Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

52. Elementa actus humani. — In actu humano distinguere possumus esse essentiale seu elementa quae ipsum constituunt, et esse accidentale, quod ipsi iam constituto additur; item elementum subiectivum seu ipsam activitatem agentis, et elementum obiectivum seu obiectum (i.e. finis seu bonum) totaliter spectatum cum omnibus quae ad illud pertinent.

1° Elementum subiectivum totum est essentiale; ad quod requiruntur tria: a) Deliberata ratio, i.e. praevia cognitio intellectus proponentis bonum. quia nihil volitum nisi praecognitum, et quidem deliberata, sine qua homo non esset dominus sui actus; b) Tendentia voluntatis in bonum a ratione propositum; c) Libertas huius tendentiae, secus enim voluntas non eligeret nec ageret modo hominum proprio.

De cognitione deliberata nil speciale est dicendum, quia voluntas supponit cognitionem, et libertas deliberationem; unde sufficit explicare alia duo elementa; essentia ergo actus humani est ut sit voluntarius et liber.

2° Elementum obiectivum autem est duplex: a) aliud essentiale scil ipsum obiectum seu finis vel bonum ad quod agens tendit; b) aliud accidentale scil. circumstantiae quae obiecto adduntur et illud afficiunt.

De quibus omnibus nunc dicendum est speciatim.

S. Th. I-II, q. 6, a. 1 et 2.

53. Voluntarium, ex Aristotele, Ethic. III, c. 1, est id quod procedit a principio intrinseco cum cognitione finis. Dicitur:

1. id i.e. quodcumque, sive actus, sive ipsius omissio, sive effectus ex alterutro procedens;
2. quod procedit, scil. quocumque modo, sive immediate sive mediate, sive directe sive indirecte: qui enim causam ponit, vel, quando debet ponere, omittit, vult et causat effectum quem praevidet inde secuturum;
3. a principio intrinseco i. e. a potentia et inclinatione propria illius quod operatur;
4. cum cognitione finis seu boni: cum principium agendi sit duplex, efficiens et finale, illud proprie ab intrinseco procedit, quod habet principium intrinsecum efficiens et finale, ita ut non solum moveatur sed se moveat in finem; unde ad voluntarium requiritur non tantum ut sit a proprio principio efficiente ex inclinatione naturali, sed etiam a praevia aliqua cognitione finis ex inclinatione intentionalis, qua ens agat propter bonum cognitum. Hinc ut aliquid sit totaliter voluntarium, debet secundum omnes circumstantias cognosci; quodsi una ignoretur, secundum hanc non erit voluntarium, ut si quis occidit hominem, nesciens esse clericum, reus est homicidii, non sacrilegii.

Differt ergo voluntarium: a) a naturali, cuius principium efficiens est intra, non autem finale, uti motus cordis, vitae vegetativae, qui fiunt sine cognitione finis; b) a violento, cuius principium est ab extrinseco, renitente subiecto, ut si quis contra voluntatem ab externa vi trahatur; c) a volito simpliciter: hoc enim est obiectum intentionale, sed non realis effectus voluntatis ab ipsa procedens ut a causa, id in quod voluntas tendit affective, sed quod non procedit ab ea effective, id quod vult sed non causat; sic pluvia agricolae est volita sed non voluntaria, item mors naturalis inimici de qua aliquis gaudet: omne siquidem voluntarium est aliquo modo volitum, sed non e contra¹ ; d) a permissivo, quod neque est voluntarium seu a voluntate procedens, neque volitum tamquam eius obiectum, sed tantum non impeditur ab illo qui potest sed non debet: sic propter iustas rationes et maius bonum Deus vel gubernator non impediunt peccata quae tamen ipsis displicent et ab ipsis non fiunt.

54. Divisio voluntarii secundum cognitionem finis. — Cum voluntarium procedat ex cognitione finis, hinc secundum diversam cognitionem finis, diversum est voluntarium: 1° Cognitio finis est materialis seu improprie dicta quando cognoscitur id quod est finis sed non ut finis; cognitio autem est formalis seu proprie dicta quando cognoscitur res quae est finis ut finis, i.e. ipsa ratio et dignitas finis et proportio eius quod ad finem ordinatur seu proportio mediorum ad finem: hinc voluntarium dividitur in proprie dictum seu perfectum quod procedit a cognitione formali finis et invenitur in solo appetitu superiore hominis;— et improprie dictum seu imperfectum quod procedit a cognitione materiali finis et etiam in solo appetitu sensitivo, imo et in brutis invenitur: hoc etiam vocatur spontaneum. 2° Cognitio formalis potest esse deliberata et indeliberata; hinc distinguitur voluntarium necessarium quod procedit ex iudicio et voluntate determinatis ad unum;— et liberum quod fit ex iudicio indifferenti cum potestate voluntatis ad oppositum. Liberum non est semper magis voluntarium, nam maior aliis est intentionalis propensio voluntatis ad beatitudinem, et tamen est necessaria. 3° Cognitio deliberata potest esse plus minusve perfecta; hinc distinguitur voluntarium perfecte liberum quod fit cum plena deliberatione, qualem prudentes adhibere solent in rebus alicuius momenti, et cum pleno consensu: hoc requiritur ad peccatum mortale; — et imperfecte liberum quod fit cum aliquali deliberatione et aliquali consensu, uti invenitur in semidormientibus, semiebriis, distractis, vehementi passione laborantibus: hoc sufficit ad peccatum veniale. Hinc a theologis distingui solent: motus primo-primi qui antecedunt omnem deliberationem (nec sunt proprie voluntarii aut actus humani), secundo-primi qui fiunt post aliqualem deliberationem et ante deliberationem perfectam, et secundi seu deliberati qui procedunt ex deliberatione perfecta.

