Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. II-II, q. 2, a. 2 et 9 ; q. 1, a. 1 ; De Verit., q. 14, a. 2, ad 10 et 13 ; a. 3, ad 10 ; a. 7, ad 3 ; III Sent., d. 23, q. 2, a. 2, qc. 1 et 2.

696. Thesis. Ad actum fidei requiritur etiam impe- rium voluntatis. — Secundus scil. actus ad fidem requisitus est motio voluntatis ; quod certum est quia explicite docetur a Conc. Vat., sess. 3, c. 3, fidem vocante voluntatis obsequium, imo immediate sequitur ex iis quae definivit de libertate fidei (can. 5).

Cuius analysis haec est : voluntas movet ad assensum rebus revelatis eumque imperat propter motivum sibi proprium ; motivum autem proprium voluntatis est bonum ; hinc movet intellectum ad credendum v. g. quia bonum est credere, quia credere est utile, quia fide tendere ad ultimum finem est bonum, quia bonum est non irrationaliter agere. « Illa voluntas, ait S. Thomas, de Verit., q. 14, a. 2, ad 10, quae determinat intellectum ad credendum, non est actu charitatis, nec actus spei, sed quidam appetitus (seu simplex volitio) boni repromissi », v. g. Ioh. VI, 69. Hic actus voluntatis moventis intellectum ad credendum a theologis post Conc. Araus. II vocatur pius credulitatis affectus, i. e. pia inclinatio ad credendum.

697. Corollarium : Quid sit credere Deum, Deo et in Deum. — Ex praedictis intelligimus quod post S. Augustinum, in Ioh., tr. 29, docet S. Thomas (a. 2), actu fidei nos credere Deum, Deo, et in Deum. Credere enim est actus intellectus a voluntate imperatus. Ex parte intellectus, Deus est obiectum materiale primarium, et hoc significamus dicendo : credo Deum : est etiam obiectum formale, et hoc significamus dicendo : credo Deo scil. cum auctoritate loquenti. Ex parte voluntatis autem haec imperat actum fidei tendendo in Deum ut in finem, et hoc significamus dicendo : credo in Deum. Hoc ultimum non facimus perfecte nisi per charitatem, et ideo sine hac fides dicitur imperfecta seu informis.

E contra fide divina non credimus Ecclesiae quia huius fidei Ecclesia non est obiectum formale, licet illi credere possimus fide ecclesiastica (saltem secundum plures) ; — nec credimus in Ecclesiam quia illa non est finis noster ultimus ; proprie credimus Ecclesiam, sicut loquitur Symbolum, quia est obiectum materiale quod credimus.

698. Libertas fidei. — Ex parte motionis voluntatis habet actus fidei proprietatem, scil. libertatem, ut iam docuerunt Conc. Araus. II, can. 5, et Trid., sess. 6, c. 6, definivit Vat., sess. 3, c. 3, can. 5, contra Rationalistas et Hermes, confundentes fidem cum scientia.

Est actus liber 1) non quidem radicaliter, remote et per accidens, quia possumus non considerare motiva credibilitatis, — vel quia motiva credibilitatis non reddant nos omnino certos de revelatione, uti falso docet Lugo (sicut dicetur art. seq. n. 703), quod ceteroquin explicaret libertatem in praeambulis, sed non in ipso actu fidei ; — at

2. formaliter, proxime et per se, quia, licet factum revelationis et obligatio credendi possint esse omnino certa et evidentia, attamen veritates credendae non sunt seipsis evidentes pro nobis ; unde intellectus non necessario iis assentitur, sed ad hoc requiritur motio liberae voluntatis, maxime

3. quia illas veritates admittimus fidendo divinae auctoritati. Ex quo sequitur

a) actum fidei esse liberum non tantum quoad exercitium, seu quantum ad usum (sicut scientia), quia possumus non considerare motivum aut attentionem avertere ab obiecto credendo, sed etiam quoad specificationem seu quantum ad assensum, quia dum consideramus obiectum, manet possibilitas dubitandi, non assentiendi, imo negandi ; unde S. Thomas, a. 10 : « actus fidei... subiacet voluntati non solum quantum ad usum, sed etiam quantum ad assensum » ;

b) actum fidei posse meritorium esse, accedente tamen charitate (a. 9 et 10).

Libertas fidei traditur in S. Litteris : a) posita Evangelii praedicatione, quidam credunt, quidam non credunt, quod est signum libertatis (Act. XVII, 32-34 ; Rom. X, 16 ; Is. LXV) ; non credunt quia lucem non quaerunt sed tenebras diligunt (Ioh. III, 18-21) ;

b) credentes laudantur, non credentes reprehenduntur (Rom. IV, 3 ; Mc. XVI, 14 ; Apoc. II, 19 ; Lc. XXIV, 25 ; Act. VII, 39) ;

c) fides cadit sub praecepto et ipsi adscribitur praemium, infidelitas autem habetur ut grave peccatum aeterna poena dignum (I Ioh. III, 23 ; Ioh. III, 15 ; Rom. IV, 3 ; Mc. XVI, 16) ;

d) unde fides vocatur oboedientia voluntaria (Rom. I, 5 ; X, 16 ; Act. VI, 7 ; II Cor. X, 5-6) qua ex corde, imo ex toto corde creditur (Rom. X, 9-10 ; Act. VIII, 37). Hinc Augustinus, in Ioh. tr. 26, n. 2 : « Credere non potest nisi volens » ; et Ireneaus adv. Haer. IV, 37, 5 : « Non tantum in operibus, sed etiam in fide liberum et suae potestatis arbitrium hominis servavit Dominus ; et propter hoc si qui credit ei, habet vitam aeternam, qui autem non credit Filio, non habet vitam aeternam, sed ira Dei manebit super ipsum ».

Ideo Ecclesia nunquam vi usa est ad convertendos infideles.