S. Th. I-II, q. 91, a. 2.

244. Thesis. In creatura rationali datur lex naturalis, quae cum natura est indita et essentialiter ipsi coniuncta — ac naturali lumine rationis cognoscitur.

Prima pars est fide certa, cum clare eam doceat magisterium ordinarium Ecclesiae ex ipsa Scriptura (Ps. IV, 6-7 sec. LXX et Vulg.) contra atheos, materialistas, positivismi moralis defensores et evolutionistas ; altera est certa contra traditionalistas qui assererent legem naturalem, in praesenti hominis lapsi statu, nonnisi supernaturalis revelationis aut traditionis lumine nobis innotescere.

Probatur : 1) In Scriptura Apostolus docet (ad Rom. II, 14-15) gentes quae legem (scil. positivam, mosaicam) non habent, naturaliter (i. e. duce lumine naturalis rationis) ea quae legis sunt (quae lege mosaica praescribuntur) facere, sibi esse legem (i. e. iis inesse), eam scriptam habere in cordibus ; esse veram legem pro cuius violatione vel observatione a conscientia accusantur vel defenduntur ; legem esse a Deo latam quia conscientia accusat coram Deo qui secundum hoc ipsos est iudicaturus.

2. Patres aiunt inesse omnibus legem naturalem, — cam non esse scriptam sed inhaerentem, innatam, insertam, — esse inscriptam in cordibus, — naturam esse boni operis magistram, etc.

Ita Iustinus, dial. 93 ; Origenes, in Rom. l. II, n. 7, 8, 9 ; Tertullianus, adv. Marc. V, 13 ; Hieronymus, ep. 121 ad Alg., q. 8 ; — Chrysostomus, hom. 12 et 13 ad pop. Ant. ; Gregorius Naz., or. 28, n. 16 ; Ambrosius, ep. 73 ; Augustinus, in Ps. 57, n. 1 ; in Ps. 118, serm. 25, n. 5 ; Gregorius M., in Evang. hom. 31, n. 3 ; — Origenes, in Num. hom. 10, n. 3 ; Augustinus, conf. II, 4 ; serm. D. in monte, II, c. 9 ; Hieronymus, ep. 121 ; — Ambrosius, de fuga saec. 3, n. 15 ; ep. 73 ; Tertullianus, de cor. 6 ; Basilius, in hexaem. han. 9, n. 3 et 4 ; Cyrillus Al., c. Iul. I. 3 ; etc.

3. Sensus intimus et conscientia testatur alias actiones esse bonas, alias malas, has finis seu boni perfecti assecutioni obstare,

Summa Theologiae Moralis I. — 15.

illas esse necessarias ad finem et obligatorias, ita ut qui mandato paret animi pacem assequatur, dum qui idem praetergreditur conscientiae stimulis agitetur ; — ex quibus nascitur consensus populorum de existentia legis independenter a potestate humana.

4. Idem ratio docet, quod ita ostendit S. Thomas : Lex potest esse in aliquo dupliciter, uno modo in legislatore sicut in regulante et mensurante, alio modo in subdito ut in regulato et mensurato, quia in quantum aliquid participat de regula et mensura, sic regulatur et mensuratur. Atqui omnia quae divinae providentiae subiiciuntur, a lege aeterna regulantur. Ergo omnia participant aliquo modo legem aeternam, in quantum habent inclinationem in proprios actus et fines. Sed creatura rationalis excellentiori modo providentiae subiicitur, in quantum ipsius fit particeps, sibi et aliis providens. Ergo in ipsa est specialis participatio legis aeternae in quantum habet inclinationem ad debitum actum et finem sibi cognitum ; et haec participatio est lex naturalis.

Definiri potest : ordinatio creaturae rationalis ad finem ultimum in ipsa natura fundata et naturali lumine rationis percepta ; seu participatio legis aeternae in natura rationali, ordinationi menti creaturae impressa qua lex aeterna in ea participatur.

S. Th. I-II, q. 91, a. 2 et q. 94, a. 1.

245. Thesis. Participatio legis aeternae in creatura rationali est vera lex. — Est enim

1. ordinatio rationis : creatura rationalis participat legem intellectualiter et rationaliter, et ideo participatio legis aeternae in ipsa proprie lex vocatur quia est aliquid rationis : dictamen a ratione constitutum ; in aliis creaturis non participatur rationaliter, unde in ipsa propria inclinatio non dicitur lex nisi per similitudinem ;

2. est a Deo promulgata communitati : quamvis enim promulgatio fiat in singulis, impressione rationis, fit tamen ratione non quidem ut particularis est, sed ut communis et eadem in omnibus, ab auctore naturae proveniens ; 3) fit ad moralem honestatem, non unius, sed totius humanitatis¹.

246. Essentia legis naturalis. — Lex naturalis non est lex quatenus est in legislatore ut regulante, ac proinde non est ipsa lex aeterna, sed est lex ut est in subditis ut in regulatis, ac proinde est participatio, manifestatio, promulgatio passiva legis aeternae in nobis.

Et quidem :

1. Non est voluntas Dei sive necessaria sive libera² : non enim actiones sunt bonae vel malae quia a Deo volente praecipiuntur vel prohibentur, sed praecipiuntur vel prohibentur ut in se intrinsecce bonae vel malae, et quidem bonae quae exiguntur ut necessariae ab ordine non possunt non praecipi, et malae non possunt non prohiberi. Unde si fieri impossibile Deus non vellet legem naturalem, haec tamen eodem modo nobis innotescere et obligaret, quia eodem modo a ratione divina imperante constitueretur natura humana, et ipsa sicut et actus nostri ordinarentur ad finem ultimum³. Lex scil. essentialiter est ordinatio rationis, non voluntas.

2. Neque voluntas aut potestas Dei necessario videtur attendenda ut innotescat lex naturalis. Necessitatis moralis enim seu obligatio est absoluta necessitas medii ad finem absolute necessariam (Q.D. de Ver. 17, a. 3), ita ut medium non solum sit necessarium sub conditione si quis velit finem, sed absolute quia et finis est absolute necessarius et omnino nobis impositus. Unde ad cognoscendam legem seu obligationem sufficit ut adsit absoluta necessitas finis qui omnino imponitur, et cognoscatur necessaria connexio mediorum ad finem, et consequenter obligatio ad illa media. Iamvero necessitate physica naturae nobis imponitur finis : summum bonum naturae rationalis et summa felicitas, ita ut non possimus illum non velle ; et ratio a) cognoscere potest, quaedam bona particularia naturae rationali convenientia pertinere ad illum finem (tamquam conditionem necessariam verae perfectionis et ultmae felicitatis), quaedam vero non pertinere, ac b) ita percipere valet necessariam connexionem aliquorum actuum, tamquam mediorum, cum illo fine. Ergo absoluta necessitas moralis mediorum et obligatio ex natura orta seu lex naturalis cognosci potest, abstrahendo a Deo, quin scil. attendatur ad voluntatem vel auctoritatem Dei⁴. — Quod tamen non excludit remote et ultime legem naturalem a Deo pendere et obligationem, noto Deo, plenius et perfectius percipi.

3. Non tamen est imperativum categoricum rationis aut voluntatis autonomae (Kant et Rationalistae). Autonomia enim conciliarii nequit cum idea verae obligationis, quia ratio humana non potest seipsam obligare. Unde obligatio non constituitur a ratione humana, sed ex inclinatione necessaria nostrae naturae imponitur, quae immutari non valet a nobis quaeque immutabilis semper persistit. — Insuper haec sententia nititur falso fundamento hominem sibi esse finem, seu finem in se (cfr. Syll. prop. 3 et 50), dum tamen essentialiter sit creatura Dei ab eo pendens et ad ipsum ordinata. Finis ultimus scil. non est a ratione constitutus sed ab auctore naturae.

