Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 21, a. 3 et 4 ; q. 114, a. 1, 2, 5-10.

190. Meritum etymologice derivatur a voce merces, ac proinde designat servitium seu opus laboriosum in utilitatem alterius factum, quod non solet fieri nisi a mercenariis ob stipendium vel mercedem. Sensu latissimo significat quidquid est sufficiens,idoneum, dignum ad aliquid obtinendum, seu id quod aliquid exigit, et sic etiam dicitur de rebus inanimatis v. g. de pictura ; — magis proprie est opus humanum cui debetur retributio ex aliqua iustitia stricte aut late dicta, et sic etiam dicitur de opere malo (Mt. XVI, 26 ; Iob. VI, 2 ; Hebr. X, 29 ; Eccli. XVI, 14, 15) ; — stricto sensu autem est opus bonum factum in obsequium seu beneficium alterius et ideo praemio et retributione dignum.

Spectari potest in abstracto et in concreto : in concreto est opus virtutis cui debetur merces, opus retributione dignum ; in abstracto est proprietas actus humani, scil. moralis valor operis vi cuius dignum est ut operanti aliquid retribuatur, bonitas in actu humano existens propter quam dignus est laude et praemio, seu dignitas operis et ideo ius vel titulus in operante ad retributionem.

191. Fundamentum philosophicum meriti est in exigentia ordinis naturae, seu in lege naturali vi cuius activus entis ipsi propria est et ideo ipsi proficere debet, cum ipsam entis perfectionem ut finem habeat. Unde cum persona libere agens elegit actum in obsequium seu utilitatem alterius personae, illa persona praestitit aliquid quod suum est ; unde aequum est et iustum ut altera aliquid bonum retribuat, compensando bonum praestitum (II-II, q. 106, a. 3 ; I, q. 65, a. 2). Quodsi ad aequalitatem exigitur et redditur, meritum est ex iustitia proprie dicta ; secus ex aequitate et decentia, amicitia, ac liberalitate, quae aliquo modo pertinent ad iustitiam.

E contra cum unusquisque homo in ordine ad finem suum ultimum eiusdem sit dignitatis, utpote sui iuris, nec proinde merum sit medium aliis subordinatum, sed propter bonum suum existat, ideo nequit privari suo ordine ad proprium bonum quin iustitia recompensationem exigat poenae. Unde S. Thomas (q. 21, a. 3) : qui « agit in profectum (emolumentum) vel nocumentum (damnum, detrimentum) alterius », « meritum aut demeritum acquirit in ordine ad retributionem quae fit secundum iustitiam ».

192. Divisio meriti. — A. Ratione praemiantis, meritum est civile quando opus fit in utilitatem vel obsequium sive individui sive societatis ; — et morale quando fit in obsequium Dei.

a) Quoad meritum civile :

1. Actus directus in bonum (vel malum) personae individuae habet meritum (vel demeritum) directe apud personam, indirecte apud societatem in quam redundat bonum personae quae aliquo modo est eius pars et membrum.

2. Actus directus in bonum (vel malum) societatis habet meritum primario apud societatem, secundario apud singula membra in quantum sunt membra.

3. Actus directus in bonum (vel malum) ipsius agentis non habet meritum apud ipsum agentem (quia iustitia est ad alterum), sed potest habere indirecte rationem meriti apud societatem (q. 21, a. 3).

b) Omnis actus humanus meritum habet morale apud Deum (vel demeritum), in quantum tendit in profectum (vel detrimentum) non ipsius Dei sed eius honoris et ordinis ab eo statuti ; — et quidem : 1) Ratione ipsius Dei : Deus est enim finis ultimus hominis. Atqui fini ultimo debetur ut ad ipsum omnes actus referantur. Ergo qui facit actum malum non referibilem ad Deum non servat honorem qui ultimo fini debetur, et vice versa.

2. Ratione societatis cuius Deus est rector et custos : Deus est gubernator et rector totius universi. Qui autem regit communitatem habet curam boni communis et debet retribuere pro iis quae bene vel male fiunt in societate. Ergo actus humani habent meritum vel demeritum apud Deum ; secus dicendum foret ipsum non curare de actibus humanis (a. 4).

B. Ratione praemii, meritum aliud est naturale quod ex naturae viribus procedit, et solum naturale praemium expectat ; unde si sit in obsequium Dei, fit in ordine ad Deum finem naturalem ; — aliud supernaturale quod fit ex viribus gratiae in ordine ad Deum finem supernaturalem, et meretur praemium supernaturale scil. bonum vitae aeternae. Vocatur etiam theologicum.

Differunt eo quod primum sequitur ad omnem actum bonum ratione suae bonitatis, secundum aliquam relationem iustitiae ad Deum a quo, saltem ex convenientia, meretur saltem bonum temporale, et ideo importat mercedem ex ipsa ratione actus ; — alterum importat mercedem reddendam non solum ex ipsa ratione actus sed etiam ex statu personae operantis, et ideo non competit nisi actibus supernaturalibus et quidem solius iusti, cui merces debetur ipsa vita aeterna vel aliud bonum in ordine ad vitam aeternam¹. De solo merito supernaturali hic agimus.

C. Ratione dignitatis meritum est : Vel simpliciter dictum seu de condigno, cui ex iustitia debetur praemium, ad quod valorem aequalem et aequalem dignitatem habet seu condignitatem. Est opus cuius valor aequat valorem praemii quia invenitur aequalitas inter meritum et praemium secundum rectam aestimationem : aequalitas proinde non semper materialis seu quantitativa, sed moralis quae dicitur virtutis et proportionis, sicut est inter semen et fructum qui ex eo nascitur (q. 114, a. 3, ad 3). — Vel est meritum de congruo et secundum quid, cui nullo modo ex iustitia retributio fit, sed solum ex quadam decentia et aequitate ac amicitia aut liberalitate donantis tributur munus quod dantem decet ; et ideo non infallibiliter obtinet praemium, nisi retribuens promiserit, nec tunc ex iustitia sed ex fidelitate. Est opus cuius valor non aequat valorem praemii quia deest aequalitas inter praemium et meritum.

In priori merito adest exigentia ad praemium, in altero sola convenientia. Prius comparari potest stipendio quod debetur militi et mercedi quae debetur famulo ; alterum distinctioni honorificae (v. g. ordini equestri) quam princeps non ex iustitia nec omnino gratis largitur militi pro rebus fortiter gestis, gratificationi aut dono quod inferiores aut famuli acceperunt propter occupationes plus minusve supererogatorias. Quae divisio est non univoca sed analoga.

193. Quid homo mereri potest ? — De condigno homo iustus sibi mereri potest augmentum gratiae habitualis, remissionem peccati venialis, gloriam coelestem et eius augmentum. De congruo mereri sibi potest infallibiliter gratias actuales, prima excepta.

Christus solus aliis potuit mereri de condigno, utpote caput omnium hominum. De congruo aliis homo potest mereri sed non infallibiliter : gratias actuales etiam primam, gratiam habitualem eiusque augmentum, remissionem peccati et vitam aeternam.

Quae probantur in tractatu de gratia. Cfr. S. Thomas I-II, q. 114.