Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I, q. 79, a. 13 ; Q. D. de Verit. 17, a. 1, 2, 3 ; II Sent. d. 24, q. 2, a. 4.

199. Notiones. — Conscientia (συνείδησις), a voce conscire i. e. simul scire, etymologice est quasi cum alio scientia, et ideo aliquando significat scientiam cum aliis habitam seu communem plurium scientiam (Cicero, or. 1 in Catil., 1 ; Tacitus, Agr. 2) ; communius vero scientiam unius apud se servatam sed ad aliud consideratam et applicatam, unde proprie importat ordinem notitiae ad aliquid, et est actus quo applicamus scientiam ad factum particulare. Quod fieri potest dupliciter :

1° applicando notitiam ad considerandum quod aliquid sit vel fuerit, et haec est conscientia mere psychologica qua cognoscimus nos aliquid agere, vel recognoscimus nos aliquid fecisse aut non fecisse : haec dicitur testificari et includit sensum intimum et memoriam (Gen. XLIII, 22 ; Rom. IX, 1 ; Eccl. VII, 23 ; II Cor. IV, 2 ; V, 11) ;

2° fieri etiam potest applicando scientiam ad considerandum an aliquid recte fiat vel factum fuerit aut non, et haec est conscientia moralis quae est iudicium de actibus bonis et malis et applicatio scientiae moralis ad opera nostra humana. Haec rursus est duplex : potest enim scientia moralis applicari

a) ad examinandum aliquid quod factum est et ad iudicandum an fuerit bene factum vel non, et haec est conscientia consequens quae dicitur excusare, vel accusare seu remordere (Hebr. IX, 14 ; Rom. II, 15 ; Tit. I, 15 ; II Tim.

I, 3 ; II Cor. I, 12 ; Is. LXVI, 24 et Mc. IX, 40 : vermis scil. conscientiae non moritur) ;

b) ad dirigendum aliquid quod adhuc fieri potest, et iudicandum esse bonum et faciendum, vel malum et non faciendum, et haec est conscientia antecedens quae dicitur instigare, inducere, ligare, urgere, vel impedire (Rom. XIII, 5). Haec est iudicium de moralitate actus in individuo hic et nunc ponendi et applicatio scientiae moralis ad actum determinatum. Et est conscientia moralis in sensu stricto quia ipsa sola est regula actuum humanorum, et de ea loquimur in praesenti tractatu.

Improprie autem sumitur conscientia, sive a) pro eius obiecto (seu re concita) i.e. pro eo quod est in conscientia nostra (I Tim. I, 5), ut dum aliquis dicit : tibi dicam conscientiam meam ; examinare conscientiam, aut eam inquinarí vel emundari ; sive b) pro eius causa : tum pro habitu quo reddimur habiles iudicandi bonum et malum¹, et pro dispositione habituali qua inclinamur ad taliter vel taliter iudicandum de honestate actionis ; tum pro notitia legis seu iudicio universali de moralitate actuum in genere quin illud ad actum determinatum applicemus, et sic dicimus hominem septennem habere conscientiam boni et mali.

200. Conscientia antecedens est iudicium, sed non omne iudicium antecedens est conscientia. Habetur enim

1. iudicium mere speculativum et sola rei veritate, absque respectu ad operationem, v. g. an Petrus pecuniam possideat ;

2. iudicium speculativo-practicum (i. e. speculativum circa praxim) de moralitate actuum nostrorum in genere et in abstracto, quatenus considerantur secundum se et sine ordine ad subiectum hic et nunc activum. A. v. est iudicium de honestate obiectiva et materiali, quod est duplex : homo enim

a) vel facit iudicia moralia omnino universalia quibus assentitur primis principiis practicis, v. g. Bonum est faciendum, malum est vitandum ; nulli est iniuria facienda ; quod tibi fieri non vis nec alteri facias ; Summum Bonum est amandum, etc., in quibus intellectus non errat quia naturaliter possidet ad illa percipienda et enuntianda habitum (seu faciliterem) qui vocatur synderesis ;

b) vel facit iudicia minus universalia, quibus assentitur conclusionibus generalibus ex primis principiis immediate vel mediate deductis, v.g. furtum est vitandum, fornicatio est illicita, etc., in quibus intellectus aliquando errare potest, ad quae tamen acquirere potest habitum qui vocatur scientia moralis ;