Itaque in actu primo considerata, lex naturalis est habitualis inclinatio naturae rationalis ad proprios actus, scil. ad cognoscendum et appetendum finem seu bonum perfectum, et media ad illum necessario conducentia seu actus honestos eligendos ; unde natura vere sibi est lex, hoc sensu quod ex inclinatione necessaria et ineluctabili naturae ad finem oritur obligatio ad media adhibenda. Aliis verbis, lex naturalis est lumen rationis naturalis quo discemere valemus quid sit bonum faciendum vel malum vitandum ; quod lumen ostendit bonitatem et malitiam et regula est nostrorum actuum, in quantum est a lumine divino derivatum et impressio est divini luminis in nobis. — In actu secundo considerata, lex est actuale dictamen seu iudicium rationis, praescribens modo generali quid sit bonum faciendum, quid malum vitandum. Hinc

a) quamvis lex naturalis non sit habitus, cum non sit id quo ratio agit, sed quod dictat, praecepta legis naturae tamen non semper actu considerantur a ratione, et tunc insunt ei habitualiter, et sic potest lex naturalis dici habitus, quia habitu tenetur ;

b) differt a synderesi, quae non est lumen rationis innatum vel actuale ipsius dictamen, sed est habitus (seu facilitas, non stricte innata sed sponte ex intellectu profluens) quo facile enuntiamus non omnia sed prima principia moralia ; unde virtute haec principia continet ;

c) differt a conscientia, quae non est norma agendi generalis sed iudicium de agendis in particulari.

247. Fundamentum legis naturalis. — Non solum de essentia, sed etiam quaerendum est de fundamento legis seu obligationis naturalis, ac consequenter omnis obligationis ; nam obligatio positiva fundatur super obligatione legis naturalis, quatenus haec praecipit superioribus esse obediendum.

Iamvero ex dictis constat :

1. Fundamentum unicum, sufficiens, aut ultimum non esse voluntatem Dei sive liberam sive necessariam : non liberam quia agitur de lege necessaria, non necessariam quia ab aliquo anteriori pendet a quo necessitatem habet, scil. a sapientia et essentia divina (Q. D. de Ver. 23, a. 6) ; ac proinde non est fundamentum ultimum, unicum, et sufficiens. — Aiunt quidem adversarii nullum dari legem sine legislatore, nullum praeceptum posse concipi sine voluntate et auctoritate praecipientis. Sed

a) id verum est de lege positiva quae non est necessaria, non de lege naturali cuius obligatio ex natura rerum oritur et ex necessaria tendentia nostrae naturae ad finem ; —

b) ceterum dicendo legem naturalem esse obligatoriam, quia ratio dictat voluntati Dei praecipientis esse obediendum, difficultur a contradictione se liberabunt, quia dictum principium ut a sola ratione praeceptum cognoscitur tamquam obligatorium et non pendet ultimate a cognitione voluntatis Dei ; secus daretur circulus vitiosus ; —

c) denique prima principia legis naturalis v. g. bonum faciendum, etc. cognoscuntur ante cognitionem Dei, sicuti haec praecedit ipsa cognitio terminorum quibus constat et quibus cognitis statim enuntiantur⁵. Unde licet Deus in ordine ontologico sit necessarium fundamentum legis naturalis, non ita in ordine logico cognitionis.

2. Nec fundamentum esse solam rationem humanam, quia sicut effectus plus pendet a causa prima quam a causa secunda, ita obligatio plus pendet ab auctore naturae et lege aeterna quam a natura et ratione humana a Deo participata : ordo enim essentialis rerum non est a ratione nec a seipso sed derivatur a lege aeterna.

Videtur fundamentum distinguendum esse duplex :

a) Unum secundarium et proximum : ipsam naturam humanam complete spectatam cum suis relationibus essentialibus et necessariis, — vel finem eius ultimum absolute ipsi impositum, — vel ordinem essentialem rerum secundum quem quaedam necessariam connexionem habent cum fine ultimo ; et hoc est sufficiens ad concipiendam veram et proprie dictam obligationem naturalem, ut diximus.

b) Alterum primarium, remotum, et ultimum : ipse intellectus Dei, seu lex aeterna cum eius radice, essentia divina. Lex aeterna enim est fons naturae et rationis humanae, et haec non est regula actuum nostrorum nisi a ratione divina cuius est participatio. Eodem modo duplex est fundamentum principiorum rationis speculativae et veritatum aeternarum : proximum scil. natura rerum et relationes quae inter eas vigent (quod sufficit ad veritates necessarias concipiendas), et ultimum quod est essentia et intellectus Dei. Et sicut cognoscere valemus veritatem primorum principiorum rationis speculativae ex solo fundamento proximo, natura rerum, quin cognoscamus eorum ultimum fundamentum, intellectum divinum ; ita cognoscere valemus veritatem et obligationem primorum principiorum rationis practicae, quin cognoscamus eorum ultimum fundamentum : intellectum divinum et legem aeternam.

248. Corollarium : Systema moralitatis laicae seu, ut aiunt, obligationis a Deo independentis⁶, itaque confutandum est, dicendo illud esse

a) essentialiter incompletum, cum de Deo vero fine ultimo et de nostris erga Deum officiis taceat ; b) falsum, quatenus affirmat legem naturalem fundari in sola natura vel ratione, exclusa lege aeterna Dei ;

c) inefficax, quia lex caret sufficienti sanctione, ac proinde, spectatis hominum propensionibus ad vitia, de facto eam non sufficienter observant.

At non videtur dicendum contradictorium, ac si impossibile esset concipere legem naturalem abstrahendo a Deo legislatore, obligationem sine Deo volente ac iubente : id enim est nimium dicere, et non videtur verum.

Quodsi dicatur obligatio non posse concipi nisi cognoscatur finis ultimus attingendus, in concreto spectatus, qui est Deus ; id solum putamus necessarium ad cognitionem completam totius legis moralis. Ad partialem cognitionem sufficit notitia finis in abstracto considerati in quantum est summum et completum bonum naturae rationalis. — Sed, etiam hoc dato, non adhuc Deus esset spectandus supremus legislator aut voluntate iubens, sed solum ut Summum Bonum prosequendum.

249. Animadversio. — Differunt itaque lex aeterna et lex naturalis :

1. subiective : illa est in Deo, haec in mente creata ; — et ideo

2. materialiter in esse physico : illa est sapientia (ac essentia) divina, haec est lumen creatum rationis ab illa participatum ; — et consequenter

3. cognoscibilitate : illa in se cognoscitur a solo Deo et beatis, haec rationis lumine percipitur.

Conveniunt autem : 1° formaliter et in ratione dictaminis, quia eadem est utriusque rectitudo et obligatio cum una sit alterius participatio ; et ideo

2° obiective quia eadem dictant, non quidem a) totaliter secundum totam extensionem : lex aeterna enim se extendit etiam ad creaturas irrationales et ad ea quae Deus lege positiva praecipit (vel ab aliis praecipere ordinat) ; sed b) partialiter : quamvis enim non omne quod praecipit lex aeterna praecipitatur a lege naturali, omne tamen quod lex naturae praecipit etiam a lege aeterna praecipitur. Sunt ergo eadem lex sicut eadem est imago sigilli et sigillati ; sigillum tamen magis est extensum quam sigillatum.

S. Th. I-II, q. 94, a. 2 et 3 ; q. 100, a. 1.

250. Lex naturalis est una, continens plura praecepta. — Lex naturalis, quamvis ratione materiae circa quam versatur, plura contineat praecepta, in se tamen est una, tum quia ad unum ultimum finem tendit, tum quia omnia illa praecepta fundantur in uno primo principio universali : Bonum est faciendum, malum est vitandum.

