Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 49 ; Q. D. de Virt. 1, a. 1.

559. Habitus (ἕξις, hebbelijkhèid) dicitur a verbo habere, unde significat qualitatem seu modum quo res sese habet taliter vel taliter in se vel ad aliud. Multis autem modis aliquid potest sese habere ; unde restringitur significatio vocis ad indicandum tantum primam qualitatis speciem i. e. modum quo res sese habet in ordine ad suam naturam et consequenter ad suum finem, et ideo bene vel male ; quidem modum perfectum et permanentem qui rei firmiter inhaeret et ideo difficulter amittitur : sic distinguitur a simplici dispositione quae est modus facile amissibilis quo res sese habet in ordine ad suam naturam. Est itaque habitus qualitas de difficili mobilis, secundum quam subiectum bene vel male se habet secundum se vel ad aliud ; — seu dispositio stabilis determinans subiectum ad bene vel male se habendum secundum se vel ad operationem, in essendo vel in operando.

« Habitus, ait S. Thomas, C. G. IV, 77, a potentia in hoc differt quod per potentiam sumus potentes aliquid facere, per habitum autem non reddimur potentes ad aliquid faciendum, sed habiles vel inhabiles ad id quod possumus bene vel male agendum. Per habitum igitur non datur neque tollitur a nobis aliquid posse, sed hoc per habitum acquirimus ut bene vel male aliquid agamus ».

560. Habitus dividitur a) in habitum bonum et malum, prout est modus conveniens naturae vel non conveniens ;

b) in substantivum seu entitativum, et operativum, prout est modus quo natura sese habet bene vel male secundum se, quantum ad esse, — vel quo sese habet bene vel male ad aliud, quantum ad suam operationem, seu quo disponitur ad agendum convenienter vel non ad suum finem.

Primus immediate inest substantiae et ordinatur principaliter ad esse, et non ad operari, nisi mediate in quantum ipsum esse ordinatur ad operari : tales sunt pulchritudo, sanitas, aegnitudo, et gratia gratum faciens ; — alter immediate inhaeret potentiae operativae et ideo ordinatur immediate ad operationem : tales sunt habilitas et inhabilitas, scientia et ars, virtus et vitium. « Aliquid disponitur bene vel male dupliciter : scilicet secundum se aut per respectum ad aliquod. Sicut sanum est quod est bene dispositum secundum se, robustum autem quod est bene dispositum ad aliquid agendum » S. Thom., in V Metaph. lect. 20.

561. Habituum necessitas. — Dari habitus operativos experientia compertum est : operationes enim valde difficiles sunt postea valde faciles, uti constat ex eo qui citharam pulsat, vel choreas agit, vel scribit, vel legit, vel scientiae studet, vel temperantiae se exercet aut ebrietati. — Necessarii sunt in iis quae sunt indifferentia : habitus enim est bonus vel malus ; unde nihil habet habitum nisi quod pluribus et diversis modis potest disponi in ordine vel ad suam naturam in se vel ad operationem. Insunt ergo habitus iis quae 1) in potentia sunt, 2) ad multa, diversa, contraria, et ideo 3) pluribus vel diversis modis bene vel male possunt et debent disponi ad naturam suam vel operationem. Tres istae conditiones requiruntur ad hoc quod aliquid habitu indigeat. Hinc :

1°) Non datur habitus in Deo, quia nullo modo est in potentia, sed est suum esse et sua operatio, ac proinde ad nihil praeter se disponi potest.

2°) Neque datur habitus in potentiis omnino ad unum determinatis, quia sunt sufficientes ad actum determinatae et non possunt pluribus modis determinari, nec esse magis vel melius vel minus bene dispositae ; unde vires naturae non acquirunt habitum suo exercitio, sed semper agunt quantum possunt.

3°) At habitus insunt potentiis quae non sunt omnino ad unum determinatae, et ideo non totam propensionem habent quam habere possunt ad operationem, sed ad hoc diversis modis commensurari possunt. Per habitum talis potentia acquirit maiorem inclinationem, et ita constantiam, facilitatem et suavitatem in perficiendo actus suos. Qui modus fit ipsi quasi connaturalis, et ideo dicitur habitus altera natura.

Unde habitus operativus definiri potest : Qualitas de difficili mobilis qua homo disponitur ad facile, prompte et delectabiliter operandum¹ ; — seu qualitas permanens superaddita potentiae operativae eamque facilitans et inclinans ad operandum sive bene sive male, i. e. convenienter vel non convenienter ad finem.

