Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 109, a. 5 et 6 ; q. 114, a. 2.

188. Necessitas actuum supernaturalium. — Cum in ordine praesenti non ad naturalem sed ad supernaturalem finem destinemur divinum, non sufficit ut actus moraliter honestos et naturali fini proportionatos, verum oportet ut ponamus fini supernaturali conformes, qui sint supernaturales et ordinis divini : a) Ex principio seu elemento subiectivo ; vita aeterna enim scil. visio intuitiva Dei et beatifica excedit proportionem nostrae naturae ; sed actus non possunt excedere proportiontionem sui principii ; ergo ex natura sua homo nequit producere actus proportionatos vitae aeternae, sed ad hoc requiritur principium altius eum elevans, quod est gratia.

b) Etiam ex obiecto formali seu motivo, quod est elementum obiectivum. Hic valet principium : Actus specificantur ex obiecto. Sicut enim actus non est moraliter bonus nisi obiectum sit conforme fini honesto et ut tale cognoscatur et intendatur, ita actus non erit supernaturaliter bonus nisi obiectum consideretur ut conforme fini supernaturali et ex motivo supernaturali intendatur ; — aliis verbis nullus, nisi id volendo, ad finem supernaturalem tendere potest, nullus contrahit bonitatem supernaturalem nisi illam velit ; secus non humano modo se dirigeret ad finem, sed ad illum mere inclinaretur.

Hinc duplex haberi potest in actibus humanis bonitas seu esse morale :

1. naturale, quod est intrinseca tendentia actus ad obiectum ut simpliciter honestum, et consequenter ut conforme ad Deum ut finem naturalem, viribus scil. nostris quantum possumus contemplandum ;

2. supernaturale, quod est intrinseca tendentia actus ad obiectum ut conforme ad Deum finem supernaturalem, in se videndum, imo intrinseca dignitas actus ad vitam aeternam divinam, in caelis cum Deo ducendam.

In actibus supernaturalibus itaque elementum materiale est ipsa bonitas moralis ; supernaturalitas actus tum ex parte obiecti tum ex parte principii est elementum formale.

189. Status quaestionis. — In actu supernaturali considerari potest

a) elementum subiectivum seu principium scil. gratia, et hoc pertinet ad theol. dogmaticam, nempe ad tr. de gratia ;

b) elementum obiectivum seu obiectum, quod est aliquid particulare, et ideo pertinet ad morale specialem, et de eo dicitur in tractatibus de singulis virtutibus in specie ;

Summa Theologiae Moralis I — 12 c) ipsa tendentia ad finem. Omnis enim res ad suum finem pertingit sua operatione, quae est causa perfecte efficiens ipsius finis quando hic non excedit virtutem operantis ; secus est causa dispositiva, vel et moralis, in quantum aliquid praestat propter quod expectatur obtentio finis ex dono alterius. Vita aeterna autem excedit naturam hominis. Ergo actus humanus non est nisi causa dispositiva et moralis vitae aeternae, tum meritoria, tum satisfactoria, tum impetratoria.

Porro causalitas satisfactoria et impetratoria competit actibus humanis ex particulari virtute poenitentiae aut religionis, et ideo in morali speciali de hoc dicitur ubi de istis virtutibus ; sed causalitas meriti omnibus competit actibus supernaturalibus ut talibus, si in debitis condicionibus ponuntur. Pertinet quidem ad tractatum de gratia in quantum consideratur ut effectus gratiae cooperantis, sed etiam pertinet ad moralem generalem et tractatum de actibus humanis, in quantum est proprietas actus humani et debitum est ac obligatorium actibus nostris mereri vitam aeternam. Et ideo obligarum conditiones cognoscere requisitas, ad hoc ut dictam obligationem implere valeamus.

S. Th. I-II, q. 21, a. 3 et 4 ; q. 114, a. 1, 2, 5-10.

190. Meritum etymologice derivatur a voce merces, ac proinde designat servitium seu opus laboriosum in utilitatem alterius factum, quod non solet fieri nisi a mercenariis ob stipendium vel mercedem. Sensu latissimo significat quidquid est sufficiens,idoneum, dignum ad aliquid obtinendum, seu id quod aliquid exigit, et sic etiam dicitur de rebus inanimatis v. g. de pictura ; — magis proprie est opus humanum cui debetur retributio ex aliqua iustitia stricte aut late dicta, et sic etiam dicitur de opere malo (Mt. XVI, 26 ; Iob. VI, 2 ; Hebr. X, 29 ; Eccli. XVI, 14, 15) ; — stricto sensu autem est opus bonum factum in obsequium seu beneficium alterius et ideo praemio et retributione dignum.

