Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 92.

231. Effectus legis in subditis : 1) Mediatus est (quantum est ex vi legis) eos quibus datur facere bonos vel simpliciter et undequaque, ut facit lex charitatis, vel secundum quid et in certa materia, uti faciunt aliae leges particulares : sic lex naturalis vel divina tendunt ad hoc quod homines fiant boni virtutibus moralibus naturae proportionatis vel virtutibus supernaturalibus¹ ; lex civilis vel ecclesiastica ad hoc quod (saltem secundum actus exteriores) sint boni cives vel boni christiani.

2. Immediatus autem est obligatio passive spectata seu obligari.

232. Actus proprii legis seu effectus immediati in legislatore : Recensentur quatuor, non quod a lege eliciantur et producantur, sed quod ex ipsis quasi integrentur.

Lex enim est de actibus humanis, quia inducit homines ad hoc quod sibi obediantur quantum ad quosdam actus : 1° quantum ad actus ex genere bonos, habet praecipere vel imperare ; 2° quantum ad malos ex genere, prohibere vel vetare ; 3° quantum ad indifférentes, et pro lege humana quantum ad parum bonos vel malos, permittere ; et sic secundum haec tria habet vim directivam ; 4° id autem quo inducit ad hoc quod sibi obediantur : est timor poenae, et ideo ponitur punire, et sic habet lex etiam vim coactivam. Nec inter istos actus numerantur obligare, qui est actus necessario consequens ex quatuor praedictis : ex praecepto vel prohibitione sequitur obligatio agendi vel vitandi, ex permissione in aliquibus oritur obligatio non impediendi, ex punitione in iudice obligatio poenam infligendi et in subditis illam subeundi ; — nec numerantur consulere et praemiari, quia non sunt proprii legi sed possunt etiam pertinere ad privatam personam.

233. Effectus proprius legis est obligatio. Qui medium tenet inter varios effectus legis : ultimus eius effectus ex parte legislatoris est obligatio active spectata seu vis ligandi quae in lege residet, cui in subditis tamquam primus effectus correspondet obligatio passive spectata i. e. ipsum morale vinculum ac obedendi necessitas.

Est autem obligatio necessitas moralis aliquid agendi vel omittendi categorica seu imperativa. Dicitur

1. necessitas moralis seu obiectiva, quae convenit enti libero et qua aliquid necessarium est necessitate finis (ut medium vel praeceptum) ita ut sine eo finis non obtineatur. Unde est vinculum morale seu practica necessitas media eligendi ad finem, qua ex suppositione finis tale medium necessario est exhibendum ; et ita distinguitur a vinculo physico seu physica necessitate subiective efficientiae, tum naturali quae libertatem aufert, tum coactionis quae etiam destruit voluntatem ;

2. categorica seu imperativa i. e. non solum conditionalis, in suppositione finis si illum quis velit obtinere, sed absoluta qua et ipse finis imponatur. Unde obligatio ex duplici necessitate oritur : ex absoluta necessitate actus per respectum ad finem ultimum, et ex absoluta necessitate huius finis. Et sic manifestatur quomodo non noceat libertati : voluntatem ligat quatenus intellectus finem proponit et media, intactam relinquens potentiam physicam agendi vel non agendi¹.

A. v. obligatio importat duplex debitum : unum secundum se, et sic finis est debitus ; alterum propter aliud, i. e. quo ad finem pervenire est impossibile. Et ita « in debito est ordo exigentiae vel necessitatis alicuius ad quod ordinatur » (I, q. 21, a. 1, ad 3).

Hinc obligatio, sicut moralitas, est intrinseca habitudo et ordo realis, seu relatio transcendentalis :

a) in actu obligatorio, sicut moralitas est realis ordo conformitatis vel difformitatis, ita obligatio est realis ordo necessitatis ad obiectum et finem ultimum (I-II, q. 99, a. 1) ;

b) in persona obligata, non solum est relatio subiectionis ad personam legislatoris, quae praesupponitur, sed novam relationem addit qua subiicitur quantum ad hoc vel illud praescriptum (II-II, q. 16, a. 1).

Obligatio igitur est proprietas actus humani secundum quam dicitur necessario ponendus vel vitandus ad finem ultimum.

234. Divisio legis ratione diversae obligationis. — Obligatio diversa est secundum quod lex habet vim directivam aut coactivam, et ideo ratione effectus seu diversae obligationis, lex alia est moralis seu praeceptiva quae tantum dirigit et obligat ad ponendum vel omittendum actum, alia poenalis quae tantum punit illum qui actum praeceptum omisit aut prohibitum posuit, alia mixta quae facit utrumque. Omnis lex in conscientia obligat ad aliquid quod legislator intendit, secus non esset vera lex sed consilium ; haec autem est differentia inter legem pure praeceptivam et pure poenalem, quod prima tantum obligat ad actum lege statutum ponendum vel omittendum quin poenam transgressoribus infligat, scil. : omnis id faciat v. g. missam audiat ; secunda obligat solum ad subeundam poenam quam lex exigit ab eo qui actum statutum non posuerit vel omiserit, scil. : qui hoc fecerit, v. g. qui ante hanc diem venatus vel piscatus fuerit, solvat pecuniam : cum enim in lege positiva tota obligatio pendeat a legislatore, sicut potest non obligare, ita potest plus vel minus obligare vel ad solam poenam. Ab istis distinguitur lex mixta quae praeceptiva seu moralis est et etiam poenalis, scil. nemo hoc faciat sub poena : haec obligat in conscientia ad actum ponendum vel omittendum et simul ad subeundam poenam si non fuerit positus vel omissus ; mere poenalis autem non obligat in conscientia ad actum ponendum, sed sub sola poena, ad quam tamen in conscientia ligat².