3. iudicium practico-practicum de moralitate actus in particulari et in concreto hic et nunc ponendo a subiecto agente, quo applicamus prima principia universalia vel scientiam moralem ad casum particularem in conclusionibus particularibus, v. g. nunc auferre hanc summam Petro, ipso inscio, et sine ratione est furtum vitandum. Hoc est iudicium particulare conscientiae quod immediate ordinatur ad operationem et versatur circa honestatem subiectivam et formalem, et est proxime practicum relate ad iudicia universalia synderesis et scientiae moralis, quae sunt remote practica ; hinc ab aliquibus dicitur iudicium ultimo practicum, non simpliciter scil. sed inter illa tria quae sunt de honestate ;

4. iudicium ultimo-practicum (seu discretivum electionis), non de moralitate sed de convenientia actus, scil. de eo quod hic et nunc est eligendum et facere convenit, sive bonum sit sive malum : hoc consequitur conscientiam a qua dirigi debet, at saepe ipsi est contrarium, v. g. pecuniam Petri arripiam, quamvis conscientia dicat esse prohibitum.

201. Conscientia definitur : dictamen seu iudicium intellectus practici affirmans actum in particulari esse licitum vel illicitum, et ideo ponendum (vel poni posse) aut omittendum a nobis. In qua definitione indicatur

1° genus ad quod conscientia pertinet, scil. dictamen seu iudicium, et sic distinguitur a ratione quae est potentia, a synderesi quae est habitus primorum principiorum practicorum quo capaces sumus habendi conscientiam, a scientia morali quae est cognitio habitualis acquisita de moralitate actuum in genere, a prudentia quae est virtus inclinans ad recte aestimandum omnes circumstantias actus concreti, et ad recte iudicandum de eius moralitate seu ad habendam conscientiam rectam, et ad praecipiendum quod dicat : conscientia enim non est habitus sed actus, et ideo facile reformatur et deponitur ; quodsì dicatur manere, non intelligendum est quod maneat in se, sed in suis causis quae sunt ratio et synderesis, aut etiamaliae supradictae ;

2° * subiectum* in quo residet : a) intellectus : iudicium enim non est in voluntate sed illam praecedit ut bonum velit et malum fugiat ; quodsì conscientia dicatur bona vel mala, non est talis formaliter in se (ac si esset subiectum bonitatis), sed regulative et ab effectu in quantum dirigit opera bona vel mala ;

b) practici : non enim sistit in contemplatione veritatis sed ad opus exequendum dirigit, et sic distinguitur a iudiciis mere speculativis et a conscientia psychologica ;

3° obiectum specificum : a) affirmantis actum in particulari i. e. in concreto cum fine et circumstantiis spectato, qualiter hic et nunc poni potest, et sic distinguitur a iudiciis speculativo-practicis scientiae moralis ;

b) esse licitum vel illicitum, et sic differt ab aliis iudiciis practicis quae agunt de utilitate, convenientia, facilitate, etc., inter alia a iudicio ultimo practico ;

c) et ideo hic et nunc ponendum vel omittendum : iudicat enim de actu ponendo, non de actu iam posito, et sic distinguitur a conscientia consequente ;

d) a nobis : conscientia enim tantum proprios actus respicit et non alienos (Rom. XIV, 4 ; I Cor. IV, 4, 5).

202. Conscientia est conclusio ratiocinii practici ; cuius Maior est a synderesi, v. g. malum est fugiendum², — minor a ratione : nunc habere concubitum cum tali muliere coniugata est malum ; — conclusionem infert conscientia : ergo mihi hic et nunc illicitus est cum illa concubitus.