562. Animadversiones. — 1°a. Ex praedicta definitione sequitur

a) habitum operativum esse actum primum (proximum) potentiae, et operationem esse actum secundum (q. 49, a. 3, ad 1) ;

b) habitum esse medium inter potentiam operativam puram (actum primum remotum) et actum perfectum (operationem, actum secundum) ;

c) habitum non dare potentiae quod possit operari, sed quod perfecte, i. e. constanter et uniformiter, — prompte, facile et expedite, — ac delectabiliter operetur (Q. D. de Virt. 1, a. 1 ; C. G. IV, 77) ;

d) habitum operativum vere et proprie inveniri in potentia activa quae proprie operatur ; in mere passiva autem per quam activa operatur, non inveniri nisi improprie et secundario, in quantum ibi est qualitas potius passiva quae haec potentia facile deservit potentiae activae (q. 50, a. 1).

2°a. Habitus operativus, dum inest potentiae indiffirenti, huius indifferentiam tamen non complete aufert, nec proinde ad actum necessitat ; unde S. Thomas dicit quod aliquis habitu utitur cum voluerit (q. 49, a. 3 sed contra ; q. 50, a. 3, ad 2 ; a. 5).

S. Th. I-II, q. 50.

563. Habitus entitativus naturalis non invenitur in anima, quia haec est forma completa naturae humanae, et ideo ad aliquid perfectae secundum naturam disponi nequit ; at potest in ea inveniri habitus supernaturalis quo participat naturam superiorem : sic per gratiam gratum facientem participat naturam divinam. — In corpore autem invenitur habitus entitativus naturalis quo magis vel minus in suo esse est perfectum : tales sunt sanitas, aegnitudo, pulchritudo, difformitas, macies, etc.

564. Principium. Habitus operativus inest potentiae operativae indiffirenti i. e. non omnino determinatae ad unum. — Probatur :

1°) Inest potentiae operativae. Nam habitus operativus est ille qui immediate determinat ad operationem ; illud autem debet determinari ad operationem, quod est principium operationis.

2°) Inest potentiae indiffirenti. Quod enim pluribus modis potest in seipso disponi, potest diversis modis ad agendum ordinari et determinari.

Hinc est in potentis animae quae diversimode operari possunt :

1°) in voluntate quae, utpote potentia rationalis, diversimode ad agendum ordinari potest et ad bonum rationis determinatum, et ex se est indifferens ad bene vel male agendum ;

2°) in intellectu qui est in potentia ad omnia intelligibilia, et indeterminatus ad res non evidentes ;

3°) in potentis sensitivis, non quidem quando operantur ex instinctu naturae (sic sunt ad unum determinatae), sed quando operantur ex imperio rationis, secundum quod ad diversa ordinari possunt et bene vel male disponi. Cum autem

a) appetitus sensitivus magis ex imperio rationis operetur (et ita sit magis indifferens) quam sensus interni, sequitur magis inveniri habitus in appetitu sensitivo ;

b) inveniuntur tamen habitus in interioribus sensibus, quibus homo sit bene memorativus, vel cogitativus, vel imaginativus ; at

c) non inveniuntur in sensibus externis, quia a natura sunt omnino ad unum determinati.

565. Habitus operativi proprie dicti non sunt in potentiis corporis, quae proprie non operantur, sed mera sunt instrumenta animae. Nam :

a) Habitus operativus per se non inest potentiis corporis, scil. membris exterioribus, vel viribus vegetativis, vel viribus motivis secundum locum, quia a natura sunt determinatae ad unum.

b) In quantum autem ab anima moventur, in iis etiam in sensibus externis, habitus proprie operativi esse non possunt, quia proprie non operantur, sed mera sunt instrumenta animae quae principaliter in iis operatur et cui ad nutum obediunt.

c) At dicuntur in ipsis esse secundario, quia in ipsis esse possunt qualitates et dispositiones passivae quibus mat r aliter disponuntur ad prompte deserviendum operationibus animae. Ita v. g. vires motivae secundum quod nervi laxantur aut contrahuntur ; vires vegetativae prout usu fiunt abstinentiae vel ad usum cibi determinati.

S. Th. I-II, q. 51, 52, 53 ; q. 63, a. 1 et 2 ; De Virt. q. 1, a. 8 et 9.

566. Principium I. Unus habitus operativus animae inest in homine a natura, non quidem totaliter (tunc esset innatus) sed partialiter et secundum inchoationem, nempe habitus primorum principiorum, quatenus cognitis terminis per species intelligibiles (quae nobis non insunt a natura), statim profiuit facilitas videndi quod termini invicem conveniant vel non.