Spectari potest in abstracto et in concreto : in concreto est opus virtutis cui debetur merces, opus retributione dignum ; in abstracto est proprietas actus humani, scil. moralis valor operis vi cuius dignum est ut operanti aliquid retribuatur, bonitas in actu humano existens propter quam dignus est laude et praemio, seu dignitas operis et ideo ius vel titulus in operante ad retributionem.

191. Fundamentum philosophicum meriti est in exigentia ordinis naturae, seu in lege naturali vi cuius activus entis ipsi propria est et ideo ipsi proficere debet, cum ipsam entis perfectionem ut finem habeat. Unde cum persona libere agens elegit actum in obsequium seu utilitatem alterius personae, illa persona praestitit aliquid quod suum est ; unde aequum est et iustum ut altera aliquid bonum retribuat, compensando bonum praestitum (II-II, q. 106, a. 3 ; I, q. 65, a. 2). Quodsi ad aequalitatem exigitur et redditur, meritum est ex iustitia proprie dicta ; secus ex aequitate et decentia, amicitia, ac liberalitate, quae aliquo modo pertinent ad iustitiam.

E contra cum unusquisque homo in ordine ad finem suum ultimum eiusdem sit dignitatis, utpote sui iuris, nec proinde merum sit medium aliis subordinatum, sed propter bonum suum existat, ideo nequit privari suo ordine ad proprium bonum quin iustitia recompensationem exigat poenae. Unde S. Thomas (q. 21, a. 3) : qui « agit in profectum (emolumentum) vel nocumentum (damnum, detrimentum) alterius », « meritum aut demeritum acquirit in ordine ad retributionem quae fit secundum iustitiam ».

192. Divisio meriti. — A. Ratione praemiantis, meritum est civile quando opus fit in utilitatem vel obsequium sive individui sive societatis ; — et morale quando fit in obsequium Dei.

a) Quoad meritum civile :

1. Actus directus in bonum (vel malum) personae individuae habet meritum (vel demeritum) directe apud personam, indirecte apud societatem in quam redundat bonum personae quae aliquo modo est eius pars et membrum.

2. Actus directus in bonum (vel malum) societatis habet meritum primario apud societatem, secundario apud singula membra in quantum sunt membra.

3. Actus directus in bonum (vel malum) ipsius agentis non habet meritum apud ipsum agentem (quia iustitia est ad alterum), sed potest habere indirecte rationem meriti apud societatem (q. 21, a. 3).

b) Omnis actus humanus meritum habet morale apud Deum (vel demeritum), in quantum tendit in profectum (vel detrimentum) non ipsius Dei sed eius honoris et ordinis ab eo statuti ; — et quidem : 1) Ratione ipsius Dei : Deus est enim finis ultimus hominis. Atqui fini ultimo debetur ut ad ipsum omnes actus referantur. Ergo qui facit actum malum non referibilem ad Deum non servat honorem qui ultimo fini debetur, et vice versa.

2. Ratione societatis cuius Deus est rector et custos : Deus est gubernator et rector totius universi. Qui autem regit communitatem habet curam boni communis et debet retribuere pro iis quae bene vel male fiunt in societate. Ergo actus humani habent meritum vel demeritum apud Deum ; secus dicendum foret ipsum non curare de actibus humanis (a. 4).

B. Ratione praemii, meritum aliud est naturale quod ex naturae viribus procedit, et solum naturale praemium expectat ; unde si sit in obsequium Dei, fit in ordine ad Deum finem naturalem ; — aliud supernaturale quod fit ex viribus gratiae in ordine ad Deum finem supernaturalem, et meretur praemium supernaturale scil. bonum vitae aeternae. Vocatur etiam theologicum.

Differunt eo quod primum sequitur ad omnem actum bonum ratione suae bonitatis, secundum aliquam relationem iustitiae ad Deum a quo, saltem ex convenientia, meretur saltem bonum temporale, et ideo importat mercedem ex ipsa ratione actus ; — alterum importat mercedem reddendam non solum ex ipsa ratione actus sed etiam ex statu personae operantis, et ideo non competit nisi actibus supernaturalibus et quidem solius iusti, cui merces debetur ipsa vita aeterna vel aliud bonum in ordine ad vitam aeternam¹. De solo merito supernaturali hic agimus.