55. Divisio voluntarii secundum intentionem voluntatis. — Voluntarium est ex propria inclinatione intentionali appetitus, unde secundum diversam intentionem voluntatis ex qua procedit, diversum est voluntarium. Aliquid enim procedere potest: 1) Ex intentione actuali hic et nunc habita, sive sit explicita ut dum sacerdos baptizans dicit: volo baptizare, sive sit implicita in alio actu contenta, ut dum vult adire baptisterium et omnia de more peragere; 2) Ex intentione virtuali, antea habita, sed hic et nunc adhuc influente et in virtute perseverante, ut dum sacerdos distractus baptizat ex intentione initio habita; 3) Ex intentione habituali, antea habita et non retractata, sed nullo modo virtute permanente et in actum praesentem influente: ut dum catechumenus baptizari desiderans, sensibus destitutus voluntarie baptizatur². Primum est volitum actualiter, secundum virtualiter, tertium habitualiter tantum³. Ad actum humanum non sufficit intentio habitualis (nec a fortiori interpretativa): haec enim non influit in actum nec facit proinde ut ex deliberatione rationis et influxu libertatis procedat et humano modo fiat; sed ad minus necessaria est intentio virtualis. Ad quam requiruntur tria: a) ut agens humano modo agat, secus enim non ageret ex intentione; b) ut prima intentio non fuerit retractata; et c) ut maneat activa in aliquo sui effectu, ita ut unus effectus ex altero et omnes ex primo profluant.

Casu quo adsint intentiones contrariae seu incompossibiles, manet praedominans et influit aut effectum obtinet. Ex intentionibus simultaneis, praedominans est illa quae, secundum dispositionem praesentem, eligeretur si incompossibilitas cognosceretur; quod si sint aequales, nulla persistit quia sese destruunt. Ex duabus intentionibus successivis, valebit posterior si quis eam formavit memor prioris, quia tunc prior scienter fuit revocata; etiam plerumque si prioris immemor fuerit, nisi prior ita facta sit ut velit subsequentem saltem virtualiter excludere.

56. Divisio voluntarii ratione principii. — Voluntarium est a principio intrinseco, et ideo ratione diversi principii distinguitur in elicitum quod immediate ab ipsa voluntate procedit et in ea consummatur (velle, consentire, eligere), — et imperatum quod ex motione et imperio voluntatis procedit immediate ab alia potentia, sive interna (v.g. voluntarie cogitare aut irasci), sive externa (v.g. voluntarie deambulare).

Ratione termini itaque est internum vel externum, prout consummatur in potentia interiori rationali aut sensitiva, aut in sensibus vel membris vel et effectibus exterioribus.

Hinc voluntarium elicitum et internum, imperatum et externum non sunt unum et idem.

57. Divisio voluntarii ratione manifestationis. — Tam voluntarium quam volitum diversis modis manifestatur, et sic dividitur in 1) expressum quod verbis vel signis manifestatur; — 2) tacitum quod manifestatur silentio, seu potius ex silentii circumstantiis certo dignoscitur secundum regulam Iuris 43am: Qui tacet consentire videtur; — 3) praesumptum quod ex quibusdam rationibus, ut ex inclinatione aut dispositione animi, prudenter coniicitur nunc adesse, seu rationabilibus indiciis coniecturaliter colligitur: praesumptio enim est rei incertae probabilis coniectura. — Exempla sunt: religiosus qui librum emit consensu a superiore accepto, — vel praesente superiore tacente, — vel absente superiore quem adire nequit cum libro egeat omnino.

Non omnis qui tacet consentit, nam in regula 44ª dicitur: Is qui tacet non fatetur, sed nec utique negare videtur. Silentium ergo non per se sed tantum secundum varias circumstantias prudenter considerandas consensum vel dissensum significat. Hinc tacens consentire censetur a) in favorabilibus quando agitur de commodo vel favore uti de donatione aut promissione gratuita, non autem si de onere, incommodo, praeiudicio; — b) etiam in praeiudicialibus, si quis sine magno incommodo potest et simul debet contradicere, v. g. si interrogatur a iudice, vel superior si animadvertit transgressam regulam et tacet, vel si plures conveniunt ad deliberandum de sententia communi: tunc enim consentientibus censentur tacentes per se adstipulari; — c) in comparatione: si pluribus propositis quis omnia neget, ad unum taceat, censetur affirmare; si omnia affirmet, de uno taceat, censetur negare; — d) si ita in Iure fuit determinatum, quod tamen valet tantum in foro externo, dummodo contrarium non probetur.

58. Animadversio. — A praedictis omnibus distinguitur tam voluntarium quam volitum mere interpretativum: ita dictum ab intentione nullo modo habita sed quae tantum haberetur. At hoc nullo modo est sed tantum foret volitum vel voluntarium, scil. de facto non intenditur a voluntate nec ab illa procedit, sed intenderetur vel procederet, si aliquid cognosceretur, v. g. sacerdos vellet celebrare missam pro patre si defunctum sciret, et episcopus, si ab ipso peteretur, iurisdictionem concederet. Differt a volito praesumpto, quia hoc indicat id quod secundum prudentem aestimationem exstat vel exstitit, illud autem quod, supposita conditione, exstaret.

Dicitur: mere interpretativum. Nam etiam voluntarium praesumptum ab aliis vocatur et etiam dici potest sub aliquo respectu interpretativum. Et multi scholastici voluntarium in causa dicunt interpretativum: qui enim vult causam censetur velle effectum; et alii ita vocant voluntarium ex intentione virtuali (vel habituali): qui voluntarie incipit, censetur velle perseverare.

S. Th. I-II, q. 6, a. 3; q. 71, a. 5; q. 77, a. 7.

59. Notiones. — Homo non tantum est dominus sui velle et agere, sed etiam sui non agere et non velle, in quantum « volendo et agendo potest impedire hoc quod est non velle et non agere »¹. Unde:

1° Secundum diversa quae a voluntate procedunt, voluntarium recte vocatur positivum si procedit positio actus, — negativum si procedit actus omissio. Voluntaria enim omissio non est confundenda cum voluntate omittendi; nam omissio fornicationis aut missae non est voluntaria illi qui detinetur in carcere, et tamen iste potest habere voluntatem omittendi fornicationem aut missam, dum apud se dicat: non facerem aut non audirem, si possem; — e contra omissio potest esse voluntaria etiam si quis non dicat: volo non audire, dummodo, tempore quo missam audire possit, aliud voluntarie agat. In 1° casu adest positio actus seu commissio, scil. desiderii, quod est positive voluntarium (nolo agere i.e. volo non agere) ; in 2° casu omissio actus, et hoc est negative voluntarium (non volo agere). Potest tamen utrumque simul existere, dum ex voluntate omittendi quis opus omittat.

