Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 24 ; Q. 26 de Verit., a. 6 et 7.

178. Principium I. Ad moralitatem actuum humanorum etiam conferre possunt passiones¹ , et quidem non solum ad interioris sed etiam ad exterioris actus moralitatem.

Passiones enim spectari possunt dupliciter :

1° quoad esse naturae seu physicum, quatenus sunt nobis communes cum brutis, et sic sunt physice bonae, cum sint a Deo inditae ;

2° quoad esse morale, quatenus sunt homini propriae, et sic

a) non sunt per se malae, nec bonae, sed indifferentes : motus enim appetitus sensitivi per se non sunt a ratione, nec proinde humani ;

b) si considerentur prout subsunt imperio rationis et voluntatis, sic sunt bonae vel malae, in quantum sunt voluntariae, sive directe quatenus a voluntate imperantur, sive indirecte quatenus ab ipsa non prohibentur.

Probatur : 1) « Propinquior enim est appetitus sensitivus ipsi rationi ac voluntati, quam membra exteriora ». Atqui actus membrorum exteriorum sunt boni vel mali moraliter secundum quod sunt voluntarii. Ergo multo magis ipsae passiones, secundum quod sunt voluntariae, sunt bonae vel malae moraliter (a. 1).

2. Ex Scripturis, (quae a) commendat quasdam passiones (Ps. IV, 5 ; II Cor. VII, 9 ; Rom. XII, 15) ; b) asserunt ipsas in Christo inveniri quamvis ligatas ratione (Mc. XXVI, 38 ; Mc. III, 5 ; XIV, 33 ; Lc. XIX, 41 ; Ioh. XI, 33) ; c) et homines propter ipsas laudant vel propter earum absentiam reprehendunt (Exod. XXXII, 19 ; Num. XXV, 11 ; I Reg. II-III).

Unde regi a passionibus non est malum quia ipsae ex se malae sunt, sed quia intervertitur ordo secundum quem pars superior debet regere inferiorem ; bonum autem est eas regere dummodo id sit conformiter ad ordinem rationis (a. 2).

179. Corollarium. — Itaque passiones si considerentur quoad esse naturae non sunt moraliter bonae vel malae secundum speciem, sed indifferentes ; sed si considerentur ut regulatae a ratione possunt esse, sicut actus exteriores, secundum speciem bonae vel malae, prout proprium obiectum earum erit conveniens rationi vel non conveniens : sic v. g. verecundia seu timor turpium est bona, et invidia seu tristitia de bono alterius est mala (a. 4).

180. Principium II. Passiones voluntariae augent bonitatem vel malitiam actus. — Probatur : Tanto perfectius est bonum rationis seu morale quanto ad plura quae homini conveniunt derivatur ; unde etiam ad perfectionem moralem pertinet quod actus exteriores ratione dirigantur. Atqui appetitus sensitivus potest obedire rationi. Ergo ad perfectionem moralem pertinet quod passiones sint regulatae per rationem. Sicut igitur melius est quod homo velit bonum et faciat exteriori actu, ita melius est quod ad bonum moveatur, et secundum voluntatem et secundum appetitum sensitivum, ad prompte operando (a. 3).

Quod tamen intellegendum est de passionibus volitis, quae a voluntate eliguntur et imperantur (modo respective diverso quo fieri debet pro bono et malo ; cfr. n. 146). Passio enim quae hominem ad bonum sensibile movet, si antecedit voluntatem, minuit libertatem ac consequenter bonitatem et malitiam ; — si consequitur per redundantiam, non est causa sed merus effectus voluntatis : non causa scil. sed « signum intensioris voluntatis (seu maioris voluntarii), et sic indicat bonitatem moralem maiorem » aut malitiam ; — si consequitur per electionem, addit ad bonitatem vel malitiam (ad 1).