Probatur : Ratio humana tum speculativa tum practica est essentialiter deductiva. Sicut autem ens est primum quod ab intellectu cognoscitur, ita bonum est primum quod cognoscitur a ratione practica. Unde sicut primum principium speculativum fundatur in notione entis : Impossibile est idem esse et non esse, ita primum principium practicum fundatur in notione boni : Bonum est faciendum, malum vitandum ; et ideo ratio nihil praecipit aut prohibet nisi quod naturaliter apprehendit ut bonum vel malum¹.

251. Ordo et divisio praeceptorum. — Lex naturalis modo generali ea omnia complectitur, quae rationali naturae ita conveniunt vel repugnant ut ad ordinis conservationem ab ipso naturae Creatore necessario praecipiantur vel prohibeantur²; unde ad legem naturalem pertinent omnia praecepta, ad quae ex rei natura et independenter a quacumque lege positiva obligamur. Inter quae multiplex datur ordo :

A. Ratione materiae, dupliciter : a) secundum triplicem hominis inclinationem naturalem ad bonum, sive esse naturalis i. e. existentiae conservandae, sive vitae animalis v. g. prolis procreandae, sive vitae rationalis sibi propriae.

Bonum enim habet rationem finis, unde homo ut bona habet omnia ad quae habet naturalem inclinationem. Sed homini inest triplex inclinatio : 1) ad bonum secundum naturam quam habet communem cum omnibus substantiis, quae omnes appetunt conservationem sui esse ; 2) ad bonum secundum naturam quam habet cum animalibus communem, uti procreatio et educatio prolis ; 3) ad bonum secundum naturam rationis, quae sunt sibi propria, v. g. quod Deum colat et in societate vivat.

Hinc distinguuntur praecepta secundum naturam substantiae (abstinentia, fortitudo), secundum naturam animalis (castitas, prudentia), et secundum naturam hominis (religio, iustitia) ;

b) secundum triplicem hominis relationem naturalem seu ordinem : 1) ad Deum ut ad ipsius principium primum, et ultimum finem ; — 2) ad seipsum : constat enim duplici parte, cuius una superior regat partem inferiorem oportet ; — 3) ad proximum : factus socialis, destinatur homo ad societatem coniugalem, domesticam, politicam. Hinc distinguuntur praecepta in Deum, in seipsum, et in proximum, secundum quod homo spectatur ut ens creatum, rationale, vel sociale.

Ordo ad Deum est ordo subiectionis ; ordo ad proximum est ordo aequalitatis et proximitatis, qua persona eius in se vel in rebus suis violari prohibetur, et ipse est ad instar nostri diligendus ; ordo hominis ad seipsum est conformitatis sui et facultatum suarum (quorum non est dominus) ad rationem et ad naturam rationalem ac eius proprium finem, atque subordinationis ad speciem humanam et bonum commune.

B. Formaliter, ex parte modi quo in lege continentur, seu ratione cognitionis et nexus logici inter principia legis naturae :

1. alia sunt generalia, universalissima, communissima, indeterminata, per se evidentia, omnibus nota ex sola intelligentia terminorum, v. g. Bonum est faciendum, malum vitandum ; Quod tibi non vis fieri ne alteri facias ; Secundum rationem est vivendum ; Creatori est obediendum ; Suum cuique est tribuendum ; Summum Bonum est amandum ; Nulli iniuria est facienda ; Conformiter vive naturae tuae entis rationalis, creati, socialis, etc.

2. alia sunt magis propria et determinata, particularia, ut conclusiones ex primis deducta, et haec sunt

a) vel immediate, proxime et evidenter ex primis deducta, quae sunt praecepta decalogi ; vel

b) remotiora, quae non ita evidenter sed mediate et multis consequentibus deducuntur, v. g. quod usura sit iniusta, mendacium semper sit illicitum, iniuria illata non sit propria auctoritate vindicanda, res inventae sint restituendae.

C. Ratione, vis et efficaciae, seu necessitatis ad finem, et nexus ontologici et realis :

1. alia sunt praecepta primario intenta, quae natura omnino exigit, quia sunt omnino necessaria ad finem quem natura directe et principaliter intendit : sic matrimonium est omnino necessarium ad debitam procreationem et educationem prolis ;

2. alia sunt secundario intenta, ex primis derivata, ad quae natura multum inclinat, quae vel sunt necessaria, non quidem ut finis primarius obtineatur, sed ut obtineatur decenter, congrue, facilius, vel sunt necessaria ad finem secundarium quem natura non directe sed concomitanter et subordinate ad alterum intendit : sic unitas matrimonii congruit educationi prolis et necessaria est ad pacem familialem.

Breviter : alia praecepta sunt circa necessaria sine quibus ordo moralis est impossibilis ; alia, circa valde utilia, quae non sunt stricte necessaria, ita ut ordo sine illis, quamvis minus perfecte, subsistere valeat³.

Hinc relate ad finem omnino ultimum et primarium legis naturalis, qui est Deus et dilectio Dei super omnia, distinguuntur

a) praecepta prima, quae stricte necessaria ad dilectionem Dei praecipiunt, vel prohibent ea quae directe illam impediunt et ab illa avertunt ; quorum

1. alia immediate dicunt ordinem necessarium, vel repugnantiam, ad ultimum finem, Deum : sunt praecepta primae tabulae ;

2. alia immediate dicunt ordinem necessarium, vel repugnantiam, ad dilectionem nostri vel proximi, mediate tamen ad ultimum finem, quatenus sunt media ex natura rei necessaria ad illum : dilectio nostri quidem quia est praedispositio necessaria ad dilectionem Dei et proximi, cum non possimus tendere nisi ad bonum nostrum, nec amare aliquem nisi imitando amorem nostri, et quia vita nostra est conditio necessaria ad obtentionem finis ; dilectio proximi quia societas est medium hominibus ex natura rei omnino necessarium ad finem obtinendum, unde huc spectant ea quae necessaria sunt societati sine quibus subsistere non potest : sunt praecepta secundae tabulae.

Quae omnia graviter praecipiuntur vel prohibentur ut omnino necessaria ad finem ultimum vel ipsi omnino opposita ;

b) praecepta secunda ex primis derivata, quae praecipiunt ea quae necessaria sunt ut decenter, melius, facilius obtineatur finis, et prohibent ea quae ab illo retardant vel ad illum referri nequeunt, uti sunt 1) illa quae includunt parvam quamdam irreverentiam erga Deum, et solum deficiunt a modo cultus debito ; 2) iustitiae vel charitatis aliquatenus detrahunt ; vel 3) solum necessitatis aut utilitate carent. Haec praecipiuntur vel prohibentur leviter, quia non stricte necessaria ad finem ultimum nec ab illo avertunt⁴.

Ex praedictis constat non eadem esse praecepta primaria vel secundaria cognitu, et primaria vel secundaria necessitate et intentione naturae ; multa enim secundaria cognitu quae a primis principiis deducuntur per conclusiones (etiam remotam) sunt a natura primario intenta, ut prohibitio homicidii, adulterii, furti ; unde bene inspiciendum est quonam sensu illi termini apud auctores usurpantur.

252. Obiectum legis naturalis sunt actus virtutum. — Actus virtutum, secundum genus, in quantum sunt virtuosi, omnes sunt de lege naturae : haec enim comprehendit omnia ad quae inclinatur homo secundum naturam. Unumquodque autem inclinatur ad operationem convenientem suae formae ; forma vero hominis est anima rationalis. Unde homo naturaliter inclinatur ad operandam secundum rationem, quod est agere secundum virtutem. — Si tamen actus virtuosi spectentur secundum seipsos, in quantum sunt tales vel tales, secundum speciem, non omnes sunt de lege naturae, quia plures sunt de consilio, aut de iis ad quae natura non inclinat, sed quae homines inquisitione rationis adinvenerunt quasi utilia ad bene vivendum.

