Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. q. 66, a. 1-5 ; De Virt. q. 5, a. 3.

607. Aequalitas virtutum triplex intelligi potest :

1°) aequalitas secundum speciem ; 2) aequalitas in eadem specie virtutis secundum seipsam, quantum ad ea ad quae se extendit seu secundum extensionem eius ad diversa obiecta ; 3) aequalitas in eadem specie secundum gradum ac intensitatem, seu secundum participationem virtutis in subiecto.

608. Principium I. Secundum speciem virtutes non sunt aequales, sed aliae aliis perfectiores secundum quod habent obiecta nobiliora.

A. Comparando virtutes intellectuales et morales :

1. Virtutes intellectuales speculativae, quia earum obiectum est universale, ideo ut habitus (seu entitates) sunt simpliciter nobiliores secundum obiectum seu speciem, quam virtutes morales quarum obiectum^p est bonum particulare ; porro inter intellectuales eminet sapientia cuius obiectum : altissima causa, est omnium nobilius. Unde sapientia iudicat de omnibus virtutibus intellectualibus easque ordinat, et ideo architectonica dicitur.

2. Sed virtutes morales et prudentia sunt nobiliores secundum quid (sub uno respectu, scilicet in ordine ad actum), quatenus magis disponunt ad operandum : non enim tantum dant habilitatem ad bene operandum, sed etiam disponunt ad bene utendum sua habilitate. Unde ut virtutes sunt perfectiores.

B. Inter cardinales : 1) perfectior est prudentia quae est in ratione, et ideo ut obiectum habet bonum ipsius rationis per essentiam, dum aliae versantur circa bonum rationis in aliis participatum ; — 2) deinde iustitia : a) quia est in voluntate quae est potentia rationi propinquior et ideo magis rationem participat ; et b) quia non tantum bene ordinat hominem in se sed etiam ad alterum ; — 3) praefertur fortitudo temperantiae quia bonum rationis magis in ea elucet, cum eius motivum non sit delectabile per se ; insuper fortitudo appetitum sensitivum rationi subiicit circa id quod est maximum in homine, nimirum circa ipsam vitam et mortem ; — dum 4) temperantia versatur circa ea quae immediate inserviunt vitae¹.

C. Comparando virtutes morales speciales, post prudentiam eminent religio et poenitentia quae propinquius accedunt ad Deum.

609. Principium II. Secundum extensionem prudentia et virtutes morales perfectae utpote connexae sunt aequales, quia augeri nequeunt extensive, cum disponunt ad faciendum bonum in omnibus circumstantiis ; ideo in omnibus hominibus, et in eodem homine etiam diversis temporibus, secundum extensionem sunt aequales (a. 1). — Contrarium est dicendum de inchoationibus virtutum, et de virtutibus intellectualibus, quia non sunt connexae.

610. Principium III. Secundum intensitatem virtutes morales perfectae, quia sunt connexae, sunt aequales in eodem homine eodem tempore ; unde si una augetur, omnes proportionaliter augentur, sicut digiti manus sunt inaequales secundum quantitatem, sed sunt aequales secundum proportionem cum proportionaliter augentur. Quod intelligendum est a) ex parte prudentiae et secundum formale virtutis quod est ordinatio rationis ad bonum : per prudentiam enim aequaliter adhaerent bono rationis seu medio quod omnibus ab una et eadem prudentia aeque bene constituitur. « Existente ratione aequaliter perfecta in uno et eodem, oportet quod proportionaliter secundum rationem rectum medium constituatur in qualibet materia virtutum » ; unde aeque conformantur rationi. Attamen b) non augentur semper secundum materiale i. e. secundum inclinationem et pronitatem subiecti ad actus ipsi proprios, nam homo potest esse promptior ad quasdam virtutes, sive ex dispositione corporis, sive ex consuetudine, sive ex gratiae dono (a. 2).

Possunt autem esse inaequales secundum intensitatem in diversis hominibus et in eodem homine diversis tem-[^1. insidiatnr bonis operibus ; obedientia, non ex parte obiecti, sed ex parte eius cui renuntiat ; fortitudo quia defendit et propugnat bonum commune cuius adaequationem facit iustitia : est administratio iustitiae ; liberalitas quatenus intendit supplementum et splendorem iustitiae : sic ornatus est iustitiae et aliquo sensu maior, sed simpliciter est minor quia ordinatur sub principali virtute iustitiae.]

poribus : ita enim non sunt connexae. « Si vero consideratur virtus ex parte subiecti participantis, sic contingit virtutem esse maiorem vel minorem, sive diversa tempora in eodem, sive in diversis hominibus ; quia ad attingendum medium virtutis, quod est secundum rationem rectum, unus est melius dispositus quam alius, vel propter maiorem assuetudinem, vel propter meliorem dispositionem naturae, vel propter perspicacius iudicium rationis, vel etiam propter maius gratiae donum » (a. 1).

611. Animadversio. — Virtutes mere intellectuales, quia non sunt connexae, non sunt aequales secundum extensionem vel intensitatem.