Voluntarium positivum essentialiter includit actum, quia a voluntate procedit per realem influxum. Voluntarium negativum essentialiter non includit actum: in sua essentia enim non constituitur actu sed negatione, quia non est actus sed huius omissio; haec tamen, ut a voluntate procedere possit, supponit actum praecedentem vel concomitantem voluntatis tamquam causam vel occasionem sui: vel enim homo intendit ipsam omissionem in se, vel saltem voluntarie ponit alium actum incompossibilem cum actu omisso, uti ludere, dormire, manere domi, instante missae celebratione. Apposite S. Thomas, q. 71, a. 5: « Si intelligatur in peccato omissionis illud solum quod per se pertinet ad rationem peccati, sic quandoque omissionis peccatum est... absque omni actu vel interiori vel exteriori... Si vero in peccato omissionis intelligantur etiam causae vel occasiones omittendi, sic necesse est in peccato omissionis aliquem actum esse »².

2º Eodem nomine voluntarii positivi et negativi recentiores appellant, sive id quod procedit a voluntate ut a causa positiva scil. ab actu voluntario per verum et positivum influxum, sive id quod procedit ab ea ut a causa negativa scil. ab omissione voluntaria, seu id quod procedere censetur a voluntate non operante et agere omittente cum agere possit et debeat. Haec secundum modum diversum a voluntate procedunt, et ideo a S. Thoma respective dicuntur: voluntarium directum, id quod directe ab ea procedit in quantum est agens (sicut calefactio a calore) et in quod voluntas fertur; — et indirectum³, id in quod non fertur sed quod procedit ab ea indirecte in quantum prohibere potuit sed non prohibet, seu non agit dum agere debeat, sicut submersio navis dicitur esse a gubernatore cui commissa est gubernatio, in quantum cessat a gubernando.

Voluntarium directum itaque est a voluntate agente; indirectum a voluntate non agente quando agere debet.

60. Principia. I. Ut omissio sit voluntaria⁴, requiritur et sufficit ut aliquis possit ponere actum qui omittitur et eum advertenter omittat, nec exigitur ut illum ponere debeat: potest enim tam voluntarie omittere missam die feriali quam festivo; — ut autem imputetur ipsi, requiritur aliquid plus: ad laudem ut omissionem intenderit ad bonum finem: bonitas enim non contrahitur nisi sit volita et intendatur ut talis; ad culpam, ut actum omissum ponere debuerit: non enim adest culpa, nisi quis aliquod transgrediatur praeceptum.

II. Ut effectus omissionis sit voluntarius, requiritur:

1° Ut effectus praevideri moraliter potuerit ac debuerit, i. e, aliquo modo fuerit praevisus saltem in confuso, obscure aut indistincte, quatenus aliquis saltem dubitaverit aut suspicatus fuerit secuturum, vel noverit obligationem advertendi: nihil enim volitum nisi praecognitum;

2° Ut vitari potuerit, et ideo ut omissio libere locum habuerit: effectus enim non magis voluntarius est quam sua causa;

3° Ut vitari debuerit, seu ut adfuerit obligatio non omittendi sed ponendi actum omissum, et quidem illum ponendi ne sequatur effectus: effectus enim positivus non continetur in omissione, et ideo effectus ex causa negativa nequit esse voluntarius nisi sit obligatio eum impediendi. Nam, si praedicta obligatio desit, cum simplex omissio influxum realem in effectum positivum habere nequeat, iam deest omnis nexus, etiam moralis, causalitatis inter omissionem et hunc effectum, ac proinde hic est tantum permissus, non autem volitus in omissione nec voluntarius. E contra, si quis debet vitare effectum, et non vitat, moraliter censetur et imputabiliter est causa ipsius, scil. causa eius privativa. — Quodsi praedictae conditiones adsint, etiam imputatur effectus ad culpam, quia violatur aliquod praeceptum.

61. Animadversio. — Intentio agentis nequit naturam et causalitatem rerum mutare, nec facere ut aliquis effectus ex quadam actione vel omissione tamquam a causa procedat. Hinc si, deficiente tertia conditione, desit obligatio vitandi effectum, iste non fit voluntarius etiam si quis intendat omissionem praecise ut medium propter effectum malum, vel etiam bonum: effectus tunc erit in se volitus, sed non erit voluntarius, quia deest connexio causalitatis inter effectum et omissionem, et haec non est vera ipsius causa. Ita si quis, praecise ut alter aquis immergatur, ab auxilio ferendo abstinet, dum tamen auxilium ferre non debet, quia v. g. maius est periculum pro ipso. Intentio sicut omissio vel actus cum ea positus imputabitur ad culpam vel laudem, non tamen ipse effectus; imo effectus bonus qui sequitur omissionem nunquam imputabitur ad laudem quia, licet fieri possit cum intentione bona, non tamen ex intentione bona ab omissione ut a causa oritur.

S. Th. I-II, q. 77, a. 7; q. 20. a. 5; II-II, q. 43, a. 3; q. 46, a. 2, ad 2; q. 64, a. 7 et 8; q. 79. a. 3, ad 3; q. 150, a. 4.

62. Notiones. — Ratione modi quo voluntas in illud fertur, voluntarium positivum et directum est vel 1° Voluntarium in se, quando voluntas directe in illud fertur, i. e. aliquid immediate in se vult et simul agendo causat, sive ut finem (propter se) v.g. dum quis vult inimicum occidere, sive ut medium ad finem (propter aliud) v.g. dum fur vult occidere viatorem ad capiendam pecuniam; — vel 2° Voluntarium in causa tantum, quando voluntas immediate fertur in causam et non in effectum, i. e. effectum in se ut finem vel medium non vult, sed tamen ipse a voluntate procedit in quantum haec vult et agit aliud quocum tamquam cum causa coniungitur, v.g. dum quis vult inebriari praevidens se in ebrietate blasphemias, impudicitias, homicidium commissurum¹ Causa potest esse physica vel moralis, immediata vel mediata, proxima vel remota, causa per se quae nata est producere effectum, quamvis per accidens effectus deficere possit (sic potus excessivus producit ebrietatem), vel causa per accidens quae non ex natura sua sed alterius interventu aliquando illum producere potest (sic ebrietas accedente rixa producit homicidium). Recentiores malunt dicere voluntarium directum et indirectum; at melius dicerent immediatum et mediatum: quod enim mediante causa positiva, tamen directe a voluntate procedit².

