Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 1; C. Gent. III, 1, 2, 3.

Supposito hominem non solum, sicut entia irrationalia, moveri et duci in finem, sed proprie et formaliter agere propter finem, illum ut finem cognoscendo et voluntarie ac libere illum intendendo, secundum doctrinam S. Thomae sequentes statuimus theses¹ :

15. Thesis I. Homo in omnibus actionibus deliberatis et voluntariis seu humanis, modo sibi proprio agit propter aliquem finem seu bonum. — Probatur:

a) Ex notione boni: Omnes actiones quae procedunt ab aliqua potentia causantur ab ea secundum rationem sui obiecti. Obiectum autem voluntatis est bonum et finis. Unde oportet ut actus voluntarii seu humani propter finem sint (q. 1, a. 1).

b) Ex notione finis: In causis per se subordinatis, quarum una non movet nisi moveatur ab alia, non datur processus in infinitum, sed subtracta prima, necesse est alias subtrahi. Sed finis est prima inter causas, quia nihil agit nisi ex determinata intentione finis: si enim agens non esset determinatum ad aliquem effectum, non magis vellet aut ageret hoc quam illud. Ergo omnes actus humani pendent ac derivantur ab intentione finis, et sic fiunt propter finem (a. 2 et 4).

c) Ex inductione argumentum adducit Billuart² : Omnes actus humani sunt eliciti vel imperati a voluntate. Eliciti versantur vel circa finem, et tunc sunt propter finem qui bonitate sua allicit voluntatem ad illum amandum; vel circa media, et tunc etiam sunt propter finem cum voluntas ea non velit nisi ad finem. Item actus imperati, quia voluntas eos imperat ex amore finis,

ut per eos tamquam per media assequatur finem. Ergo³

16. Corollarium. — Exinde sequitur omnes actus humanos speciem (saltem physicam) recipere ex fine, sive a) considerentur active, ut actio ab agente procedens seu motio qua homo movet seipsum, et tunc speciem habent a principio formali; principium autem actus voluntatis est eius obiectum, quod est bonum et finis (in intentione); — sive b) considerentur passive ut passio tendens ad aliquid, et motus quo homo movetur a seipso ad terminum, et tunc specificantur a termino; id autem ad quod terminatur actus humanus est id quod voluntas intendit tamquam finem (in executione) (a. 3).

17. Thesis II. Homo in omnibus actibus deliberatis, saltem implicite agit propter finem ultimum totius vitae, saltem abstracte et in communi conceptum, seu propter bonum perfectum. — Probatur:

a) Ex notione boni: Omne quod homo appetit, appetit sub ratione boni; bonum autem appetitur vel ut bonum perfectum satiativum et ultimus finis, vel ut inchoatio et pars boni perfecti et ideo ut tendens ad bonum perfectum et ultimum finem, quia semper inchoatio alicuius ordinatur ad consummationem ipsius, sicut omnis pars ad totum (a. 6).

b) Ex notione ultimi finis: Ultimus finis se habet in movendo voluntatem sicut primus movens in motionibus, quia est primus in intentione. Sed in moventibus non datur processus in infinitum, quia secunda moventia non movent nisi secundum quod moventur a primo movente. Ergo bona secundaria seu fines intermedii et subordinati non movent appetitum nisi in ordine ad perfectum bonum, quod

est ultimus finis (a. 6). — Et sane, si in finibus daretur processus in infinitum et si omnes essent fines intermedii ac subordinati, nullus esset finis quem voluntas propter se intenderet et in quo ultimo sisteret, nullus a quo voluntas primo moveri inciperet, ac proinde nihil unquam vellet, nihil unquam operari inciperet; sicut nec actio incepta unquam terminaretur. Et sic nullus esset actus humanus; et etiam si esset aliquis, esset omnino vanus (a. 6 et 4).

18. Thesis III. Homo non potest simul eligere duos ultimos fines sed tantum unum.

Quod intelligendum est non solum de ultimo fine formaliter sumpto et in abstracto, seu de beatitudine in communi et ipsa ratione summi boni, quae evidenter est una; sed etiam de ultimo fine materialiter sumpto in concreto, i. e. de re in qua homo bonum supremum reponit. Non quidem si finis consideretur partialiter, quia ad illum tamquam partes possunt concurrere plura collective sumpta quae simul unum bonum perfectum et integrum constituunt; sed si consideraretur totaliter, quia ratio summi boni non potest pluribus rebus tribui divisim et separatim, ita ut homo in plures res disparatas tendat ut in ultimos fines totales et adaequatos ad invicem non subordinatos, ac si unaquaeque sola sine aliis esset totus ultimus finis. Et ideo ait Christus (Mt. VI, 24): Nemo potest duobus dominis servire, scil. ad invicem non subordinatis.

Probatur: a) Ex eo quod ultimus finis habet rationem perfecti: Illud appetit aliquis ut ultimum finem quod appetit ut bonum perfectum et completivum sui ipsius ac plene satiativum (ex intentione appetentis); alias in illo non sisteret et illud finis ultimus non esset; ergo ultimus finis ita implet et satiat totum hominis appetitum quod nihil extra ipsum appetendum relinquatur.

Atqui non impleret nec plene satiaret si aliquid extra ipsum, scil. alius finis appeti posset et ad eius perfectionem requireretur.

Unde non potest esse quod in duo sic tendat voluntas, ac si utrumque sit bonum perfectum ipsius et ultimus finis.