Sicut autem in ratiociniis speculativis potest esse conclusio falsa, ita et in conscientia, vel a) ex parte formae, quia male deducitur ex principiis veris quae non recte applicantur, v. g. Obediendum est Deo ; atqui Deus praecipit indigenti subveniendum ; ergo hic et nunc tali proximo subvenire debeo ; — vel b) ex parte materiae, quia deducitur ex principio falso, v. g. Quod non est prohibitum non est malum ; sed concubitus cum tali muliere soluta non est prohibitus ; ergo non est malus. Quamvis enim in Maiore falsitas dari nequeat quia synderesis non errat circa prima principia, ratio tamen in minore errare potest circa principia particularia³.

203. Principium. Conscientia est regula proxima et subiectiva actuum humanorum obligans non per se et vi sui, sed vi praecepti divini, quia applicat regulam obiectivam et remotam seu legem ad casum particularem in ordine ad operationem subiecti. Sicut si praeceptum imperatoris non perveniret ad cives nisi mediante legato, praeceptum legati non obligaret nisi quia praeceptum imperatorium promulgaret (q. 19, a. 5, ad 2 ; II Sent. d. 39, q. 3, a. 3, ad 3). Unde conscientia est intimate et quasi promulgatio legis quoad actum hic et nunc ponendum.

« Conscientia, ait S. Bonaventura, II Sent. d. 39, a. 1, q. 3, est sicut praecio Dei et nuntius ; et quod dicit, non mandat ex se, sed mandat quasi ex Deo, sicut praeco, cum divulgat edictum regis ; et hinc est quod conscientia habet virtutem ligandi ». — Alia comparatione utitur S. Thomas, Q. D. de Ver. 17, a. 3, vinculi scil. physici quo non ligamar nisi per contactum seu applicationem ad corpus, unde vinculum morale seu lex non ligat nisi per legis applicationem quae fit per notitiam praecepti et conscientiam : « Ita se habet imperium alicuius gubernantis ad ligandum in rebus voluntariis illo modo ligationis qui voluntati accidere potest (scil. necessitate moralis obligationis), sicut se habet actio corporalis ad ligandum res corporales necessitate coactionis. Actio autem corporalis agentis nunquam inducit necessitatem in rem aliam, nisi per contactum coactionis ipsius ad rem, in qua agit. Unde nec ex imperio alicuius regis vel domini ligatur aliquis, nisi imperium attingat ipsum cui imperatur. Attingit autem ipsum per scientiam. Unde nullus ligatur per praeceptum aliquid, nisi mediante scientia illius praecepti... Sicut in corporalibus agens corporale non agit nisi per contactum, ita in spiritualibus praeceptum non ligat nisi per scientiam. Et ideo sicut est eadem vis qua tactus agit et qua virtus agentis agit, cum tactus non agat nisi ex virtute agentis, et virtus agentis non nisi mediante tactu ; ita eadem virtus est qua praeceptum ligat et qua conscientia ligat, cum praeceptum non liget nisi per virtutem scientiae nec scientia nisi per virtutem praecepti. Unde cum conscientia nihil aliud sit quam applicatio notitiae ad actum, constat quod conscientia ligare dicitur vi praecepti divini ».

Exinde sequitur conscientiam plus obligare quam praeceptum superioris humani : « Conscientia non ligat nisi vi praecepti divini... Unde cum praeceptum divinum obliget contra praeceptum praelati, et magis obliget quam praeceptum praelati, conscientia ligamen erit maius quam ligamen praecepti praelati, et conscientia ligabit, praecepto praelati in contrarium existente » (ibid. a. 5).

Sicut autem lex, ita conscientia, ratione modi quo ligat seu obligationis, est obligans (seu praescribens) sive negative prohibens sive positive praecipiens ; et non obligans (seu non praescribens), quae est permittens et consulens.

204. Animadversio. — Sola conscientia antecedens, quia sola influit in actum, est ipsius regula, non autem conscientia consequens, quae actum supponit ; unde rudibus, qui contrariantur putant, dicatur de actus praeteriti bonitate vel malitia esse iudicandum, non secundum scientiam quam nunc habent, sed secundum illam quam ante actum habuerunt.