567. Principium II. Alii habitus causantur in anima ex actibus humanis agenti propriis, scil. ex actibus potentiae moventis in potentia mota eiusdem agentis¹ ; ita v. g. actus appetitivae virtutis procedit ab apprehensione repraesentante obiectum, vis intellectiva ut ratiocinans habet principium activum propositionum per se notarum, intellectus possibilis movetur ab intellectu agente. Agens enim in quo simul est principium activum et passivum sui actus, in quantum est activum potest causare habitum, et in quantum est passivum potest illum suscipere et ab eo perfici.

Sunt habitus acquisiti².

Aliquando uno actu causatur habitus, cum potentia agens uno actu totaliter vincat potentiam passivam, uti fit in habitu scientiae quia unus actus sufficit ad convictionem³ ; — ordinarie tamen ex iisdem specie actibus repetitis, uti fit in habitu opinativo, in habitibus sensuum internorum, et praesertim in virtutibus et vitiis moralibus, quia ratio uno actu nequit facere quod appetitus ordinarie, et generatim, et in omnibus circumstantiis sit bonus vel malus, ut tamen ad virtutem vel vitium requiratur.

568. Principium III. Alii habitus causantur a Deo, nimirum supernaturales quibus disponimur ad finem supernaturalem excedentem facultatem naturae humanae ; item Deus etiam potest causare habitus quos actibus nostris acquirere possumus, sicut aliquibus dedit scientiam Scripturarum aut linguarum.

Sunt habitus infusi per se, vel per accidens.

569. Principium IV. Nullus habitus est innatus. — Habitus supernaturales nullo modo nobis insunt a natura ; — neque habitus acquisiti sunt a natura secundum essentiam, perfectionem et consummationem ; sed tantum secundum quamdam aptitudinem et inchoationem, et quidem dupliciter.

a) Ex parte animae, non secundum inchoationem ipsius habitus, sed solum secundum aptitudinem seu quantum ad principia eius, quatenus intellectus et voluntas naturaliter dicunt ordinem et inclinationem ad cognitionem veri et amorem boni, et ita habitus primorum principiorum in intellectu et naturalis inclinatio voluntatis ad bonum sunt principia seu semina ex quibus generantur virtutes intellectuales et morales⁴. Sed « quia inclinatio ad obiecta propria, quae videtur esse inchoatio habitus, non pertinet ad habitum sed magis ad ipsam rationem potentiarum » (q. 51, a. 1), ideo non est inchoatio ipsius habitus secundum se, sed tantum secundum principia seu secundum aptitudinem eius in causis.

b) Ex parte corporis et sensuum internorum, etiam secundum inchoationem ipsius habitus, quatenus propter eorum dispositionem homo adiuvatur vel impeditur ad bonum, et sic melius vel minus bene ad quosdam habitus est dispositus : sic ex dispositione organorum et complexione corporis unus magis dispositus est ad intelligendum quam alius, vel propensionem habet ad quasdam virtutes (castitatem, fortitudinem, mansuetudinem) aut vitia (iracundiam, luxuriam). Ita maiorem habilitatem habet ad talem vel talem habitum recipiendum et illum facilius acquiret⁵.

Porro habitus corporis possunt causari uno actu, si causa producens fuerit magnae virtutis, uti sanitas ex una forti medicina, deformatio organica ex una passione, v. g. ingenti terrore.

570. Principium V. Habitus augentur, sed non per additionem novi gradus : etenim addito supposito duo vel plura quae adduntur, unde essent plures habitus et sic plura accidentia eiusdem speciei in eodem subiecto, quod repugnat (v. g. duae charitates, duae temperantiae, duae artes) ; nec prior habitus revera fieret maior et augeretur, sed potius multiplicaretur. At augentur

1°) secundum se : extensive, quatenus idem numero habitus extendit se ad nova obiecta ad quae prius non ordinabatur ; uti scientia theologica extenditur studio novi tractatus ;

2°) ex parte subiecti : intensive, in quantum idem habitus magis recipitur et firmius inhaeret in subiecto, et illud magis in actum reducit ; ac proinde potentia in qua habitus residet magis participat rationem habitus, unde expeditius et promptius ad actum tendit ; uti scientia eiusdem tractatus quae fit clarior. Et quidem :

a) Habitus augentur intensive eadem causa ac producuntur : similes enim actus causant habitus non tantum specie sed etiam gradu et intensitate similes ; unde actus inten-ior vel aeque intensus ac habitus auget illum vel saltem ad augmentum disponit ; quando autem voluntas non utitur totaliter habitu et actum minus intensum producit, ille actus magis disponit ad habitus diminutionem et non auget.

b) Habitus augentur extensive per actus circa aliam partem obiecti : qui iam habet scientiam omnium tractatuum theologiae, uno excepto, auget habitum, studio illius partis.