253. Subiectum legis naturalis. — Quia lex naturalis cum natura rationali est indita et essentialiter ipsi coniuncta, hinc ipsi subiiciuntur et ea ligantur omnes creaturae rationales, non tantum adulti (inter quos beati et damnati), sed et pueri et perpetuo amentes : hi tamen non perfecte et in actu secundo quia usum rationis et legis cognitionem non habent, sed imperfecte et in actu primo quia potentiam ad illa habent. Hinc

1. licet in istis non adsit peccatum formale quia deficit usus rationis et libertatis, peccant tamen materialiter, agendo contra legem naturae ipsis habitualiter inhaerentem ;

2. idem dicendum est de dormientibus, ebriis et aliis qui legem hic et nunc ignorant, nisi tamen causam peccati culpabiliter posuerint, quo casu etiam peccant formaliter ;

3. qui praedictos inducunt ad agendum contra legem naturalem, peccant formaliter : sunt enim horum peccatorum causa moralis vel et physica, et ideo voluntate sua illa participant et amplectuntur : actio enim instrumenti merito imputatur principali agenti. Accedit quod saepe sint causa malae consuetudinis in illis, et scandali in adstantibus.

S. Th. C. Gent. III, 140-141.

254. Notiones. — Sanctio a) ex parte causae seu originis, est interna (et concomitans) quae naturaliter procedit et ipso facto, ex ipsa actione seu ex rei natura, legis observantiam vel violationem consequitur, v. g. tranquillitas et remorsus conscientiae, bona et mala fama, indispositio corporalis ex ebrietate ; — et externa (seu inflict a) quae provenit ex causa extrinseca, seu ex legis dispositione connectente cum observantia legis vel violatione, v. g. si ebriosus a iudice punitur mulcta ;

b) ex parte effectus, est perfecta seu sufficiens, quae ex natura sua valet omnes subditos (sive absolute, sive relative pro certis adiunctis) in omni casu movere ad observantiam legis, et debitam habet proportionem cum merito et demerito ; — vel imperfecta et insufficiens.

255. Thesis. Sanctio legis naturalis imperfecta et interna existit in praesenti vita ; — perfecta est in altera vita, ex consecutione vel amissione ultimi finis.

a) Probatur 1ª pars. Adest sanctio interna, nam virtus est perfectum bonum huius vitae ; et culpam saepius sequuntur 1) remorsus conscientiae, quia « impetu malitiae vel passionis cessante quo mala faciunt, secundum rationem cognoscunt se male egisse et dolent¹. » ; 2) dolor in anima ; 3) aegritudo in corpore. Unde Sap. XI, 17 : Per quae peccat quis, per hoc et torquetur. Est autem imperfecta, tum quia non sufficienter inducit ad legis observantiam, nam ipsam vitam aliquando tenemur exponere, ac multae sunt seductiones in hac vita ad quas superandas requiritur sanctio bonis huius vitae praestantior ; tum quia, experientia testante, non retribuit unicuique secundum iustitiam.

b) Probatur 2ª pars 1) ex ordine essentiali rerum : Ubi est debitus ordo in finem, oportet quod ordo ad illum finem ducat, recessus ab ordine finem excludat. Sed ex Dei dispositione et lege actus humani essentialiter ordinantur ad finem ultimum. Oportet ergo quod servantes ordinem consequantur finem ultimum (quod est praemiari) ; ab ordine autem recedentes a fine excludantur (quod est puniri). Confirmatur :

a) Sicut res naturales ordinationi divinae providentiae subiiciuntur, ita et natura humana ; ergo sicut in rebus naturalibus ordo servatus ex necessitate producit conservationem et bonum in ipsis, ita in rebus humanis oportet quod ordo legis divinitus impositae servatus, ex dispositione gubernantis ducat ad bonum retributionis, ordo legis praetermissus, ad malum poenae.

b) Nam materia non consequitur formam nisi fuerit disposita convenienter. Atqui finis est perfectivo voluntatis sicut forma est perfectio materiae. Ergo voluntas non consequitur finem nisi fuerit disposita convenienter. Sed disponitur per intentionem et desiderium et prosecutionem finis. Ergo non consequetur ille cuius intentio a fine avertitur.

c) Quod etiam valet de fine supernaturali. Nam qui recedit a fine naturali, etiam recedit a supernaturali fine, quia ordo naturalis est fundamentum elevationis ad finem supernaturalem. Recedit scil. a Deo ut principio omnis perfectionis.

2. ex sapientia supremi legislatoris : Deus, utpote legislator sapientissimus et providentissimus, intendit ut lex naturalis ab omnibus servetur. Sed experientia testante, unum medium efficax atque necessarium liberos homines, pravis cupiditatibus et voluptatibus motos, ad hoc inducendi est sanctio perfecta, quae omni virtuti et difficultati legis ita sit proportionata ut, omnibus consideratis, nunquam vere utile sit homini a lege recedere. Ergo Deus sanctionem perfectam statuit. In praesenti autem vita deest talis sanctio perfecta. Ergo sanctio perfecta pertinet ad vitam futuram seu ad statum termini et finis, ut voluntas humana quae naturaliter tendit ad felicitatem, spe huius consecutionis et timore amissionis, ad observantiam legis efficaciter moveatur.

3. ex sanctitate et iustitia supremi domini : Homines ab invicem discriminantur actibus suis, quibus competit imputabilitas atque meritus. Atqui sanctitas divina exigit ut hoc discrimen resultans ex imputabilitate actuum humanorum in vita futura servetur ; et iustitia exigit ut praemium merito, poena demerito tribuatur. Ergo. Nam, si bonum et malum relate ad essentialem consecutionem finis aequaliter se haberent, nullum esset essentiale discrimen moralitatis, quia omnis moralitas ex relatione ad ultimum finem pendet ; et ita : a) practice destrueretur intrinseca differentia inter bonum et malum, et Deus videretur indifferens ad bonum et malum ; quod contradicit eius sanctitati ; — b) lex Dei impune violetur, et creatura rebellis posset subterfugere eius voluntatem ac de ipso quasi triumphare ; quod repugnat iustitiae domini divini.

256. Sanctio non nocet moralitati. — Nam bonum agere propter praemium, malum vitare propter poenam dupliciter contingere potest : a) ita ut praemium vel poena unicum sit motivum actus, sine ullo respectu ad eius bonitatem vel malitiam, et talis modus est malus quia pervertit ordinem, cum medium praeponatur fini ; b) ita ut homo utatur spe praemii vel timore poenae ad bonum efficacius prosequendum et malum efficacius vitandum, et talis modus est conformis ordini intento a legislatore qui sanctionem apponit ut medium ad urgendam legis obligationem. Quod confirmatur universali praxi parentum et magistrorum in educandis pueris (n. 133, 3).

Hinc ethica Kantiana quae adstruxit solum motivum obligationis non est perfectior quam christiana, quam dicunt fundari in timore et spe. Nam ex una parte ethica christiana non docet moralitatem pendere a timore et spe, sed ea esse in adiumentum ; ex altera parte renuit Kant admittere naturam humanam rationalem et ordinem essentialem rerum esse fundamentum moralitatis. Et tamen ad ethicam non pertinet corrigere naturam, sed accipere prout de facto est et humanas actiones ita dirigere ut sint naturae rationali conformes².