63. Principia. Ut effectus sit voluntarius in causa, requiritur: 1° Ut effectus praevisus aliquo modo fuerit, saltem in confuso, ut dictum est n° 60, II: nihil enim volitum nisi praecognitum;

2° Ut vitari potuerit, et ideo ut causa libere posita fuerit seu potuerit non poni: effectus enim non est magis voluntarius quam sua causa;

3° Ut adsit nexus causalitatis inter hanc causam libere positam et hunc effectum; quod a) verificatur semper de causa per se si duae priores conditiones adsint: qui enim vult causam, censetur velle effectum qui naturaliter et necessario ex ea sequitur; b) verificatur etiam de causa per accidens dummodo insuper adsit tertia conditio, ut effectus vitari debuerit, seu ut adfuerit obligatio non ponendi causam, et quidem non ponendi ne sequatur effectus: cum enim effectus in tali causa non sufficienter contineatur (nisi mediante alia causa) ac proinde nexus physicus non adsit cum effectu, si dicta obligatio desit, deest omnis nexus causalitatis, etiam moralis, inter causam et effectum, ac proinde effectus non erit volitus nec voluntarius in causa, sed tantum permissus. E contra si quis tenetur causam non ponere ne sequatur effectus, et nihilominus ponit, censetur moraliter et imputabiliter est causa huius effectus.

Quodsi praedictae conditiones adsint, verificatur axioma: Effectus malus in causa praevisus, communicat causae suam malitiam, nempe si ipse possit et debeat vitari. Effectus siquidem in causa tantum voluntarius non imputatur ad laudem, quia non intenditur; ut autem imputetur ad culpam, requiritur ut adsit obligatio vitandi causam ne sequatur effectus, secus enim nullum praeceptum respiciens effectum violaretur.

64. Corollaria. — Ex praedictis sequitur: 1° Posse effectum voluntarium in causa esse in se non voluntarium, si non intendatur, imo in se involuntarium, si displiceat, ut si quis ponat causam occisionis (v. g. emittere sagittam cum aliqua praevisione occisionis) et haec non intendatur vel displiceat, v. g. si nolit occidere sed velit sagittam emittere non adhibita diligentia sufficienti ne hominem occidat.

2° E contra posse effectum esse volitum in se, si placeat, desideretur vel etiam intendatur, et non voluntarium, si sequatur ex causa per accidens et desit obligatio illum vitandi quia v. g. etiam intenditur maior effectus bonus qui ex causa sequitur: tunc enim effectus malus in se volitus, non est voluntarius, sed in causa tantum permittitur (Cfr. n. 173).

Ita si quis in proprio fundo, remote a via, foveam fodit, praevidens et desiderans quod in eam possit incidere inimicus; si ita fiat, casus non est ipsi voluntarius, quia ipsius non est nisi causa per accidens.

3° Effectum, v. g. peccatum proximi, cuius nullo modo causam per se sed solam meram occasionem vel conditionem aut causam per accidens ponimus, non esse voluntarium in causa nec imputabilem, etiam si sit in se volitus et intentus; nisi tamen adsit obligatio vitandi effectum: intentio enim nostra non mutat occasionem in causam, nec causam per accidens in causam per se.

Ita si quis ab avaro auferat rem exigui valoris, praevidens vel etiam intendens ut ille ex moerore infirmetur aut moriatur, et ita fiat, infirmitas et mors non sunt voluntariae quia earum fuit mera occasio vel causa per accidens, nullatenus causa per se.

65. Involuntarium est id quod non procedit ex cognitione finis, vel, si adsit cognitio finis, non tamen a principio intrinseco, seu: quod non procedit a principio intrinseco vel saltem non cum cognitione finis. Deficiente sola cognitione finis, in illo qui cognitionis et voluntarii est capax, involuntarium est negativum seu non voluntarium et est id quod agens non cognoscit ac proinde non prosequitur nec aversatur: sic motus inhonestus ante advertentiam rationis est proprie non voluntarius; deficiente autem inclinatione ex principio intrinseco, involuntarium potest esse positivum seu contrarium et proprie dictum, et est id quod agens positivo actu aversatur, quodque est contra eius inclinationem: sic cogitatio turpis invitus habita proprie est involuntaria.

66. Distinguitur involuntarium simpliciter quod agens nullo modo causat nec desiderat sed potius aversatur ac impedire conatur absolute et efficaciter; — et involuntarium secundum quid quod agens non vellet sed ipsi displiceret, spectatis quibusdam circumstantiis, at omnibus perpensis vult et ipsi placet; aliis verbis: quod conditionata voluntate aversatur, absoluta tamen et efficaci voluntate amplectitur, ita ut involuntarium secundum quid sit voluntarium simpliciter. Quod voluntarium non est purum, sed mixtum cum involuntario. Sic proiectio mercium in mare, ratione tempestatis est voluntaria, sed secundum quid est involuntaria, nam deficiente periculo, proiectio non fieret¹.

67. Impedimenta voluntarii. — Impediunt voluntarium et ita actum humanum: 1° ea omnia quibus homo non est sui compos, ut defectus rationis, mentis alienatio, somnus, ebrietas, status somnambulismi vel hypnotismi perfecti, obsessio diabolica, etc., ex quibus tamen quaedam possunt esse voluntaria in causa; 2° in homine sui compote sunt quatuor causae proximae principales (ad quas aliae reducuntur) quae voluntarium impediunt i.e. tollunt vel minuunt: violentia et metus quae inclinationem voluntatis, concupiscentia et ignorantia quae impediunt intellectualem cognitionem, i.e. tollunt eam vel minuunt. Unde vocantur hostes voluntarii.

