Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 91, a. 2 et q. 94, a. 1.

245. Thesis. Participatio legis aeternae in creatura rationali est vera lex. — Est enim

1. ordinatio rationis : creatura rationalis participat legem intellectualiter et rationaliter, et ideo participatio legis aeternae in ipsa proprie lex vocatur quia est aliquid rationis : dictamen a ratione constitutum ; in aliis creaturis non participatur rationaliter, unde in ipsa propria inclinatio non dicitur lex nisi per similitudinem ;

2. est a Deo promulgata communitati : quamvis enim promulgatio fiat in singulis, impressione rationis, fit tamen ratione non quidem ut particularis est, sed ut communis et eadem in omnibus, ab auctore naturae proveniens ; 3) fit ad moralem honestatem, non unius, sed totius humanitatis¹.

246. Essentia legis naturalis. — Lex naturalis non est lex quatenus est in legislatore ut regulante, ac proinde non est ipsa lex aeterna, sed est lex ut est in subditis ut in regulatis, ac proinde est participatio, manifestatio, promulgatio passiva legis aeternae in nobis.

Et quidem :

1. Non est voluntas Dei sive necessaria sive libera² : non enim actiones sunt bonae vel malae quia a Deo volente praecipiuntur vel prohibentur, sed praecipiuntur vel prohibentur ut in se intrinsecce bonae vel malae, et quidem bonae quae exiguntur ut necessariae ab ordine non possunt non praecipi, et malae non possunt non prohiberi. Unde si fieri impossibile Deus non vellet legem naturalem, haec tamen eodem modo nobis innotescere et obligaret, quia eodem modo a ratione divina imperante constitueretur natura humana, et ipsa sicut et actus nostri ordinarentur ad finem ultimum³. Lex scil. essentialiter est ordinatio rationis, non voluntas.

2. Neque voluntas aut potestas Dei necessario videtur attendenda ut innotescat lex naturalis. Necessitatis moralis enim seu obligatio est absoluta necessitas medii ad finem absolute necessariam (Q.D. de Ver. 17, a. 3), ita ut medium non solum sit necessarium sub conditione si quis velit finem, sed absolute quia et finis est absolute necessarius et omnino nobis impositus. Unde ad cognoscendam legem seu obligationem sufficit ut adsit absoluta necessitas finis qui omnino imponitur, et cognoscatur necessaria connexio mediorum ad finem, et consequenter obligatio ad illa media. Iamvero necessitate physica naturae nobis imponitur finis : summum bonum naturae rationalis et summa felicitas, ita ut non possimus illum non velle ; et ratio a) cognoscere potest, quaedam bona particularia naturae rationali convenientia pertinere ad illum finem (tamquam conditionem necessariam verae perfectionis et ultmae felicitatis), quaedam vero non pertinere, ac b) ita percipere valet necessariam connexionem aliquorum actuum, tamquam mediorum, cum illo fine. Ergo absoluta necessitas moralis mediorum et obligatio ex natura orta seu lex naturalis cognosci potest, abstrahendo a Deo, quin scil. attendatur ad voluntatem vel auctoritatem Dei⁴. — Quod tamen non excludit remote et ultime legem naturalem a Deo pendere et obligationem, noto Deo, plenius et perfectius percipi.

3. Non tamen est imperativum categoricum rationis aut voluntatis autonomae (Kant et Rationalistae). Autonomia enim conciliarii nequit cum idea verae obligationis, quia ratio humana non potest seipsam obligare. Unde obligatio non constituitur a ratione humana, sed ex inclinatione necessaria nostrae naturae imponitur, quae immutari non valet a nobis quaeque immutabilis semper persistit. — Insuper haec sententia nititur falso fundamento hominem sibi esse finem, seu finem in se (cfr. Syll. prop. 3 et 50), dum tamen essentialiter sit creatura Dei ab eo pendens et ad ipsum ordinata. Finis ultimus scil. non est a ratione constitutus sed ab auctore naturae.

Itaque in actu primo considerata, lex naturalis est habitualis inclinatio naturae rationalis ad proprios actus, scil. ad cognoscendum et appetendum finem seu bonum perfectum, et media ad illum necessario conducentia seu actus honestos eligendos ; unde natura vere sibi est lex, hoc sensu quod ex inclinatione necessaria et ineluctabili naturae ad finem oritur obligatio ad media adhibenda. Aliis verbis, lex naturalis est lumen rationis naturalis quo discemere valemus quid sit bonum faciendum vel malum vitandum ; quod lumen ostendit bonitatem et malitiam et regula est nostrorum actuum, in quantum est a lumine divino derivatum et impressio est divini luminis in nobis. — In actu secundo considerata, lex est actuale dictamen seu iudicium rationis, praescribens modo generali quid sit bonum faciendum, quid malum vitandum. Hinc

a) quamvis lex naturalis non sit habitus, cum non sit id quo ratio agit, sed quod dictat, praecepta legis naturae tamen non semper actu considerantur a ratione, et tunc insunt ei habitualiter, et sic potest lex naturalis dici habitus, quia habitu tenetur ;

b) differt a synderesi, quae non est lumen rationis innatum vel actuale ipsius dictamen, sed est habitus (seu facilitas, non stricte innata sed sponte ex intellectu profluens) quo facile enuntiamus non omnia sed prima principia moralia ; unde virtute haec principia continet ;

c) differt a conscientia, quae non est norma agendi generalis sed iudicium de agendis in particulari.

247. Fundamentum legis naturalis. — Non solum de essentia, sed etiam quaerendum est de fundamento legis seu obligationis naturalis, ac consequenter omnis obligationis ; nam obligatio positiva fundatur super obligatione legis naturalis, quatenus haec praecipit superioribus esse obediendum.