S. Th. I-II, q. 94, a. 4, 5, 6 ; q. 100, a. 1 et 8.

257. Lex naturalis est una apud omnes, spectata in actu primo : eadem enim est habitualis inclinatio rationis ad recte iudicandum conformiter ad legem aeternam, unde est eadem participatio et conformitas cum lege aeterna ; — in actu secundo i. e. quoad actualia iudicia rationis :

1. est omnino eadem quoad substantiam i. e. quoad principia communissima ;

2. quoad applicationem vero i. e. quoad principia propria ex primis deducta, praesertim remotiora, est eadem apud omnes generatim et ut in pluribus ; quia tamen non omnes semper eodem modo iudicant et principia applicant, ideo aliquando non est eadem ut in paucioribus, sive

a) quoad notitiam subiectivam : sicut enim ignorant aliqui deductiones ex principiis speculativis, sicut haec principia ignorant deductiones ex principiis speculativis, ita habentes depravatam rationem ignorant haec principia practica ex passione, mala consuetudine, vel mala habitudine naturae ; sive

b) etiam quoad rectitudinem obiectivam : deductiones principiorum speculativorum sunt necessariae et eadem apud omnes, licet non ab omnibus aequaliter cognoscantur ; sed ratio practica versatur circa contingentia in quibus sunt operationes humanae, unde, propter particularia impedimenta, aliquando principia recte applicari nequeunt. Sic v. g. principium : deposita sunt reddenda, non recte applicaretur si deponens redditionem postularet in sui vel alterius damnum. Et similes exceptiones dantur pro servando secreto aut dominio privato. Unde quod rectum est in uno casu, non est rectum in altero.

258. Lex naturalis est intrinsece immutabilis. — Quamvis mutari possit additione aliarum legum, formaliter (secundum ipsa principia seu tenorem legis) est ab intrinseco immutabilis quantum ad subtractionem, ita ut nihil desinat esse de lege naturali quod prius de ea fuerit : fundatur enim in natura rationali cum suis spectata relationibus necessariis ad alia, maxime ad finem ultimum, et oritur necessario ex natura rerum ; unde continet tantummodo id quod natura sua est intrinsece bonum vel malum, necessario ad finem ultimum ducens vel ab eo avertens, independenter ab omni positiva voluntate etiam Dei. Unde sicut eius fundamentum in se, obiectum et finis ultimus sunt immutabilia, ita et ipsa lex.

Possunt tamen mutari materia quorumdam praeceptorum vel eius circumstantiae, quibus mutatis, lex iam non obtinet: alia enim sunt praecepta quae immediate et independenter ab omni condicione fundantur in ipsis essentiis rerum immutabilibus, et in iis nulla est mutatio : haec enim respiciunt illa quae essentialiter sunt bona vel mala ; — alia fundantur in condicionibus naturalibus et ordinariis rerum et respiciunt ea quae ordinario et regulariter sunt bona vel mala, non tamen sub omni condicione et pro omni casu : Deus enim per miraculum mutare potest condiciones rerum quae sunt materia legis, et causae secundae etiam possunt mutare rerum circumstantias, quibus mutatis, non mutantur principia legis et ipsa lex, sed non sunt applicabilia. Unde fieri potest quod eadem actio physice spectata quae erat lege naturae praecepta vel prohibita, hic et nunc non amplius sit, quia moraliter est alia, sive propter mutationem materiae per miraculum Dei, sive propter mutationem circumstantiarum.

Igitur 1° nulla datur mutatio in lege naturali : a) quoad principia primaria cognitu omnino generalia et immediate evidentia ;

b) per se quoad principia primaria intenta, quae directe et immediate ordinem dicunt necessarium vel repugnantiam ad Deum, quia sunt de essentialiter bonis et malis : subiectio enim ad causam primam est immutabilis et ordo ad ultimum finem omnino necessarius ; excipiuntur ea quae ortum habuerunt ex libera voluntate hominum, uti votum et iuramentum promissionis, quorum obligatio, seu debitum, utpote non ex se necessarium sed voluntarie assumptum, a Deo potest remitti, sicut homo potest cedere iure suo voluntarie acquisito.

2° Non datur mutatio generaliter ut in pluribus, sed per se dari potest aliquando ut in paucioribus, in praeceptis quae directe et immediate versantur circa media ad finem, quia ordinario dependent ab aliquibus condicionibus. Ita

a) quoad principia primario intenta, pro uno vel altero casu particulari, si condiciones rerum mutantur (ut in casu depositi vel secreti), vel etiam si a Deo miraculose mutari possunt : sic homicidium, adulterium, furtum sunt mala, sed eaedem actiones possent esse licitae si Deus auferret in altero ius ad vitam, ad corpus coniugis, ad bona temporalia. Excipiuntur si exceptionaliter in essentiis rerum immediate fundantur, independenter ab omni condicione : sic peccata luxuriae contra naturam et mendacium sunt semper mala ;

b) a fortiori quoad principia secundario intenta, etiam communiter et pro omnibus, durante aliquo tempore : licet enim regulariter servari debeant, possunt tamen aliquando non obligare propter speciales causas etiam naturales impedientes eorum observantiam. Sic unitas generatim et propter se congruit fini primario et necessaria est fini secundario matrimonii, per accidens tamen potest polygamia esse licita potest propter propagationem populi ; matrimonium inter fratrem et sororem per se est malum, sed licitum erat initio generis humani : semper enim finis minoris momenti principiori, et minus praeceptum maiori cedere debet.

Notetur insuper pleraque principia quae generali formula proponuntur, inadecuate exprimi et non esse universalia, sed includere subintellectam restrictionem, condicionem vel determinationem. Sic v. g. praeceptum : Non occides, adaequate expressum sonat : Non occides innocentem privata auctoritate et per modum aggressionis. Unde exceptiones talis principii non sunt nisi emendationes nostri modi loquendi, non ipsius legis.

259. Lex naturalis est ab extrinseco immutabilis seu indispensabilis. — Deus enim eam mutare et abrogare nequit, quia non potest non praecipere bonum vel prohibere malum, et ceteroquin eius voluntas non sufficeret ad mutandum legem quae est ipsa natura ; dispensatione autem est vera mutatio et quasi abrogatio legis, scil. eius relaxatio et cessatio obligationis in casu particulari, facta ab habente potestatem, manente materia legis immutabili. Quodsi Deus dicatur dispensare, intellegendum est improprie sic dictum recte, vel a) de mutatione materiae, ut dum cedit iure suo et ita remittit obligationem in voto vel iuramento, quo fit

Summa Theologiae Moralis I. — 16 ut materia promissa subtrahatur legi dicenti cuique suum tribuendum ; vel b) de declaratione et interpretatione authentica quod lex non obligat propter mutationem circumstantiarum, uti factum est pro polygamia patiarcharum : saepe enim periculosum est hominibus relinquere iudicium an circumstantiae verificentur in quibus lex non obligat, et tunc auctori legis reservatur potestas declarandi ad quosnam casus se non extendere debet.

A fortiori Ecclesia legem naturalem mutare aut in ipsa dispensare nequit. Potest tamen eam simpliciter interpretari i. e. nude explicare, et quidem authentice et infallibiliter, tum quia lex naturalis etiam fuit revelata, tum quia est necessarium fundamentum ad mores christianos. Potest etiam nomine Dei in voto, iuramento et matrimonio dispensare, sed improprie, quatenus declarat in quibusdam casibus legem non amplius obtinere, scil. Deum cedere iure suo vel vinculum annullare.

260. Lex naturalis nequit a corde hominum aboleri, si in actu primo consideratur ut est habituale lumen rationis ; — in actu secundo quautum ad actualem cognitionem :

1. Quoad principia primaria cognitu seu universalissima, aboleri nequit et ignorari, quia sunt per se nota et ideo omnino indelebilia ; in applicatione tamen errare possumus ex passione.

2. Quoad principia propria et particularia ex primis proxime deducta :

a) per se non datur ignorantia in illo qui ratione convenienter evoluta utitur, quia facillima diligentia cognosci possunt (ad Rom. II, 16) ;

b) per accidens tamen dari potest ignorantia vincibilis, et etiam invincibilis ad breve tempus, ob impedimenta rationis, uti sunt malae persuasiones ex insufficienti rationis evolutione vel cultura in pueris et valde rudibus, pravae consuetudines, habitus corrupti, etc., vel etiam dum agitur de principiorum applicatione, praesertim si circumstantiae quaedam actuum malum videantur cohonestare ;

c) imo forsan ad longum tempus in absentia omnis prorsus culturae.