C. Ratione dignitatis meritum est : Vel simpliciter dictum seu de condigno, cui ex iustitia debetur praemium, ad quod valorem aequalem et aequalem dignitatem habet seu condignitatem. Est opus cuius valor aequat valorem praemii quia invenitur aequalitas inter meritum et praemium secundum rectam aestimationem : aequalitas proinde non semper materialis seu quantitativa, sed moralis quae dicitur virtutis et proportionis, sicut est inter semen et fructum qui ex eo nascitur (q. 114, a. 3, ad 3). — Vel est meritum de congruo et secundum quid, cui nullo modo ex iustitia retributio fit, sed solum ex quadam decentia et aequitate ac amicitia aut liberalitate donantis tributur munus quod dantem decet ; et ideo non infallibiliter obtinet praemium, nisi retribuens promiserit, nec tunc ex iustitia sed ex fidelitate. Est opus cuius valor non aequat valorem praemii quia deest aequalitas inter praemium et meritum.

In priori merito adest exigentia ad praemium, in altero sola convenientia. Prius comparari potest stipendio quod debetur militi et mercedi quae debetur famulo ; alterum distinctioni honorificae (v. g. ordini equestri) quam princeps non ex iustitia nec omnino gratis largitur militi pro rebus fortiter gestis, gratificationi aut dono quod inferiores aut famuli acceperunt propter occupationes plus minusve supererogatorias. Quae divisio est non univoca sed analoga.

193. Quid homo mereri potest ? — De condigno homo iustus sibi mereri potest augmentum gratiae habitualis, remissionem peccati venialis, gloriam coelestem et eius augmentum. De congruo mereri sibi potest infallibiliter gratias actuales, prima excepta.

Christus solus aliis potuit mereri de condigno, utpote caput omnium hominum. De congruo aliis homo potest mereri sed non infallibiliter : gratias actuales etiam primam, gratiam habitualem eiusque augmentum, remissionem peccati et vitam aeternam.

Quae probantur in tractatu de gratia. Cfr. S. Thomas I-II, q. 114.

S. Th. I-II, q. 114, a. 1, 2, 3, 4.

194. Thesis. Ad supernaturale meritum condignum ipsius vitae aeternae, septem requiruntur conditiones : A. Ex parte operis seu actus, ut sit

1. voluntarius et liber, et quidem liberate electivus, i. e. non solum a coactione sed et a necessitate intrinseca (cfr. prop. 3 Iansenii damnn.) : meritum enim proprietas est actus moralis, qui eo magis est moralis quo voluntarius et liber. Insuper retributio non debetur alicui, nisi quia ipse de suo tribuit in obsequium praemiantis ; nemo autem proprie de suo tribuit nisi id cuius dominus est ; et non est homo dominus sui actus nisi quem libere agit ;

2. bonus seu honestus (Mt. VI, 1 sq.) saltem formaliter, nam apud Deum infinite sanctum nihil praemio dignum est nisi quod sit bonum et rectum ; ceterum malum si quid meretur, non est praemium sed poena ;

3. supernaturalis et ideo ex gratia positus, secus non esset supernaturali praemio vitae aeternae proportionatus (C. Trid. sess. 6, c. 16) ;

4. item in obsequium Dei finis supernaturalis factus, secus nulla esset ratio cur ab ipso Deo exspectaretur retributio : est autem in obsequium Dei factus eo quod a charitate in Deum est relatus et imperatus. Cfr. I Cor. II, 9 ; X, 31 ; Col. III, 17 ; Mt. X, 39-42 ; XIX, 29 ; Mc. IX, 40 ; Lc. IX, 48, Gal. V, 6, 14 ; — S. Th. I-II, q. 114, a. 4.

