, quatenus obiectum ipsi convenit vel repugnat¹. Ergo obiectum bonum et malum faciunt actus humanos differre specie (a. 5).

b) Ex eo quod actus humanus sit voluntarius. Actus habet speciem ex obiecto. Sed actus est humanus et moralis in quantum voluntarius. Ergo speciem habet ex obiecto per comparationem ad voluntatem. Atqui obiectum voluntatis est bonum seu finis. Ergo actus humanus habet speciem ex comparatione ad finem. Sed bonum et malum dicuntur per se secundum relationem ad finem : bonum in quantum dicit ordinem ad finem, malum in quantum privat hunc ordinem. Ergo in actibus humanis bonum et malum differunt specie (II Sent., d. 40, a. 1, ad 2 ; De Malo, q. 1, a. 1, ad 4 ; q. 2, a. 4, ad 10).

145. Indifferentia estne tertia species moralitatis ? — Resp. : 1) Certum est non omnes actus humanos ex se secundum speciem esse bonos vel malos, sed aliquos indifferentes. Actus enim habet speciem ex obiecto, et actus humanus ex obiecto comparato ad rationem a qua actus procedit. Ergo si obiectum ex se convenit ordini rationis, actus erit bonus secundum speciem, v. g. dare eleemosynam ; si includit repugnantiam ad rationem, erit malus secundum speciem, v. g. furari. Sunt autem obiecta quae nihil dicunt quod pertinet ad ordinem rationis, v.g. ambulare, levare festucam de terra, dare pecuniam, etc., et tunc actus erit indifferens secundum speciem.

2. Actus ex natura sua indifferentes non videntur esse morales. Indifferentia enim quae est media inter bonitatem et malitiam, quia nec est conformitas nec difformitas ad regulam, non est species moralitatis sed huius negatio. Moralitas scil. dicit respectum ad regulam ; sed indifferens non dicit respectum ad regulam : est enim id de quo regula non curat et idem est ac si regula non esset. A. v. moralitas dicitur in ordine ad rationem ad quam conformitatem habet vel repugnantiam ; sed indifferens nihil dicit quod pertinet ad ordinem rationis ; ergo indifferentia extra moralitatem existit (a. 8).

Sunt tamen aliqui qui aiunt esse speciem moralitatis incompletam.

3. Inter actus indifferentes quidam vocantur bene vel male sonantes, quorum obiectum, — etsi nec bonum nec malum sit, — propendet tamen magis vel in bonitatem, et isti actus plurimum habent formalem bonitatem, ut ire ad ecclesiam, visitare pauperes, dare pecuniam, etc. ; — vel e contra in malitiam, et tunc saepius adnexam iniustitiam habet, ut auferre rem alterius, ponere causam ex qua etiam sequi potest mors alicui, locutione uti amphibologica vel restrictione, etc., et ideo non potest poni actus nisi ratio adsit cohonestans v. g. in casu necessitatis.

146. Animadversio. — Ut contrahatur bonitas (obiecti vel circumstantiae) requiritur ut in se et propter se intendatur ; ut autem contrahatur malitia sufficit ut praevideatur et indirecte sit voluntaria. Etenim recta ratio dictat bonum esse prosequendum et in se amandum quia dignum est quod propter se appetatur, ac proinde qui bonum in se non intendit, illud non vult bene et recte, et laudabiliter, et propter intendi mereatur. Requiritur ergo ut bonum sit finis ab agente intentus seu motivum quo moveatur ad actum ponendum, vel, ut dicit S. Thomas q. 19, a. 7, ad 3 : « ad hoc quod voluntas sit bona, requiritur quod sit boni sub ratione boni i. e. velit bonum et propter bonum ». Quare nemo laudatur, quod infirmum visitaverit tantum confabulationis causa, aut ieiunaverit ad parcendum pecuniae ; quia non intenditur formaliter honesta misericordia aut ieiunii.

Non tamen debet quis explicite intendere istam honestatem seu conformitatem regulae ut talem, sed sufficit implicite, volendo actum sub aliqua ratione honesta, v. g. eleemosynam quia sublevat pauperem. — E contra malum non tantum non amari debet sed praecaveri et vitari, etiam non intentum ; quod non fit ab illo qui praevidet et non impediet.

Hinc, ut actus sit bonus, debet esse bonus ex integra causa et ex omni parte, scil. tum obiecti, tum finis, tum circumstantiarum ; ut actus sit malus, sufficit defectus sive ex parte obiecti, sive ex parte circumstantiarum aut finis.