S. Th. I-II, q. 6, a. 4 et 5.

68. Violentia, quae vocatur coactio quando exercetur erga ens quod habet cognitionem, proprie est motio quae procedit a principio extrinseco, contranitente passo, i. e. repugnante eo quod vim patitur. Dicitur: 1° a principio extrinseco, et sic differt violentum a naturali et voluntario quae sunt ab intrinseco: nihil enim proprie sibi ipsi violentiam infert, secus enim simul ad idem tenderet et non tenderet; 2° contranitente passo i.e. dum patiens omni conatu repugnat: si enim aliquid naturaliter vel voluntarie dispositum sit vel non indispositum sed indifferens ad patiendum id quod est ab extrinseco, passio erit naturalis aut voluntaria vel permissa, non violenta. Hinc distinguitur a) violentia stricte dicta seu absoluta et perfecta, quando patiens resistit quantum potest, v.g. mors illata illi qui defendit vitam; et b) violentia late dicta, imperfecta et secundum quid, quando resistit sed non quantum potest, v.g. mors illata martyri. Differt a) a necessario cui addit quod sit a principio extrinseco, dum necessarium etiam possit esse ab intrinseco; b) ab involuntario quia hoc potest esse ab intrinseco, ex cognitione mali vel defectu cognitionis finis. Omne siquidem violentum est necessarium, et, si agitur de cognoscente, involuntarium; sed non e contra; c) ab eo quod dicitur violentia moralis: cum proprie dicta violentia physica (quae a S. Thoma, II Sent. d. 25, q. 1, a. 2, vocatur sufficiens et compellens) non est confundenda improprie dicta seu moralis (vocatur insufficiens et impellens), quae infertur minando et increpando quaeque coincidit cum gravi metu incusso, praesertim quando aliquid resistendo non impediretur sed tunc externa vi efficeretur, v. g. egressio e domo facta ab aliquo qui secus manu militari expellitur.

69. Violentia potestne inferri voluntati? — Duplex est actus voluntatis: unus immediate ab ea elicitus, scil. velle; alter ab illa imperatus, mediante alia potentia exercitus, v. g. voluntarie cogitare, deambulare, loqui. Quantum ad priorem non potest voluntati violentia inferri: actus enim elicitus est ipsa inclinatio voluntatis ad aliquid procedens ab intrinseco principio cognoscente; sed actus violentus procedit a principio extrinseco; ergo impossibile est actum voluntatis esse violentum. Et sane, violentum est contra inclinationem passi; sed actus elicitus voluntatis, cum sit ipsius voluntatis inclinatio, non potest esse contra inclinationem suam; unde ait Anselmus, de Lib. arb. c. 6. « Invitus nemo potest velle aliquid, quia non potest velle nolens velle ». — Quantum autem ad actus imperatos violentiam pati potest, in quantum per violentiam potentiae nostrae externae vel internae moventur contra imperium voluntatis, vel impediuntur ne illud exequantur, v. g. pes ne faciat gressum, oculus, claudendo illum, ne videat, etc. Hinc:

a) Nullus potest cogere ipsam voluntatem, nec ipse Deus. b) Deus solus, utpote causa et voluntatis et ipsius actus, potest illam immutare i. e. transferre de uno in aliud et facere de nolente volentem, de volente hoc volentem illud; tunc tamen non violentiam infert, seu non cogit voluntatem contra suam inclinationem, sed facit ut uni inclinationi voluntatis alia succedat. c) Deus, angeli, diabolus, contra voluntatem, possunt movere intellectum, imaginationem, appetitum sensitivum ad aliquod obiectum; quo casu motus ille respectu harum facultatum non est violentus, sed respectu voluntatis. d) Illi omnes, et homines possunt movere membra exteriora et sensus externos contra voluntatem.

70. Principia. Violentum directe opponitur voluntario, ac proinde facit involuntarium: violentum enim (quando infertur enti cognoscenti) est a principio extrinseco contra inclinationem subiecti volentis; voluntarium autem est ab intrinseco i. e. a propria inclinatione voluntatis (cfr. can. 2205, § I).

« Commune est voluntario et naturali, ait S. Thomas a. 5, quod utrumque sit a principio intrinseco (i.e. a propria inclinatione agentis); violentum autem est a principio extrinseco (contra inclinationem subiecti). Et propter hoc, sicut in rebus quae cognitione carent, violentia aliquid facit esse contra naturam (innaturale), ita in rebus cognoscentibus facit aliquid esse contra voluntatem... quod dicitur involuntarium ».

Hinc quod fit a principio extrinseco:

1) Si subiectum externe et interne resistat quantum possit, est absolute violentum et omnino involuntarium, 2) Si externe resistat, interne consentiat, non est voluntarium nec involuntarium sed volitum; 3) Si non consentiat nec resistat, vel non resistat quantum possit, sed se passive habeat, dum resistere vel magis resistere non debeat, non est voluntarium sed permissum; 4) Si non consentiat, sed nec etiam resistat quantum debeat, est voluntarium indirecte (n. 60, II); 5) Si non resistat quantum possit sed consentiat, est violentum secundum quid sed simpliciter voluntarium, eo minus tamen quo maior fuerit violentia vel quo magis ipsum restiterit: voluntarium enim est « uno modo secundum actionem cum aliquis vult aliquid agere, alio modo secundum passionem cum aliquis vult pati ab alio; unde cum actio infertur ab aliquo exteriori, manente in eo qui patitur voluntate patiendi, non est simpliciter violentum quia, licet ille qui patitur non conferat agendo, confert tamen volendo pati; unde non potest dici involuntarium » (a. 5, ad 2).

Puella, vi oppressa, si resistit quantum potest, opprimitur involuntarie; si non resistit quantum debet vel si consentit, voluntarie et culpabiliter; si non resistit quantum potest sed quantum debet, non involuntarie sed permissive. Secluso periculo consensus, non tenetur resistere mediis inutilibus, vel extraordinariis (occisione aggressoris), vel etiam clamando si adsit periculum notabilis damni, v. g. mortis, nimiae verecundiae: hisce in casibus oppressio non est voluntaria. Quodsi interne consentiat, externe resistat quantum debet, externa oppressio non ideo vere est voluntaria, sed tantum volita.

S. Th. I-II, q. 6, a. 6.

71. Metus seu timor est passio appetitus sensitivi irascibilis qua refugimus malum sensibile futurum vitatu difficile. Hic sumitur pro omni motu quo refugimus a malo, sive sit motus passionis, sive voluntatis; et definiri solet: Mentis trepidatio (i. e. inquietudo et perturbatio) instantis vel futuri mali seu periculi causa. Differt a coactione, quia haec physice agit in hominis potentias, et est a principio extrinseco; causa autem quae metum provocat est causa moralis quae influit per modum obiecti cogniti, scil. proponendo periculum, unde metus est a principio intrinseco cum cognitione.