B. Ex parte operantis :

5. status viatoris : qui enim ad terminum et finem pervenit et illum possidet, iam non potest ad illum se movere ac tendere vel illi magis appropinquare ; ergo non potest illum mereri. Status viae finem habet cum vita temporali, ut cum certitudine cognoscimus ex revelatione, et ex fide universalis Ecclesiae (II Cor. V, 10 ; Hebr. IX, 27 ; Mt. XXV, 1 sq. ; Ioh. IX, 4 ; Lc. XVI, 9, 22 ; Gal. VI, 10) ;

6. status gratiae (prop. 12, 15, 17, 18 Baii damnn ; C Araus. II, can. 18 ; C. Trid. sess. 6, c. 16, can. 32) : valor enim et dignitas operis praecipue est ex dignitate operantis (Gen. IV, 4) ; si ergo ipse non est dignus vitae aeternae per gratiam habitualem gratum facientem, non est idoneus ad ponenda opera vitae aeternae digna (Ioh. XV, 4).

C. Ex parte Dei praemiantis :

7. acceptatio seu praeordinatio operis in mercedem et quasi promissio, saltem implicite in largitione gratiae contenta. Non quod bonum opus valorem seu condignitatem intrinsecam habet ab illa acceptatione, sed quia ultra condignitatem quam ex gratia habet, necessaria est ordinatio seu promissio de meritis acceptandis et de mercede reddenda, ad hoc ut qui ex gratia est bene operatus habeat ius ad mercedem et Deus obligetur illi reddere ex iustitia. Inter homines nemo ex iustitia tenetur remunerare obsequium quantumvis pretio dignum, nisi illud acceperit et ita obligationem retribuendi saltem tacite susceperit. Acceptatio autem multo magis requiritur ex parte Dei, qui per se non obligatur ullis operibus hominum reddere mercedem, tum quia obsequia nostra illi iam debentur, cum sint ipsius, tum quia nullum emolumentum utilitatis conferunt, tum quia omnem virtutem operandi ipssumque actum nostrum a Deo habemus ; ergo nullo modo Deus potest esse debitor nostri. Sed, accedente ordinatione vel promissione, iam debitor est sui ipsius, et tenetur non erga nos sed erga seipsum, quatenus propriae suae sapientiae, fidelitati et voluntati debet implere in creaturis quod libera voluntate constituit iis dare, et iuxta proportionem operum praemium operibus statutum elargiri (Iac. I, 12 ; II, 5 ; Mt. XX ; I Tim. IV, 8 ; Hebr. X, 36 ; C. Trid. sess. 6, c. 16). Condignitas ergo pendet ex interno valore operis, praesupposita acceptatione Dei : haec non negat valorem operis sed efficit ut operi, quod ratione sui valoris praemio dignum est, hoc praemium iam actu debeatur a Deo ex iustitia (a. 1).

Hinc non existit iustitia stricte dicta inter Deum et homines secundum absolutam aequalitatem, quia opera nostra Deo nihil possunt conferre, cum tota bonitas eorum (esse, posse et ipsumi operari) sit ab eius ordinatione gratis collata ita ut illa sibi vindicare possit (a. 1) ; haec tamen praeordinatione posita, si valor meritorius operum atttenditur secundum virtutem Spiritus S¹ moventis nos in vitam aeternam et secundum dignitatem gratiae qua homo est consors divinae naturae et filius adoptivus cui debetur haereditas vitae aeternae, adest aequalitas strictae iustitiae inter opus et praemium a Deo promissum, ita ut opus eiusdem sit ordinis ac aequalis valoris cum mercede vitae aeternae et divinum sicut ipsa (a. 3). Unde vita aeterna per comparationem ad causam proximam, seu opera iustorum, est merces ex iustitia debita ; sed per comparationem ad causam remotam, potentiam scil. operandi et gratiam ex ordinatione divina, est donum misericordiae (C. Trid. sess. 6, c. 16 et sess. 14, c. 8).

195. Quomodo opera meritoria oportet ordinari in obsequium Dei. — Non omnes id eodem modo declarant :

a) Quidam, ut Suarez, negant requiri formalem ordinationem charitatis, dicentes omnem actum ex quocumque motivo supernaturali factum ex natura sua implicite tendere ad finem supernaturalem, et ideo huic esse morali aestimatione aequalem ac meritorium.