3. Quoad principia remotiora, quia non deducuntur nisi subtiliore consideratione et saepe requirunt attentionem ad multiplices et implicatas circumstantias, dari potest ignorantia invincibilis etiam apud pios et doctos, ut experientia constat.

Admittunt auctores malitiam invincibiliter ignorari posse actuum internorum, scil. saltem pravarum delectationum et forte etiam desideriorum, mendacii officiosi, periurii ad tuendam vitam, furti ad egenum sublevandum, pollutionis in pueris, fornicationis.

261. Corollarium. — A praecepto naturali negativo nihil excusat, nec periculum mortis, quia prohibet id quod est intrinsece malum. A praecepto naturali affirmativo excusat incommodum proportionate grave : lex enim affirmativa non obligat pro singulis momentis ; ergo ordinarie non obligat praecipue quando adest incommodum grave, sed potest expectari momentum quo illud non adsit. Ab eo tamen non excusat periculum mortis, casu quo violatio cederet vel in magnum damnum commune (bonum commune praeferendum est bono privato), vel in extremam necessitatem spiritualem proximi (bonum spirituale proximi est praeferendum bono temporali proprio), vel in odium Dei et religionis aut contemptum Ecclesiae ; ut dicetur suis locis.

QUARTA PARS

DE LEGE HUMANA ET CIVILI.

S. Th. I-II, q. 91, a. 3 ; q. 95, a. 1.

262. Lex humana latiori sensu est illa quae positiva voluntate cuiuscumque hominis legislatoris lata est ad dirigendam societatem eiusque membra ad suum finem ; in praesenti autem strictiori sensu sumitur pro lege civili, quia haec fertur potestate quae naturaliter competit homini¹, utpote destinato ad societatem, quaeque natura sua est humana, et sic distinguitur a lege christiana et ecclesiastica quae fertur ab homine sed potestate ipsi a libera voluntate Dei positive concessa.

263. Lex humana est necessaria ad supplendum ei quod deest legi naturali, tum 1° secundum vim directivam : ad legem naturalem inculcandam quae in pluribus ignoratur, ad eam magis determinandam, ac aliis complendum utilibus ad recte vivendum ; tum 2° secundum vim coactivam : ad eius observantiam obtinendam a malis, cohibendo eos. Etenim :

1. Principia legis naturalis in pluribus ignorantur, sunt aliquatenus abstracta, universalia, indeterminata quoad modum, tempus et locum, nec continent omnia quibus homo utitur ad bonum movetur ; unde non est sufficiens ad societatem dirigendam, sed eget practica determinatione et sanctione. Atque haec determinatio, ut societas ordinata sit, non sufficit casualis et particularis, sed communis et stabilis qua omnes viribus unitis eodem modo ad bonum tendant. Talis autem determinatio stabilis et communis, supplens defectum legis naturalis eamque complens est lex humana.

2. Inclinatio seu aptitudo ad virtutem homini inest naturaliter, sed ipsa virtutis perfectio et consummatio non advenit homini nisi industria et disciplina. Ad quam disciplinam homines ordinario non sunt sibi sufficientes, quia perfecto virtutis praecipue consistit in retrahendo homines a delectationibus indebitis ad quas maxime inclinantur ; ergo oportet ut homines ab aliis regantur. — Quibus supponitis sic argui potest :

Homo, ut a malo declinet et virtutem adipiscat, eget regimine aliorum. Et quidem illis qui dispositione naturae vel consuetudine vel dono Dei inclinantur ad virtutem, sufficit disciplina paterna quae fit per monitiones ; at multi sunt corrupti vel ad vitia proni qui verbis et monitionibus non facile moventur. Ergo necessarium fuit quod vi vel metu cohiberentur a malo, ait S. Thomas, q. 95, a. 1, « ut saltem sic malefacere desisterent et aliis quietam vitam redderent, et ipsi tandem per huiusmodi assuetudinem ad hoc perducerentur quod voluntarie facerent (bona) quae prius metu implebant, et sic fierent virtuosi ». Id autem facit lex humana.

264. Obiectio. — Neque dicas sufficere arbitria iudicum. « Primo, quidem quia facilius est invenire paucos sapientes qui sufficiant ad rectas leges ponendas quam multos qui requirerentur ad recte iudicandum de singulis. Secundo, quia illi qui leges ponunt, ex multo tempore considerant quid lege ferendum sit ; sed iudicia de singularibus factis fiunt ex casibus subito exortis. Facilius autem ex multis consideratis potest homo videre quid rectum sit, quam solum ex aliquo uno facto. Tertio, quia legislatores iudicant in universali et de futuro ; sed homines iudicis praesidentes iudicant de praesentibus, ad quae afficiuntur amore vel odio, aut aliqua cupiditate, et sic eorum depravatur iudicium. Quia ergo iustitia animata iudicis non invenitur in multis, et quia flexibilis est, ideo necessarium fuit, in quibuscumque est possibile, legem determinare quid iudicandum sit, et paucissima arbitrio hominum committere ». Ibidem, ad 2.

DE LEGE HUMANA IN SE.

Articulus 1.

De Fine legis humanae.

265. Lex humana seu civilis recte definitur ordinatio rationis humanae qua societas seu Status eiusque membra, ab illo qui eius curam habet, diriguntur immediate ad perfectionem et felicitatem temporalem, mediate adiuvantur ad finem ultimum. Finis ergo immediatus et proximus legis est bonum commune societatis civilis et sociorum, i. e. eorum conservatio, perfectio, et felicitas temporalis. Haec autem importat praxim virtutis : felicitas enim in hac vita consistit formaliter in exercitio virtutis, et instrumentaliter in bonorum copia ad exercitium virtutis necessaria¹ (n. 44). Virtus autem ordinatur ad beatitudinem aeternam. Ergo finis remotus et mediatus, cui proximus est subordinandus, est beatitudo aeterna.

266. Obicitur : ita cum Machiavel et aliis politicis, publicam tranquillitatem et temporalem felicitatem esse finem politici regiminis. Atqui honestas regulae et religionis praecepta plurimum adversantur publicae tranquillitati et temporali felicitati. Ergo princeps politices huiusmodi regulis et principiis non adstringitur.

R. 1) Dist. Mai : Publica tranquillitas et temporalis felicitas est finis societatis proximus, conc. ; ultimus, nego. Nullum est regimen quod ad Dei gloriam et felicitatem aeternam referri non debeat, iuxta illud Augustini (de Civ. Dei, V, 24) : « Felices imperatores eos dicimus si iusta (i.e. honesta) imperent, si suam potestatem ad Dei cultum maxime dilatandum, maiestatis eius famulam faciunt ». Nec exinde sequitur politicum regimen ab Ecclesiae regimine non differre : sunt enim duae respublicae adaequate distinctae ratione finis proximi et immediati, ac propriae cuiusque materiae ; quod tamen non impedit ne in eumdem finem spiritualem utraque conspirent. — Licet igitur potestas civilis, in quantum directe praecipit, restricta sit ad propriam materiam, in propria tamen materia subditos regit in ordine ad finem salutis aeternae, tamquam ad finem remotum et ultimum.

2. Nego min. Quis enim, nisi sit delirantis ingenii, dicet religionis principia et honestatis regulas felicitati temporali obesse cum potius ad eam valeant conferunt, dirigendo ac coercendo improbas passiones quae communem tranquillitatem et felicitatem temporalem ever tunt. Unde ait Aristoteles, III Pol., c. 6 : « de virtute et vitio publice cogitant quicumque curam habent bene instituendi civitatem ».