72. Dividitur metus: 1° Ratione causae est vel susceptus si proveniat ex causa naturali, sive intrinseca ut morbus, mentis imbecillitas, sive extrinseca ut naufragium, incendium, occursus ferarum; — vel incussus si ex causa externa libera, Deo, diabolo, homine: iste ratione modi est iustus quando incutiens ius habet metum causandi et modo legitimo illum causat, v. g. pater, iudex debitis poenis; vel iniustus quando non habet ius metum causandi vel modo illegitimo causat, sive fiat ad aliquid extorquendum v. g. contractum aut votum, sive ad alium finem v. g. ob vindictam.

2° Ratione intensitatis metus est gravis quando malum quod formidatur magnum est et certo vel probabiliter imminens; — et levis quando timetur leve malum, aut grave sed non probabiliter imminens.

Prior est absolute gravis, quando malum in se spectatum ex natura sua est magnum, v.g. mors, gravis laesio aut mutilatio, durus carcer, exilium, stuprum, notabilis infamia, amissio status vel magnae partis bonorum: iste solet cadere in virum constantem et hominem fortis animi; — vel relative gravis, quando malum solummodo est grave quantum ad personam timentem, attentis eius aetate, sexu, conditione, indole, etc.: iste non cadit in virum constantem, sed in pusillanimum qui facile timet; sic meticulosus, puer, mulier, senex valde timet quae vir non formidat.

Timor reverentialis erga superiores v. g. filiorum ad parentes, uxoris ad maritum, pupilli ad tutorem, religiosi ad praelatum, clerici ad episcopum, per se censetur et generatim est levis, nisi accedant graves minae, verbera, aut preces instantissimae, quia tunc dura et gravis reputari potest vexatio aut timeri diuturna indignatio.

3° Ratione operis, metus est antecedens seu impellens, dum quis ex metu agit, quando est motivum operandi, v. g. si viator pecuniam dat latroni ex metu mortis; — et concomitans seu repellens vel retrahens, dum quis non ex sed cum metu agit, quando non est motivum operis, quamvis illud comitetur, imo potius esset motivum non operandi, v. g. si latro cum metu carceris furatur, vel mercator cum metu altum mare conscendit.

73. Principia. I. Quod fit cum metu, est perfecte voluntarium et liberum: tunc enim adest voluntas fortis et deliberata quae metum superat et vincit.

II. Quod fit ex metu, regulariter est mixtum ex voluntario et involuntario, quia fit partim ex inclinatione, partim contra inclinationem voluntatis: est voluntarium simpliciter, quia voluntas, omnibus consideratis, illud vult et ponit; sed involuntarium secundum quid, quia illud vult et ponit cum aliqua repugnantia, nam illud secundum se consideratum et praecisis quibusdam circumstantiis non vellet.

Patet exemplo mercatoris qui ex metu naufragii merces proiicit in mare. In quo casu quatuor concurrunt: 1° amor minoris boni, scil. mercium; 2° amor maioris boni, scil. vitae cuius amissio timetur; 3° consensus efficax in carentiam minoris boni (mercium) ad conservandum maius (scil. vitam); 4° nihilominus perseverat amor inefficax ad bonum minus, ex quo oritur inefficax displicentia eius carentiae. Iamvero consensus est conformis secundae inclinationi et ideo simpliciter voluntarius, sed est contra primam quae aliquatenus perseverat, et secundum hoc est aliquatenus involuntarius; unde est mixtus ex voluntario et involuntario.

Diximus: regulariter, quia a) aliquando non est involuntarium secundum quid, si metus etiam affectum ad bonum minus oppositum excludit, et tunc fit ex metu voluntarium purum, non mixtum involuntario. Aliae enim rationes praeter metum mali vitandi accedere possunt propter quas actio per se amabilis fit, et ipse metus potest esse motivum quod postulat ut affectus inefficax ad oppositum excludatur. Uti patet de peccatore qui dolet de peccatis ob timorem inferni, sed tamen affectum ad peccata non retinet (C. Trid. sess. 14, c. 4), et similiter nobilis fugiens furtum ex metu infamiae non necessario dicit: si non esset infamia, furarer; — b) per accidens non est voluntarium simpliciter, si metus tam vehemens est et ita perturbat rationem ut totaliter auferat eius deliberationem et usum, et tunc tollit voluntarium proprie dictum et liberum.

74. Corollaria. — Ex praedictis facile intelligitur: 1° Metum per se et regulariter non excusare a toto peccato quia relinquit voluntarium simpliciter quod ad peccatum sufficit; minuit tamen quatenus opus est involuntarium secundum quid et ideo minus voluntarium et liberum (metus excusat a tanto sed non a toto, cfr. can. 2205, § 3), non ita tamen minuit ut de mortali faciat veniale quia generatim relinquit sufficientem ad mortale deliberationem.

2° Metum per accidens excusare a mortali si auferat deliberationem perfectam, imo ab omni peccato, si tollat omnem deliberationem. 3° Metum gravem, quia non aufert voluntarium liberum, per se ex natura rerum non invalidare actus humanos (can. 103, § 2), nisi forte aliquando pro illis qui ex natura sua perfectius liberum requirunt (votum, donatio gratuita, matrimonium).

75. Animadversiones. — 1ª Levis metus in foro externo nunquam censetur causa efficax actionis. 2ª Metus gravis nunquam excusat ab opere intrinsece malo quod a lege naturali est prohibitum utpote in se malum, saepe a legis positivae observantia excusat seu ab illis quae solummodo sunt mala quia prohibita (can. 2205, § 2 et 3).

S. Th. I-II, q. 6, a. 7; q. 73, a. 6; q. 77, a. 5 et 7; q. 78, a. 2 et 4

76. Concupiscentia: 1° sensu latissimo est sive a) habitualis inordinatio i. e. privatio rectitudinis a peccato originali relicta in appetitu sensitivo, speciatim quando ad bonum sensibile tendit, et consequenter in ratione et voluntate; sive b) quaecumque passio vel motus inordinatus appetitus, deliberationem praeveniens, praesertim quando ad malum tendit aut contra rationem insurgit (motus primo primus); 2° sensu strictissimo est specialis passio qua appetitus concupiscibilis tendit ad bonum sensibile absens delectabile, et opponitur timori qui est motus appetitus refugientis malum; 3° sensu minus stricto, hic sumitur non quidem pro omni passione, sed pro quacumque affectione seu motu appetitus sensitivi vel voluntatis tendente in bonum delectabile ad illud prosequendum¹.