Ratione formae, moralis lex distinguitur in affirmativam seu praecipientem quae imponit aliquid faciendum, et negativam seu prohibentem quae imponit aliquid omittendum ; prior obligat semper sed non pro semper i. e. pro aliquo tantum tempore quo durat ; secunda obligat semper et pro semper i. e. pro omni tempore quo durat³. Et sane quovis tempore tenemur abstinere ab omni malo, non tamen facere omne bonum.

Ad praeceptivam reducitur lex permittens quae praecipit libertatem alicuius et prohibet ne ab aliis impediatur ; ad poenalem potius lex iritans quae cogit invalidando actum contra legem positum.

235. Sancitur lex quando decernitur sancta i. e. inviolabilis ; unde sanctio (bekrachtiging) est id quod legem firmat et urget. Hinc

1. apud iuristas hodiernos sanctio non raro vocatur actus, quo rex vel reipublicae praeces subscripto nomine legem veluti complet et firmam reddit, ita ut promulgari et obligare possit ; unde iste actus promulgationem et denuntiationem legis praecedit ;

2. apud moralistas potius est coactio seu coercitio poenalis qua lex firmatur et urgetur. Spectari potest a) active (tamquam vis coactiva), scil. actus seu decretum legislatoris quo legem violantibus malum seu poena statuatur, vel e contra et legem observantibus bonum seu praemium ; et b) passive, scil. ipsa coactio poenalis aut retributio poenae, — vel et denegatio aut concessio praemii, — quae legi additur ad eam firmandam et ad compensandum detri-

obtinere sola minatione ac obligatione poenae. Quodsi obiciatur poenam supponere culpam, respondent non necessario supponere culpam in foro conscientiae, sed sufficere culpam iuridicam in foro externo et coram lege humana : transgressionem ordinis a lege constitutam. Ita censere dicuntur Suarez, Billuart, Noldin, Koch, Wernz, Prümmer, Maroto, Vermeersch, A. Janssens. — S. Thomas admisisse leges mere poenales constat ex II-II, q. 186, a. 9, ad 1.

mentum quod ex legis violatione societati provenit : poena, vel et praemium a legislatore statutum, in illis qui transgrediuntur eam, vel eam observant.

236. Differt ab obligatione sanctio : 1) illa ad vim directivam legis, haec ad vim coactivam pertinet ; 2) illa aeque omnes afficit subditos, haec primo per se et immediate solos legis transgressores ; 3) illa per se est conformis inclinationi voluntatis ad bonum, haec per se repugnat voluntati et eius naturali inclinationi ad bonum opponitur ; 4) obligatio est ligatio ad bonum ordinis, sanctio est immediata privatio alicuius boni.

237. Sanctio itaque est legis et obligationis complementum. Cuius finis est triplex :

a) ut subditi ad legis observantiam efficaciter moveantur : ipsa enim legis cognitio atque obligationis conscientia hominem, prout nunc est illecebris concupiscentiae obnoxius, ad legis custodiam sufficienter non inducit ;

b) ut ordo moralis retributione praemii compleatur, ac praesertim retributione poenae restituatur : ordo enim iustitiae exigit ut violationi legis poena retribuatur ad aequalitatem restituendam ; vel et aliquando petit ut observationi legis praemium concedatur ;

c) ut subditi contra legislatorem rebelles eius auctoritati subiiciantur, eo quod contra suam voluntatem cogantur malum subire, qui legi voluntariae se subiicere recusarunt. Qui insurgit contra aliquem ordinem, ait S. Thomas, reprimi debet a principe ordinis (I-II, q. 87, a. 1).

Lex igitur, ut efficaciter nos moveat et ad finem dirigat, sanctione firmetur oportet.

Cuius duplex est influxus : 1) antecedenter sub respectu praeventivo, quando ante actus positionem, ope promissionis vel minarum inducit homines ad servandam legem ; unde sanctionis scopus est ut lex servetur : ita est ad correctionem ;

2. consequenter sub respectu retributivo, quando post factum retribuitur praemium vel poena bene vel male agentibus : ita est ad coercitionem.

Hinc a) in statu comminationis, finis primarius sanctionis est emendatio vel praeservatio, uno verbo : vitatio peccati ; b) in statu executionis, finis principalis est restitutio ordinis ; at secundarium potest habere emendationem.