571. Principium VI. Habitus corrumpuntur per se vel per accidens : per accidens, quando corrumpitur subiectum cui inest ; per se i. e. per suum contrarium. Notetur omnem habitum qui acquiritur uno actu, uno actu corrumpi ; illum autem qui pluribus actibus acquiritur, nec corrumpi nisi per plures, uno autem tantum minui.

Per se non corrumpuntur habitus qui contrarium non habent, uti habitus principiorum. Qui autem contrarium habent, per se corrumpi possunt, uti scientia et opinio per principium oppositum vel per deductionem sophisticam ; et virtus moralis acquisita per contraria iudicia rationis practicae ex ignorantia, passione, aut malitia ; item habitus corporis.

Non corrumpuntur per accidens habitus intellectus et voluntatis, quia hae facultates sunt incorruptibiles ; corrumpuntur autem habitus potentiarum sensitivarum et corporis, uti temperantia ante resurrectionem.

**572. Principium VII. Habitus diminuuntur intensive et extensive ex eadem causa qua corrumpuntur per se, i. e. per contrarium, quia diminutio est via ad corruptionem.

Porro quidam habitus etiam diminuuntur et corrumpuntur sola cessatione ab actu, non quidem directe per se, sed indirecte per accidens, scilicet per remotionem prohibentis, quatenus haec cessatio tollit actus qui impedierunt contraria habitui ne ipsum per se corrumpant vel minuant.

S. Th. I-II, q. 54 et 56, a. 2.

573. Plures sunt regulae secundum quas habitus distinguuntur specie (a. 2) :

1°a) Ut formae distinguuntur ratione causae : Specie distinguuntur habitus quorum causae propriae et per se sunt diversae, nam omne agens agit sibi secundum speciem simile. Sic distinguuntur habitus qui acquiruntur diversis actibus ; item habitus acquisiti quos acquirimus actibus nostris, et infusi per se quos Deus solus nobis dare potest.

2°a) Ut habitus distinguuntur ratione naturae : Specie distinguuntur habitus qui dicunt diversum ordinem ad naturam (et consequenter ad finem), uti habitus boni et mali, vel qui ordinem dicunt ad naturam diversam, uti virtus humana ordinaria et virtus divina vel heroica quae convenit naturae superiori.

3°a) Ut operativi distinguuntur ratione obiecti : Specie distinguuntur habitus qui habent obiecta formalia diversa : etenim habitus sunt dispositiones ad actus ; si ergo actus distinguuntur specie secundum obiecta, etiam habitus. — Haec est regula praecipua, quia indicat ultimam speciem.

Tres praedictae regulae sunt fundamentales ; ex ultima vero sequitur regula derivata, scil.

4°a) Quod habitus consequenter distinguuntur ratione subiecti : Specie distinguuntur habitus qui insunt diversis potentiis principaliter operantibus. Ipsae enim potentiae distinguuntur ex obiectis generice distinctis. Unde ubi diversae sunt potentiae, etiam diversa sunt obiecta¹.

574. Corollaria. — 1°o. Ex tertia regu^a sequitur habitus diversae speciei posse inesse uni eidemque potentiae, quia potentia ordinari potest ad obiecta diversa.

2°o. Quarta regula distinctionis specificae ratione subiecti seu potentiae intelligenda est de potentiis quae principaliter operantur. Illae enim quae secundario operantur, actui principali deserviendo vel ad illum disponendo, tenent ad obiectum operationis principalis, et ideo habitus secundarii, qui illis insunt, ab hoc obiecto speciem habent : sic operatio artis in manu speciem desumit ab obiecto artis quae est in intellectu.

3°o. Hinc unus habitus aut una virtus non potest esse ex aequo et secundum essentiam in pluribus potentiis ; potest tamen pertinere ad plures potentias ordine quodam, ita ut in una sit principaliter, et secundario se extendat ad alias : sive per modum diffusionis secundum quod una potentia movet aliam quae ipsi deservit, v. g. iustitia imperat passionibus vel temperantiam ; sive per modum dispositionis secundum quod una accipit ab alia, v. g. prudentia rectificans electionem mediorum supponit rectitudinem appetitus, circa finem (q. 66, a. 2).