Confirmatur: Si essent duo ultimi fines, neuter esset summum ac plenum appetentis bonum, neuter perfecte satiaret appetitum, cum uno obtento, alius esset appetibilis. Unde essent simul plene satiati vi, quia ultimi fines; et non essent, quia extra quemlibet restaret aliquid appetendum quod non subordinaretur ipsi, scil. alius finis.

b) Ex eo quod ultimus finis habet rationem primi boni naturalis: Quod naturaliter appetitur non potest esse nisi unum, quia natura est determinata ad unum et non tendit nisi ad unum; unde sicut unius rei non est nisi una forma et una species, ita nec est nisi una inclinatio naturalis. Atqui finis ultimus seu summum bonum naturaliter appetitur. Ergo finis ultimus est unus. Minor constat experientia interna, et etiam intelligitur: sicut in ratione principium est id quod naturaliter inditum cognoscitur, ita in voluntate principium est id quod naturali tendentia desideratur; unde amor finis seu boni supremi est inditus voluntati, quia est principium in appetibilibus.

c) Ex eo quod ultimus finis habet rationem primi specificantis: In omni genere causandi et operandi, est unum principium a quo omnia derivantur; secus non esset genus unum. Atqui omnes actus humani constituunt unum genus operandi et causandi, quia omnia appetibilia voluntatis sunt unius generis, scil. bonum homini conveniens; ultimus autem finis est primum principium in hoc genere quia propter se appetibilis. Ergo ultimus finis est unus. — « Cum actiones voluntariae ex fine speciem sortiantur, ait S. Thomas, oportet quod a fine ultimo, qui est communis, sortiantur rationem generis » (a. 5)

19. Thesis IV. Finis ultimus hominis revera est felicitas seu beatitudo. — Probatur: Finis ultimus est summum et perfectum hominis bonum. Beatitudo autem seu felicitas non est nisi possessio huius summi boni sufficientis et completi, quod ultimo perficit et terminat omnem tendentiam ac plene satiat et totaliter quietat totam appetitionem intellectualis naturae, quae hanc suam plenam sufficientiam in bono cognoscit conscia et de ea gaudet (I, q. 26, a. 1). Ergo ultimus hominis finis est beatitudo. Hinc definiri potest beatitudo tum obiectiva: bonum perfectum totaliter quietans et satians appetitum (q. 2, a. 8), seu bonum completissimum quod complet totam appetitionem agentis rationalis, ita ut nihil desiderandum relinquatur, seu perfectum et sufficiens bonum, omne malum excludens et omne desiderium implens (q. 5, a. 3), ultima perfectio rationalis seu intellectualis naturae (I, q. 62, a. 1); — tum formalis: stabilis possessio et quies in ultima perfectione, possessio boni perfecti quod totaliter quietat desiderium nostrum, seu status omnium bonorum aggregatione perfectus (Boëtius).

Hanc beatitudinem revera existere et nobis esse possibile probatur: Homo appetitu innato et instinctiva necessitate tendit ad perfectam beatitudinem, ita ut impossibile sit de ea non frequenter cogitare et eam non desiderare, aut sincere oppositum velle. Atqui appetitus innatus non potest esse inanis, secus enim natura nostra esset male constituta; insuper Dei sapientiae, veritati et bonitati repugnat, ut inclinationem et appetitum nobis indidisset ad aliquid quod non existit aut quod attingere non valemus. Ergo.

20. Corollaria. — 1. Finis est causa, origo et radix omnium affectuum. Quod « declarari amplius potest non solum exemplo lucis, quae quia est primum summumque visibile, est ratio videndi omnia colorum discrimina; aut exemplo motus cordis, qui, quia est primus vitae motus, est causa a qua profluunt omnes vitales motus; sed adhuc longe praeclarius comparatione apud S. Thomam frequentissima intellectus cum voluntate. Sic enim se habet amor ultimi finis in appetibilibus, sicut cognitio principiorum in intelligibilibus; unde sicut prima principia sunt prima cognita, ita beatitudo seu finis ultimus primum volitum. Et sicut non assentimur particularibus conclusionibus nisi quatenus cohaerent cum primis principiis, ita nec volumus bona particularia nisi quatenus connexa sunt cum ultimo fine, scil. beatitudine. Et demum sicut cognitio principiorum movet ad omnes alias cognitiones, quatenus per eam illustrati, cetera intelligimus, ideoque radix est omnium cognitionum, imo ceterae cognitiones non sunt nisi quaedam illius primi luminis propagationes et diffusiones, ita primus ille beatitudinis amor movet ad alios amores, quatenus per illum excitati, ea, quae ad ipsum ducunt, quaerimus, estque prima omnium affectuum radix; imo ceteri affectus non sunt nisi quidam illius primi amoris rami, propagines, ac diffusiones; seu lineae ab hac circumferentia natae, et in eius centrum, scil. beatitudinem, terminatae. Unde praeclare Boëtius, 3 de Cons., Prosa 2: Omnis mortalium cura, quam multiplicium studiorum labor exercet, diverso quidem calle procedit, sed ad unum tamen beatitudinis finem nititur pervenire. Et D. Augustinus, l. 13 de Trin., c. 5: Omnes homines beati esse volunt, et hoc ardentissime appetunt, et propter hoc cetera appetunt. Ita Goudin, Phil. p. 3, q. 1, a. 1, § 1, concl. 2.

2. Beatitudo potest considerari: a) In abstracto, et sic est bonum universale et completum quod homo necessario vult et non potest non velle, et ideo in hoc omnes conveniunt. b) In concreto, pro re cuius possessio nos beatos et perfecte bonos reddere debet, et sic homo qui eam non possidet, libere ad eam tendit, quia non necessario videt necessariam huius vel illius boni cum beatitudine connexionem; unde sub hoc respectu homines non conveniunt in ultimo fine (q. 5, a. 8; q. 1, a. 7).