De Auctore legis civilis.

267. Thesis. Potestas legislativa originarie est a Deo ut ab auctore naturae. — Constat a) ex Scriptura : Sap. VI, 2-4 ; Rom. XIII, 1-7 ; Prov. VIII, 15-16 ; Eccli. XVII, 14 ; — b) ex ratione : homo enim naturaliter est animal sociale ; societati autem necessaria est potestas qua regatur ; ergo haec potestas est ab auctore naturae (Cfr. Leo XIII, enc. Diuturnum, 29 iun. 1881 ; Immortale Dei, 1 nov. 1885 ; neconon Humanum genus, 20 apr. 1884).

268. Potestas communicatur a Deo ut causa principali, sed mediante multitudine ut causa instrumentali. — Communitates potestatem de se illam tradere tenetur, non ad tempus et modo revocabili, sed modo stabili in perpetuum, non ut nomine eius exercendam sed ut possidendam tamquam propriam : ita enim ex natura rerum ordinario necessarium est ad bonum regimen societatis. Tradi autem potest variis subiectis pro varia forma seu regime societatis. Si residet tota in uno, regimen est monarchicum ; si in coetu plurium optimatum optimorumque vel potentium, est aristocraticum vel oligarchicum ; si in ipsa communitate aut in coetu ex omni conditione electorum qui ab omnibus designantur, est democraticum ; — si denique simul sed partialiter residet in pluribus, est regimen mixtum quod in hodiernis nationibus viget : ita in Belgio residet partialiter in duplici coetu electorum qui leges condunt et in rege qui leges sancit vel non sancire ac promulgare potest (Const. Belg., art. 26).

Potestas existit plena in suprema auctoritate ; ab illa aliquando derivatur restricta ad quosdam subalternos, uti fit in feudis, statibus confoederatis, etc.

269. Potestas non pendet per se a fide, probitate vitae, bonis moribus, nec proinde a sexu, aetate aliisque condicionibus subiecti in quo residet.

Constat a) ex Conc. Constantiensi, sess. 8, damnante prop. 15 Wicleff ;

b) ex Scriptura : tum ex verbis Christi iubentis tributa solvere principi ethnico (Mt. XXII, 21) et obedire Pharisaeis malis et improbis (XXIII, 3) ; tum ex verbis Apostolorum qui docent principes infideles esse Dei ministros quibus est obediendum in conscientia (Rom. XIII, 5-7 ; Tit. III, 1 ; I Petr. II, 13-15) ;

c) ratione : homo non potest praecipere quia bonus sed quia superior.

Per accidens tamen a praedictis condicionibus potest pendere potestas, si ita specialiter in Iure determinetur.

De Qualitate legis humanae.

S. Th. I-II, q. 95, a. 2 et 3.

270. Principium I. Lex humana est derivatio legis naturalis.

Probatur : Lex, cum sit ordinatio rationis, debet esse conformis regulae rationis : non enim est vera lex nisi sit iusta ; iustum est idem ac rectum secundum regulam rationis ; ergo, in quantum lex habet de iustitia seu de rectitudine rationis, in tantum habet de virtute legis. Atqui prima regula rationis est lex naturalis. Ergo lex humana, in tantum habet de virtute legis, in quantum a lege naturae derivatur. — Si vero in aliquo ab ipsa discordet, iam non erit lex sed legis corruptio (Greg. XVI, enc. Qui pluribus, 9 Nov. 1846 ; Pius IX, enc. Quanta Cura, 8 dec. 1864).

271. Principium II. Lex humana est complementum legis naturalis.

Probatur : A lege naturali potest aliquid derivari 1) sicut conclusio necessaria ex principiis, v. g. non est occidendum ex eo quod nulli malum est faciendum, et hoc pertinet non ad solam legem humanam sed etiam ex lege naturae vim obligandi habet ; 2) sicut conclusio conveniens vel particularis determinatio principii communis et indeterminati, sive ad dirigendum homines sive ad eos cogendum, et hoc ex sola lege humana immediate vigorem habet. Sic v. g. quod contractus tali modo sit faciendus ut melius iustitiae consulatur est determinatio principii directivi : contractus secundum iustitiam sunt ineundi, et quod fures potius carcere quam alia poena puniantur est determinatio principii coactivi : fures sunt puniendi.

Dicitur : immediate, quia omnes leges humanae iustae obligant mediate vi huius principii naturalis, quod superioribus inferiores obedire debent.

272. Principium III. Lex humana debet esse proportionata tum fini, tum legi naturali et divinae.

Probatur : Lex humana enim est medium ad finem, et est regula et mensura regulata et mensurata a superiori lege naturali ac aeterna Dei ; ergo his tribus proportionari debet. Hinc :

1. in quantum est proportionata legi Dei, debet esse congrua ;

2. in ac consequenter honesta, non contradicens legi aeternae ; religioni quantum est conformis legi naturae, debet esse conveniens disciplinae, i. e. a) quoad obiectum : iusta seu statuiens id quod rectum est secundum rationem ; b) quoad facultatem agendi seu potestatem subditorum : possibilis et secundum naturam, quia impossibilia non sunt hominibus imponenda, et secundum consuetudinem patriae, quia homo sequitur in societate vivere aliorum morem non gerens ; c) quoad debitas circumstantias : loco temporique conveniens ;

3. in quantum est proportionata fini, debet esse expediens saluti seu utilitati hominum, et ideo a) necessaria ad removendum malum vel utilis ad consequendum bonum ; b) manifesta i. e. clara ut possit intelligi, ne hominibus sit nocumentum ; c) reipublicae commodo tradita i. e. ad bonum commune ordinata.

De Efformatione legis humanae.

273. Leges humanae efformari possunt vel actu imperativo legislatoris observantiam a subditis exigentis : istae sunt ius constitutum seu legale, quod ordinario est scriptum ; vel observantia subditorum cui accedit consensus legislatoris : istae sunt ius consuetudinarium.

1. Consuetudo ex natura rei est fons legitimus iuris. Rationi scil. conforme est ut mores legem introducant : quae enim a membris societatis sponte servantur et evolutione sociali nascuntur, habenda sunt (nisi aliquid obstet) ut indoli subditorum accommodata et bono communi conformia ; unde a prudente superiore non possunt non sanci. Hinc consuetudo, quae definiri solet : « ius legale diuturnis communitatis moribus cum aliquo legislatoris consensu introductum », generatim in Iure romano admittebatur ; — at non ita in Iure civili hodierno nec ad introducendam, nec ad abrogandam, nec ad extendendam vel restringendam legem ; nisi exceptionaliter, si in lege expresse indicetur uti fit in materia contractuum et negotiationis.

2. Lex scripta variis et quibuscumque formis edi potest, decreti, epistolae, codicis seu collectionis ; etiam responsi et sententiae quamvis hae duae magis conveniant ad interpretandam legem iam latam quam ad introducendam novam. Item vario processu pro variis temporibus apud varios populos efformatur ; hodie processus receptus est sequens : proponitur a ministris status aut a membris coetus legislativi, in coetu publice discuritur et suffragio acceptatur, a suprema potestate sancitur¹.

Naturae autem legis constitutae convenit : a) ut superior legem non ferat sine consilio prudentum ; b) ut verbis claris et brevibus exprimatur in lingua societatis ad quam dirigitur ; c) ut scripto proponatur : ore quidem tradi posset, scriptione tamen melius consulitur perspicuitati et sinceritati legis. Haec omnia tamen non stricte requiruntur ut lex obliget.

274. Promulgatio variis temporibus et apud varias nationes variis modis facta est. In Iure romano, ab anno 538, imperante Iustiniano, in singulis provinciis seu civitatibus metropolitanis erat facienda.