Iamvero ex dictis constat :

1. Fundamentum unicum, sufficiens, aut ultimum non esse voluntatem Dei sive liberam sive necessariam : non liberam quia agitur de lege necessaria, non necessariam quia ab aliquo anteriori pendet a quo necessitatem habet, scil. a sapientia et essentia divina (Q. D. de Ver. 23, a. 6) ; ac proinde non est fundamentum ultimum, unicum, et sufficiens. — Aiunt quidem adversarii nullum dari legem sine legislatore, nullum praeceptum posse concipi sine voluntate et auctoritate praecipientis. Sed

a) id verum est de lege positiva quae non est necessaria, non de lege naturali cuius obligatio ex natura rerum oritur et ex necessaria tendentia nostrae naturae ad finem ; —

b) ceterum dicendo legem naturalem esse obligatoriam, quia ratio dictat voluntati Dei praecipientis esse obediendum, difficultur a contradictione se liberabunt, quia dictum principium ut a sola ratione praeceptum cognoscitur tamquam obligatorium et non pendet ultimate a cognitione voluntatis Dei ; secus daretur circulus vitiosus ; —

c) denique prima principia legis naturalis v. g. bonum faciendum, etc. cognoscuntur ante cognitionem Dei, sicuti haec praecedit ipsa cognitio terminorum quibus constat et quibus cognitis statim enuntiantur⁵. Unde licet Deus in ordine ontologico sit necessarium fundamentum legis naturalis, non ita in ordine logico cognitionis.

2. Nec fundamentum esse solam rationem humanam, quia sicut effectus plus pendet a causa prima quam a causa secunda, ita obligatio plus pendet ab auctore naturae et lege aeterna quam a natura et ratione humana a Deo participata : ordo enim essentialis rerum non est a ratione nec a seipso sed derivatur a lege aeterna.

Videtur fundamentum distinguendum esse duplex :

a) Unum secundarium et proximum : ipsam naturam humanam complete spectatam cum suis relationibus essentialibus et necessariis, — vel finem eius ultimum absolute ipsi impositum, — vel ordinem essentialem rerum secundum quem quaedam necessariam connexionem habent cum fine ultimo ; et hoc est sufficiens ad concipiendam veram et proprie dictam obligationem naturalem, ut diximus.

b) Alterum primarium, remotum, et ultimum : ipse intellectus Dei, seu lex aeterna cum eius radice, essentia divina. Lex aeterna enim est fons naturae et rationis humanae, et haec non est regula actuum nostrorum nisi a ratione divina cuius est participatio. Eodem modo duplex est fundamentum principiorum rationis speculativae et veritatum aeternarum : proximum scil. natura rerum et relationes quae inter eas vigent (quod sufficit ad veritates necessarias concipiendas), et ultimum quod est essentia et intellectus Dei. Et sicut cognoscere valemus veritatem primorum principiorum rationis speculativae ex solo fundamento proximo, natura rerum, quin cognoscamus eorum ultimum fundamentum, intellectum divinum ; ita cognoscere valemus veritatem et obligationem primorum principiorum rationis practicae, quin cognoscamus eorum ultimum fundamentum : intellectum divinum et legem aeternam.

248. Corollarium : Systema moralitatis laicae seu, ut aiunt, obligationis a Deo independentis⁶, itaque confutandum est, dicendo illud esse

a) essentialiter incompletum, cum de Deo vero fine ultimo et de nostris erga Deum officiis taceat ; b) falsum, quatenus affirmat legem naturalem fundari in sola natura vel ratione, exclusa lege aeterna Dei ;

c) inefficax, quia lex caret sufficienti sanctione, ac proinde, spectatis hominum propensionibus ad vitia, de facto eam non sufficienter observant.

At non videtur dicendum contradictorium, ac si impossibile esset concipere legem naturalem abstrahendo a Deo legislatore, obligationem sine Deo volente ac iubente : id enim est nimium dicere, et non videtur verum.

Quodsi dicatur obligatio non posse concipi nisi cognoscatur finis ultimus attingendus, in concreto spectatus, qui est Deus ; id solum putamus necessarium ad cognitionem completam totius legis moralis. Ad partialem cognitionem sufficit notitia finis in abstracto considerati in quantum est summum et completum bonum naturae rationalis. — Sed, etiam hoc dato, non adhuc Deus esset spectandus supremus legislator aut voluntate iubens, sed solum ut Summum Bonum prosequendum.

249. Animadversio. — Differunt itaque lex aeterna et lex naturalis :

1. subiective : illa est in Deo, haec in mente creata ; — et ideo

2. materialiter in esse physico : illa est sapientia (ac essentia) divina, haec est lumen creatum rationis ab illa participatum ; — et consequenter

3. cognoscibilitate : illa in se cognoscitur a solo Deo et beatis, haec rationis lumine percipitur.

Conveniunt autem : 1° formaliter et in ratione dictaminis, quia eadem est utriusque rectitudo et obligatio cum una sit alterius participatio ; et ideo

2° obiective quia eadem dictant, non quidem a) totaliter secundum totam extensionem : lex aeterna enim se extendit etiam ad creaturas irrationales et ad ea quae Deus lege positiva praecipit (vel ab aliis praecipere ordinat) ; sed b) partialiter : quamvis enim non omne quod praecipit lex aeterna praecipitatur a lege naturali, omne tamen quod lex naturae praecipit etiam a lege aeterna praecipitur. Sunt ergo eadem lex sicut eadem est imago sigilli et sigillati ; sigillum tamen magis est extensum quam sigillatum.