Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 6, a. 4 et 5.

68. Violentia, quae vocatur coactio quando exercetur erga ens quod habet cognitionem, proprie est motio quae procedit a principio extrinseco, contranitente passo, i. e. repugnante eo quod vim patitur. Dicitur: 1° a principio extrinseco, et sic differt violentum a naturali et voluntario quae sunt ab intrinseco: nihil enim proprie sibi ipsi violentiam infert, secus enim simul ad idem tenderet et non tenderet; 2° contranitente passo i.e. dum patiens omni conatu repugnat: si enim aliquid naturaliter vel voluntarie dispositum sit vel non indispositum sed indifferens ad patiendum id quod est ab extrinseco, passio erit naturalis aut voluntaria vel permissa, non violenta. Hinc distinguitur a) violentia stricte dicta seu absoluta et perfecta, quando patiens resistit quantum potest, v.g. mors illata illi qui defendit vitam; et b) violentia late dicta, imperfecta et secundum quid, quando resistit sed non quantum potest, v.g. mors illata martyri. Differt a) a necessario cui addit quod sit a principio extrinseco, dum necessarium etiam possit esse ab intrinseco; b) ab involuntario quia hoc potest esse ab intrinseco, ex cognitione mali vel defectu cognitionis finis. Omne siquidem violentum est necessarium, et, si agitur de cognoscente, involuntarium; sed non e contra; c) ab eo quod dicitur violentia moralis: cum proprie dicta violentia physica (quae a S. Thoma, II Sent. d. 25, q. 1, a. 2, vocatur sufficiens et compellens) non est confundenda improprie dicta seu moralis (vocatur insufficiens et impellens), quae infertur minando et increpando quaeque coincidit cum gravi metu incusso, praesertim quando aliquid resistendo non impediretur sed tunc externa vi efficeretur, v. g. egressio e domo facta ab aliquo qui secus manu militari expellitur.

69. Violentia potestne inferri voluntati? — Duplex est actus voluntatis: unus immediate ab ea elicitus, scil. velle; alter ab illa imperatus, mediante alia potentia exercitus, v. g. voluntarie cogitare, deambulare, loqui. Quantum ad priorem non potest voluntati violentia inferri: actus enim elicitus est ipsa inclinatio voluntatis ad aliquid procedens ab intrinseco principio cognoscente; sed actus violentus procedit a principio extrinseco; ergo impossibile est actum voluntatis esse violentum. Et sane, violentum est contra inclinationem passi; sed actus elicitus voluntatis, cum sit ipsius voluntatis inclinatio, non potest esse contra inclinationem suam; unde ait Anselmus, de Lib. arb. c. 6. « Invitus nemo potest velle aliquid, quia non potest velle nolens velle ». — Quantum autem ad actus imperatos violentiam pati potest, in quantum per violentiam potentiae nostrae externae vel internae moventur contra imperium voluntatis, vel impediuntur ne illud exequantur, v. g. pes ne faciat gressum, oculus, claudendo illum, ne videat, etc. Hinc:

a) Nullus potest cogere ipsam voluntatem, nec ipse Deus. b) Deus solus, utpote causa et voluntatis et ipsius actus, potest illam immutare i. e. transferre de uno in aliud et facere de nolente volentem, de volente hoc volentem illud; tunc tamen non violentiam infert, seu non cogit voluntatem contra suam inclinationem, sed facit ut uni inclinationi voluntatis alia succedat. c) Deus, angeli, diabolus, contra voluntatem, possunt movere intellectum, imaginationem, appetitum sensitivum ad aliquod obiectum; quo casu motus ille respectu harum facultatum non est violentus, sed respectu voluntatis. d) Illi omnes, et homines possunt movere membra exteriora et sensus externos contra voluntatem.

70. Principia. Violentum directe opponitur voluntario, ac proinde facit involuntarium: violentum enim (quando infertur enti cognoscenti) est a principio extrinseco contra inclinationem subiecti volentis; voluntarium autem est ab intrinseco i. e. a propria inclinatione voluntatis (cfr. can. 2205, § I).

« Commune est voluntario et naturali, ait S. Thomas a. 5, quod utrumque sit a principio intrinseco (i.e. a propria inclinatione agentis); violentum autem est a principio extrinseco (contra inclinationem subiecti). Et propter hoc, sicut in rebus quae cognitione carent, violentia aliquid facit esse contra naturam (innaturale), ita in rebus cognoscentibus facit aliquid esse contra voluntatem... quod dicitur involuntarium ».

Hinc quod fit a principio extrinseco:

1) Si subiectum externe et interne resistat quantum possit, est absolute violentum et omnino involuntarium, 2) Si externe resistat, interne consentiat, non est voluntarium nec involuntarium sed volitum; 3) Si non consentiat nec resistat, vel non resistat quantum possit, sed se passive habeat, dum resistere vel magis resistere non debeat, non est voluntarium sed permissum; 4) Si non consentiat, sed nec etiam resistat quantum debeat, est voluntarium indirecte (n. 60, II); 5) Si non resistat quantum possit sed consentiat, est violentum secundum quid sed simpliciter voluntarium, eo minus tamen quo maior fuerit violentia vel quo magis ipsum restiterit: voluntarium enim est « uno modo secundum actionem cum aliquis vult aliquid agere, alio modo secundum passionem cum aliquis vult pati ab alio; unde cum actio infertur ab aliquo exteriori, manente in eo qui patitur voluntate patiendi, non est simpliciter violentum quia, licet ille qui patitur non conferat agendo, confert tamen volendo pati; unde non potest dici involuntarium » (a. 5, ad 2).

Puella, vi oppressa, si resistit quantum potest, opprimitur involuntarie; si non resistit quantum debet vel si consentit, voluntarie et culpabiliter; si non resistit quantum potest sed quantum debet, non involuntarie sed permissive. Secluso periculo consensus, non tenetur resistere mediis inutilibus, vel extraordinariis (occisione aggressoris), vel etiam clamando si adsit periculum notabilis damni, v. g. mortis, nimiae verecundiae: hisce in casibus oppressio non est voluntaria. Quodsi interne consentiat, externe resistat quantum debet, externa oppressio non ideo vere est voluntaria, sed tantum volita.