Hodie, in regionibus excultis fieri solet actu regis, vel supremi magistratus reipublicae, quo testetur de lege condita ipsaque publici iuris fiat denuntiatione in ephemeride officiali habita ; incipit autem obligari post tempus quod fuerit statutum.

Ita in Belgio, secundum legem 28 febr. 1845, art. 2^m, confirmatam lege 18 apr. 1898 modificata 28 dec. 1909, art. 4° (conformiter ad Const. belg. art. 129), fit authentica testificatione de existentia legis a rege facta et publica insertionne ab ipso praecepta in ephemeride Status officiali : le Moniteur ; obligantque leges in toto regno, 10^a die post diem publicationis, nisi tamen aliter in lege statutum fuerit, vel nisi accidentaliter impossibile fuerit civibus illam cognoscere v. g. propter bellum, magnam immersionem, etc. aut pro subditis qui extra regnum versantur : lex enim possibilitatem eam cognoscendi aperte supponit (art. 1 leg. 2 aug. 1822). — In Gallia, ex decr. 5 nov. 1870, lex obligat uno die pleno revoluto postquam diarium officiale pervenerit ad civitatis capitale uniuscuiusque districtus. — In Italia obligat leges 15° die a die publicationis.

275. Thesis. Ad valorem seu vim obligandi legis humanae, per se acceptatio non requiritur subditorum approbativa seu acceptatio iuris, i. e. consensus in observantiam legis latae.

Probatur : 1) Apostolus, ad Rom. XIII, 2 sine restrictione dicit aut exceptione : Qui potestati resistit, Dei ordinationi resistit ; resistit autem potestati ille qui legem ab ipsa latam non acceptat.

2. Si requireretur acceptatio, id esset vel ex defectu voluntatis in legislatore, vel ex defectu potestatis. Non primum : si enim fert legem verbis praeceptivis eamque urget poenis, apertum est signum quod velit ad eam obligare ; ceteroqum bonum commune exigere potest ut resistentias frangat subditorum. Non secundum, quia potestas in exercitio ad nutum subditorum non est restricta, secus impossibile esset efficax societatis directio ; et ceteroqum tunc non esset veri nominis potestas imperandi ac praecipiendi sed mera facultas dandi et proponendi consilium, qua sufficiunter bonum commune procurari nequit.

3. Unde Alexander VII damnavit prop. (28) : « Populus non peccat etiamsi absque ulla causa non recipiat legem a principe promulgatam » (cfr. Syll. prop. 63).

Per accidens tamen acceptatio necessaria est, si legislator nolit aliter obligare, vel si illud ius in lege populo reservetur (uti in Helvetia pro quibusdam legibus est referendum ad populum) ; at tunc acceptatio non est legis iam constitutae, sed concurrit ad illam constituendam.

276. A fortiori non requiritur ad valorem legi tribuendum acceptatio executiva facti, seu ipsa observantia legis.

Potest tamen esse necessaria ad vim legis conservandam, non directe, sed indirecte. Si enim superior non valet legis impletationem obtinere a maiori vel saniori parte communitatis, potest esse conveniens ut legis observantiam non urgeat : urgendo enim posset esse subditis occasio ruinae absque fructu. Quo casu obligatio non deficit directe ex non acceptatione populi, sed indirecte ex consensu tacito vel praesumpto legislatoris qui censetur, si legem non urgeat, nolle ruinam animarum. Quandonam autem talis lex censetur revocata, nequit generaliter determinari sed arbitrio prudentum relinquitur.

Ad differentiam iuris romani, ius civile hodiernum quia omnem vim consuetudini abnegat, non admittit post promulgationem, legem suspendi recursu ad legislatorem, nec eam cessare per non receptionem vel non in usum deductionem ; unde nequit supponi consensus legislatoris.

De Divisione legis humanae.

S. Th. I-II, q. 95, a. 4.

277. Multiplex divisio. — « Unumquodque potest per se dividi secundum id quod in ratione eius continetur... Sunt autem multa de ratione legis humanae, secundum quorum quodlibet lex humana proprie et per se dividi potest.

1° Est enim de ratione legis humanae quod sit derivata a lege naturae... et secundum hoc dividitur ius positivum in ius gentium et ius civile, secundum duos modos quibus aliquid derivatur a lege naturae (n. 271). Nam ad ius gentium pertinent ea quae derivantur ex lege naturae sicut conclusiones ex principiis, ut iustae emptiones, venditiones et alia huiusmodi sine quibus homines ad invicem convivere non possunt ; quod est de lege naturae quia homo est naturaliter animal sociabile... Quae vero derivantur a lege naturae per modum particularis determinationis, pertinent ad ius civile, secundum quod quaelibet civitas aliquid sibi accommodat determinat.

2° Est de ratione legis humanae quod ordinetur ad bonum commune civitatis ; et secundum hoc lex humana dividi potest secundum diversitatem eorum qui specialiter dant operam ad bonum commune, sicut sunt sacerdotes,... principes,... et milites,... et ideo istis hominibus specialia quaedam iura aptantur.

3° Est de ratione legis humanae ut instituatur a gubernante communitatem civitatis... et secundum hoc distinguuntur leges humanae secundum diversa regimina civitatum. Quorum unum... est regnum, quando scil. civitas gubernatur ab uno, et secundum hoc accipiuntur constitutiones principum. Aliud vero regimen est aristocratia, i. e. principatus optimorum vel optimatum, et secundum hoc sumuntur responsa prudentum et etiam senatusconsulta. Aliud regimen est oligarchia i. e. principatus divitum et potentum, et secundum hoc sumitur ius praetorium... Aliud autem regimen est populi ; quod nominatur democratia, et secundum hoc sumuntur plebiscita. Aliud autem est tyrannicum, quod est omnino corruptum ; unde ex hoc non sumitur aliqua lex. Est etiam aliquid regimen ex istis commixtum, quod est optimum, et secundum hoc sumitur lex « quam maiores natu simul cum plebe sanxerunt » (aut deputati plebis simul cum principe) (cfr. q. 105, a. 1).

4° De ratione legis humanae est quod sit directiva humanorum actuum ; et secundum hoc secundum diversa de quibus leges feruntur, distinguuntur leges... propter res de quibus sunt ». Ita S. Thomas q. 95, a. 4.

278. Divisio iuris hodierni. — Leges humanae hodiernae, iuxta iurisperitos, dividuntur secundum diversas personas et res de quibus agunt, et reducuntur ad triplex genus :

a) Quaedam constituunt ius publicum (ius civitatis) quod etiam vocatur ius politicum et administrativum : spectant principaliter statum reipublicae, functiones et instituta socialia, et relationes inter rempublicam, vel eius instituta et cives.

Ita Constitutio seu lex fundamentalis, leges quae regunt municipia, provincias, organisationem et administrationem iustitiae, cultum, exercitum, electiones deputatorum, thesauriam publicam, leges tributorum et fiscales¹.

b) Quaedam constituunt ius privatum seu civile arctius dictum : principaliter versantur circa ea quae ad utilitatem singulorum pertinent, et circa iura et relationes civium ad invicem. Ita codex civilis, codex commercialis seu negotiis, et variae leges circa dominium proprietatis etiam litterariae et industrialis².

c) Quaedam constituunt ius poenale, quae praecipue spectat crimina, delicta et transgressiones aut contraventiones. Ita codex poenalis, et variae leges poenales et disciplinares³.

Ad ius civile magis quam ad poenale pertinent leges quae vocantur sociales et aliquando dicuntur ius novum, quae scil. versantur circa utilitates et iura alicuius classis civium et circa relationes inter diversas classes⁴.

Ad ius poenale magis quam ad ius civile vel administrativum pertinent codices aut leges quae regunt agros et praedia ruralia, sylvas, venationem et piscationem, aut quarumdam rerum venditionem⁵.

DE POTESTATE LEGIS HUMANAE.