b) Melius tamen cum Thomistis et Bellarmino dicitur id sufficere pro merito de congruo ; ad meritum de condigno autem requiri influxum ex actu charitatis : per id enim stricte meremur assequtionem finis per quod tendimus ad finem, Summum Bonum ut tale ; hoc autem facimus per solam charitatem qua tendimus ad Summum Bonum in se. — Practice tamen haec sententia non tanto differt a praecedente, quia influxus charitatis semper adest : 1) per modum obiecti seu motivi : actus enim charitatis, semel exercitus et peccato mortali non retractatus, omnes actus sequentes totius vitae in Deum finem supernaturalem refert, et, si forsan non omnes actus honestos, saltem omnes qui ad finem supernaturalem sunt proportionati et ex motivo et principio supernaturales ; 2) etiam per modum principii, quia actus virtutis supernaturales non procedunt ex gratia nisi mediante charitate, sicut non procedunt ex potentia nisi mediante imperio voluntatis, quod imperium ex charitate procedit.

c) Imo valde probabiliter dicunt ulterius plures, hoc unico actu charitatis omnes actus honestos referri ad finem supernaturalem, et ideo ex charitatis motivo et principio fieri et sic esse supernaturales et meritorios, ita ut in iusto, charitate exercente, actus vel sit supernaturaliter bonus et meritorius, vel peccatum veniale. Quod videretur esse sententia S. Thomae, Q. D. de Malo 2, a. 5, ad 7, et II Sent. d. 40, q. 1, a. 5¹.

d) Ad hoc tamen nequit sufficere, ut aliquibus visum fuit (Ballerini, Noldin, Vermeersch), sola praesentia habitus charitatis, sed requiritur huius exercitium, quia, ut ait S. Thomas, in II Sent. d. 40, q. 1, a. 5, ad 6, « ex hoc quod est in habitu nullus meretur sed ex hoc quod actu operatur ».

e) Quidam denique, ut S. Bonaventura et S. Alphonsus, requirunt ut actus charitatis saepius repetatur, v. g. singulis diebus aut hebdomadis, vel etiam pro unaquaque actionum serie ; et propter huius sententiae probabilitatem consulendum est ut pluries exerceatur¹.

196. Gradus meriti. — Actus salutares non sunt aequaliter, sed magis vel minus meritorii, prout magis vel minus conditiones meriti verificantur. Hinc, ceteris paribus, fit maius meritum

1. quo dignior est persona agens, secundum dignitatem supernaturalem gratiae habitualis gratum facientis qua homo est gratus Deo ;

2. quo opus est magis voluntarium, i. e. ex promptiore voluntate procedit et maiore intensitate patratur ; et magis liberum, i. e. quo magis de suo et de dominio proprio tribuit agens ;

3. quo opus magis est informatum charitate, scil. quo expressius, proximius, et actualius refertur in Deum ; unde optima est praxis saepe actum charitatis exercere et opera offerre Deo ad augendum meritum, et etiam ad ipsam charitatem, radicem meriti, augendam ;

4. quo opus est melius secundum speciem, excellentiam, nobilitatem bonitatis moralis, quae nobilitas pendet ex obiecto ; v. g. actus melior est qui spectat virtutem excellentiorem, qui habet superiorem finem, qui pertinet ad plures virtutes. Praeceptum itaque non impedit meritum, imo obedientia auget meritum quia addit bonitatem novae virtutis ;

5. et ideo quo opus est difficilius in se : difficultas intrinseca scil. quae est ex magnitudine et arduitate ipsius operis et ex elevatione proprii obiecti auget meritum, quia tanto aliquid melius est tanto supra vires hominis est elevatum ; — difficultas autem extrinseca laboris, quam experitur agens in opere bono et quae provenit ex defectu operantis ac promptae voluntatis, non auget sed potius minuit. Secus enim quanto plus proflceret aliquis in virtute et minorem experiretur difficultatem, tanto minus haberet meritum. Per accidens tamen potest specialis difficultas ex parte agentis esse occasio quod aliquis maiori attentione et maiori conatu voluntatis tendat in bonum (q. 114, a. 4, ad 2) ; et tunc augetur meritum non propter difficultatem sed propter intensitatem voluntatis.

197. Animadversio. — Ad congruitatem meriti in ordine ad quamdam retributionem supernaturalem eadem requiruntur conditiones, exceptis statu gratiae, influxu charitatis et Dei promissione ; — haec promissio tamen sicut et status gratiae requiruntur ad meritum de congruo strictius dictum et infallibile, quod scil. consistit in iure amicabili ad aliquid praemium, quin unquam requiratur operis ad praemium aequalitas.