Ratione actus voluntatis deliberatae, concupiscentia est antecedens quae (ordine causalitatis) praevenit consensum liberum voluntatis et illum causat: tunc aliquid fit ex concupiscentia, ut dum, visa pulchra muliere, libido trahit voluntatem ut de illa delectetur;— et consequens quae (ordine causalitatis) consensum liberum voluntatis consequitur et ab eo procedit, ut si volens peccare cum muliere, concupiscentiam excitat ad peccatum perpetrandum: tunc aliquid fit cum concupiscentia. Palam est concupiscentiam consequentem, cum ad voluntarium sequatur, nullatenus illud impedire nec involuntarium causare, sed solum esse signum voluntarii et effectum. Est ergo quaestio de sola concupiscentia antecedente, quomodo se habeat ad voluntarium et involuntarium.

77. Principium I. Concupiscentia antecedens potius causat voluntarium quam involuntarium. — Aliquid enim dicitur voluntarium ex eo quod voluntas in id fertur. Atqui per concupiscentiam voluntas inclinatur ad volendum id quod concupiscit. Ergo concupiscentia potius facit ad hoc quod aliquid sit voluntarium quam involuntarium.

Itaque, ad differentiam metus, concupiscentia per se nunquam facit involuntarium simpliciter vel secundum quid, quia in illo qui ex metu agit manet prior voluntas repugnans ad id quod agit, sed in illo qui ex concupiscentia agit non manet prior voluntas quae repudiabat illud quod concupiscit, et ideo concupiscens agit contra id quod volebat, dum timens contra id quod etiam nunc secundum se vult. Facit tamen concupiscentia involuntarium per accidens quando obiecto, quod concupiscitur, unitur malum quoddam, v. g. dum luxuriosus simul est avarus et vult fornicationem ad quam procurandam debet pecuniam elargiri.

78. Principium II. Concupiscentia antecedens auget voluntarium, minuit voluntarium liberum, unde quod fit ex concupiscentia magis est voluntarium, minus liberum². — Talis enim concupiscentia: 1° Semper auget voluntarium improprie dictum, quia ipsa, utpote motus indeliberatus appetitus, hoc modo est voluntaria ex natura sua.

2° Generatim auget voluntarium proprie dictum quantum ad inclinationem seu propensionem, quia magis fertur voluntas nostra in obiectum quod concupiscimus, cum intellectus illud proponat ut magis concupiscibile et maiore efficacia prosequendum; — minuit tamen quoad indifferentiam iudicii ac proinde quoad deliberationem. Facit enim ut intellectus minus percipiat rationem mali in obiecto et illud ut magis amabile proponat; unde etiam minuit liberum, ac consequenter actus bonitatem et peccatum.

3° Aliquando, si est valde vehemens, aufert cognitionem et deliberationem et usum rationis ac proinde voluntarium proprie dictum et liberum; non tamen facit involuntarium: in eo enim qui ratione non utitur, nec voluntarium proprie est nec involuntarium.

79. Animadversio.—Concupiscentia consequens nullo modo minuit voluntarium proprie dictum, nec liberum, nec consequenter bonitatem vel peccatum, quia ipsa est voluntatis liberae effectus. Unde quod fit cum concupiscentia non est minus voluntarium nec liberum. Potest tamen minuere deliberationem et libertatem quantum ad actum ex ea sequentem; at quantum ad illum est antecedens.

S. Th. I-II, q. 6, a. 8; q. 19, a. 6; q. 76.

80. Ignorantia proprie est carentia scientiae in subiecto illius capaci, v. g. astronomiae in sacerdote. Differt 1° a nescientia quae est simplex negatio scientiae in subiecto incapaci, v. g. in puero vel amente;

tiam antecedentem simpliciter minuere voluntarium, et non tantum sub ratione libertatis. Ita tamen non recte loquuntur. Unde Schmitt, in recentioribus editionibus operis Noldin, I, n. 53, id aliquatenus emendavit, scribens: concupiscentia antecedens minuit libertatem. Et Salsmans, in recentissima editione operis Génicot, unum verbum mutavit, et loco concupiscentiae posuit passionem; sed ideo doctrina non est magis adaequata nec minus ambigua.

2° ab errore qui non est mera carentia sed positivus actus intellectus iudicantis rem aliter se habere ac se habet: oritur ex ignorantia vel temeritate; 3° ab inadvertentia quae est carentia non quidem scientiae habitualis sed actualis considerationis; 4° ab oblivione quae est privatio cognitionis antea habitae. Cum autem moralistae agant tantum de debitis officiis et de peccatis indebitis, saepe strictius sumunt ignorantiam, non quidem pro negatione, sed pro privatione scientiae quae alicui inesse debet, qualis est theologia pro confessario. Unde quidam distinguunt ignorantiam negativam, et privativam, imo et positivam seu falsae dispositionis, si includat errorem.

81. Dividitur ignorantia: 1) Ratione obiecti quod ignoratur, est ignorantia iuris, sive naturalis sive positivi, sive divini sive humani, sive ipsius legis sive poenae ipsi adnexae: qua scil. ignoratur ipsius legis existentia vel extensio seu sensus;— et ignorantia facti: qua ignoratur factum aut concreta facti circumstantia determinans applicationem legis praesentem.

Sic qui nescit in vigilia Pentecostes esse ieiunandum, vel libros haereticos esse prohibitos, est in ignorantia iuris; qui non advertit hanc diem esse vigiliam Pentecostes, hunc librum esse haereticum, in ignorantia facti.

2. Ratione subiecti seu personae quae ignorat, ignorantia est invincibilis vel vincibilis. Invincibilis seu involuntaria est illa quae morali diligentia tolli non potuit;— vincibilis vero seu voluntaria quae ita tolli potuit.

Est autem moralis diligentia illa quam prudentes adhibere solent et quae variat pro variis circumstantiis seu qualitate negotii, personae, loci, etc., v. g. maior erit in sacerdote ad munus rite exequendum quam in rustico, maior ubi de vitae quam de fortunae bonis agitur, ubi de notabili damno tertii quam de parvo.

Vincibilis ignorantia est inculpabilis si tolli non debuit;— culpabilis vero si debuit. Moralistae autem attendentes tantum ad debita et indebita, promiscue usurpant voces culpabilis et vincibilis ac saepe ignorantiam culpabilem vocant vincibilem, inculpabilem appellant invincibilem¹.

Invincibilis ex duplici capite oriri potest: vel quia de veritate quaerenda aut de periculo errandi quis omnino non cogitavit (prima enim idea non est in potestate hominis), vel quia, si cogitavit diligentiamque adhibuit, ad veritatem tamen non pervenit. Unde non est voluntaria.

E contra vincibilis est voluntaria sive directe et in se, ut si quis ignorare velit; sive indirecte tantum ex negligentia, ut si omittat inquirere dum inquirere debeat; sive solum in causa, si aliquid velit ad quod ignorantia sequitur (v.g. ebrietatem). Multi autem sunt in illa gradus, qui ad tres revocari solent: a) ignorantia stricte seu simpliciter vincibilis quando ad eam vincendam diligentia adhibetur sed non sufficiens vel non tota quae moraliter est possibilis, seu non tota quam exigit qualitas negotii ac personae: est indirecte voluntaria; b) crassa quando ad scientiam acquirendam nulla aut vix ulla diligentia fuit adhibita, et supina si ita fuit ad ignorantiam depellendam: est voluntaria, vel indirecte, vel in causa; c) affectata, malitiosa seu directe volita quando quis expresse et de industria vult ignorare ad quemcumque finem: sive ut pro libitu agat nec a proposito retrahatur, sive ut excusationem habeat in peccatis commissis vel committendis, sive ob taedium, etc., maxime si studiose velit nescire ut non retrahatur a peccando sed liberius peccet.

3) Ratione actus voluntatis simul et operis², ignorantia est:

a) Antecedens quae non sequitur ex voluntate sed ipsius actum praecedit, et tamen ipsi est causa volendi et agendi quod (secundum praesentem dispositionem) non vellet nec ageret si scientia adesset. Unde ignorantia est causa operis quia removet scientiam quae opus impediret, v. g. si quis putans occidere feram, occidit amicum quem non occidisset si scivisset: talis agit ex ignorantia involuntaria. Omnis enim ignorantia antecedens est invincibilis, sed non e contra, quia invincibilis non est semper ratio agendi id quod alias non fieret.

b) Concomitans quae praecedit actum voluntatis, et ipsi est coniuncta, non tamen ut causa volendi et agendi id quod agitur, quia etiam si non esset, nihilominus ageretur (secundum praesentem dispositionem), v. g. si quis putans occidere feram, occidit inimicum quem etiam occidisset si scivisset: talis agit cum ignorantia involuntaria. Est etiam invincibilis.

c) Consequens quae aliquo modo sequitur ex actu voluntatis directe nolentis aut indirecte negligentis inquirere, estque directe vel indirecte voluntaria et simul praecedit opus ita ut causa esse possit illud volendi et agendi, v. g. si quis voluntarie negligit inquirere de periculo occidendi hominem, quem, si sciret, non occideret, aut de die abstinentiae cum tamen, si sciret esse abstinendum, abstineret: talis agit ex ignorantia voluntaria. Consequens est vincibilis, utpote voluntaria; sive vincibilis sit momento quo opus ponitur, sive olim vincibilis fuerit, dummodo opus fuerit praevisum et propter illud ignorantia debuerit praecaveri, — secus enim esset invincibilis quoad opus quamvis in se vincibilis, et ideo antecedens vel concomitans quoad opus quod ponitur.

82. Principia. 1. Ignorantia antecedens tollit voluntarium secundum id quod ignoratur, quia est invincibilis; imo reddit opus positive involuntarium simpliciter, quia facit aliquid contra inclinationem habitualem voluntatis: non enim fieret opus si ignorantia abesset. Unde: quod fit ex ignorantia involuntaria antecedente est positive et simpliciter involuntarium ; ergo talis ignorantia excusat.

Diximus: secundum id quod ignoratur, nam sub alio respectu voluntarium esse poterit: sic ille qui interficit hominem aut amicum, putans esse feram aut inimicum, voluntarie emittit sagittam, sed non emittit in hominem aut in amicum, et qui cum muliere peccat, nesciens esse matrimonio iunctam, etsi non adulterii, fornicationis tamen est reus.

II. Ignorantia concomitans tollit voluntarium quia est invincibilis, sed non reddit opus positive involuntarium, quia id non est contra inclinationem voluntatis sed etiam fieret si ignorantia non adesset; facit ergo non voluntarium. Hinc: quod fit cum ignorantia involuntaria concomitante est non voluntarium, et de hac ignorantia dicitur: non accusat, nec excusat omnino, scil. a dispositione habituali voluntatis.

III. Ignorantia consequens non facit simpliciter involuntarium, sed reddit opus simpliciter voluntarium, quia ipsa est vincibilis et voluntaria. Facit tamen generatim (etiam si sit affectata) involuntarium secundum quid, quia est contra aliquam inclinationem voluntatis, in quantum est causa agendi id quod non fieret scientia praesente; unde minuit voluntarium et peccatum pro vincibilitatis gradu, ita ut etiam aliquando faciat de mortali veniale.

Bene autem notandum: ignorantiam exceptionaliter voluntarium nullo modo minuere, si nempe sit ita affectata ut quis praecise eam eligat ad liberius peccandum vel ut non retrahatur a peccato: haec scil. nullo modo facit involuntarium, nec proinde minuit voluntarium ac peccatum, sed magis auget, non ratione sui sed ratione causae, quia adest maior affectus ad malum. Tunc enim ex maiore intensitate seu intensiore inclinatione voluntatis ad peccandum provenit quod aliquis velit ignorantiam subire.

Hinc: quod fit ex ignorantia voluntaria seu consequenti est simpliciter voluntarium, sed ordinario involuntarium secundum quid, et tunc minus voluntarium. Ignorantia ista non excusat, sed accusat.

83. Animadversiones. — 1. Doctrina generalis de ignorantia breviter exprimitur canone 2202, § 1: « Violatio legis ignoratae nullatenus imputatur, si ignorantia fuerit inculpabilis; secus inculpabilitas minuitur plus minusve pro ignorantiae ipsius culpabilitate ».

2. Quae de ignorantia diximus, applicari possunt inadvertentiae et oblivioni, ac errori. Error includit ignorantiam; inadvertentia plena et oblivio perfecta aequiparantur ignorantiae invincibili; quodsi non sint perfectae sed ex negligentia proveniant, aequiparantur vincibili. Unde can. 2202, § 3: « Quae de ignorantia statuuntur, valent quoque de inadvertentia et errore ».