Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Materia et Qualitate legis ecclesiasticae.

325. Materia legis ecclesiasticae in genere. — Materia legis humanae sunt omnes actus quorum positio vel omissio ad bonum commune conferre potest, etiam illi qui ex se sunt indifferentes, quatenus ad virtutem vel vitium ordinari possunt. Bonum commune quod Ecclesia intendit est Dei cultus et sanctificatio supernaturalis hominum ; unde leges ferre potest circa illa quae pertinent ad vitam spiritualem, uti sunt fides, virtutes christianae, remissio peccatorum et indulgentiae ; circa illa quae spectant cultum, uti sunt sacrificium, sacramenta, orationes, vota, iuramenta, processiones, peregrinationes, caeremoniae, dies festivi ; circa personas sacrae vitae spirituali et cultui praepositas ; circa bona temporalia ad illis omnibus providendum necessaria.

Porro in his omnibus potest lex vel inculcare legem naturalem et divinam (v. g. prohibendo haeresim, praecipiendo Baptismum), vel determinare quod illae indeterminatum relinquant (v. g. confessio annua, communio paschalis, dies dominica, ieiunium), vel imponere quod ipsis est conforme (celebrare Nat. D^i), vel praecipere et prohibere quae illae permittunt (abstinere a carnibus, ab opere servili aut forensi), aut haec omnia urgere addita speciali sanctione poenae (v. g. excommunicatione), et etiam conditiones adiicere ad valorem actus, lege naturali, divina, ecclesiastica instituti (sic ad professionem religiosam, ad matrimonium v. g. ut celebretur coram parocho).

326. In specie quinam actus praescribi possunt. — Ex parte materiae debet lex ecclesiastica, utpote lex humana, praescribere actus qui sint

1. generatim honesti, i. e. non contrarii legi superiori v. g. naturali aut divinae,

2. speciatim iusti, i. e. nullius iuri adversantes,

3. contenti intra ambitum iurisdictionis legislatoris : subditi enim obedire tenentur superioribus secundum rationem superioritatis ; unde praeter iurisdictionem in superiore requiritur competentia, i. e. potestas in particularem materiam circa quam lex versatur ; 4) utiles ad bonum commune. Tales per se et regulariter sunt soli actus

a) moraliter possibiles et accommodati hominum viribus ; secus lex non esset rationi conformis nec bonum commune promoveret sed saepius esset occasio peccatorum. Notetur tamen iudicium de difficultate legis ad legislatoratem spectare, non ad subditos, secus actum esset de legibus ; insuper actus arduos et heroicos posse imponi illis qui libere statum elegerunt ad quos pertinent (uti continentia perpetua sacerdotibus et religiosis, perpetua clausura monialibus, missionariis missiones in locis barbarorum), vel etiam quando bonum publicum id exigit (v. g. administratio sacramentorum a parocho tempore pestis) ;

b) futuri : actus enim praeteritos praecipere, prohibere, permittere, vel si irrevocabiles sint irritare esset inutile ; item actus praeteriti non possunt puniri nisi iam aliqua lege fuerint prohibiti, nec actus revocabiles irritari aut personas ad actus praeteritos reddi inhabiles aut incapaces, nisi propter magnam necessitatem boni communis : semper enim bonum partis cedere debet bono totius. Hinc can. 10 : « Leges respiciunt futura, non praeterita, nisi nominatim in eis de praeteritis caveatur » (cfr. can. 2226, § 2 et 3, et 2222). Lex autem non constitutiva novi iuris sed mere declaratoria iuris antiquioris attingere valet actus praeteritos ;

c) externi qui soli nos ponunt in relatione ad societatem et soli directe referuntur ad gubernationem externam.

327. Possuntne praescribi actus interni? — Recentiores plures, ad differentiam veterum, malunt potestatem Ecclesiae legislativam extendere ad actus mere internos¹. Id tamen asserunt sine fundamento. Etenim :

1. Sicut potestas fori interni directe et immediate internam singulorum sanctificationem respicit, ita potestas legislativa fori externi per se primo tendit ad externam et communem regimen, nam societas, etiam ecclesiastica, est corpus visibile et externum.

Sed actus mere interni non sunt materia apta ad huiusmodi regimen externum. Ergo. Et sane lex humana, cum sit lata pro communitate, singulos afficit prout pars sunt societatis visibilis, et socialiter inter se communicant ; unde potestas socialis est necessario fori externi. Sed actus mere interni ad socialem communicationem non pertinent : per illos enim non communicamus cum aliis. Ergo actus interni directe et secundum se obiectum legis humanae et potestatis socialis esse nequeunt.

2. Legislator non potest ferre leges nisi de illis de quibus potest iudicare et ad quae potest cogere, secus lex esset inutilis et inefficax ad obtinendum effectum ; hinc potestas legislativa, iudiciaria et coactiva sunt eiusdem ordinis, velut partes unius integrae potestatis iurisdictionis, quae proin iisdem terminis per se continentur. Sed legislator humanus non potest iudicare nec punire nisi actus externos. Ergo nec praecipere nisi externos².

3. Unde Innocentius III : Ecclesia non iudicat de occultis.

Hinc legislativa potestas fori interni concipi nequit nisi vicaria Dei et nomine Dei exercenda ; ex revelatione autem vel usu Ecclesiae nullum datur vestigium talis potestatis a Deo concessae. Verba enim Mt. XVI, 19 et XVIII, 18 intelligenda sunt cum restrictione iuxta naturam rei, et tantum sunt generalia intra latitudinem quae legislatoris humano semper assignatur ; secus etiam probarent Pontificem posse solvere legem naturalem aut divinam, aut legem ferre in materia temporali et civili.

Itaque a) non probatur lex ecclesiastica posse praecipere actus mere internos, et certum est quod id non facit ;

b) attingere valet directe omnes actus externos etiam occultos ; actus enim externi per se et natura sua sunt publici et per accidens tantum sunt occulti ; lex autem attendit ea quae per se et communiter fiunt ;

c) attingere valet indirecte omnes actus internos qui sunt forma exteriorum et illis sunt coniuncti, sive necessario et per se, sive etiam per accidens, dummodo aliquo modo se manifestent externe : hoc ipso enim sunt lege attingibiles. Sic attingitur 1° causa interna actus externi, v. g. praecipitur etiam voluntas ieiunandi et prohibetur voluntas manducandi carnes ; item 2° conditio necessaria ut actus externus speciem, valorem, honestatem, et moralitatem etiam specialem habeat, v. g. intentio in iuramento vel sacramento aut sacrificio, advertentia in oratione, dolor in contritione, intentio se obligandi in contractu, consensus in matrimonio, dotes ut actus (v. g. confessio vel communio) sint boni (cfr. prop. 14 damn. ab Alex. VII et 55 damn. ab Inn. XI, et c. 907 et 861) ; 3° item motivum speciale seu finis accidentalis propter quem actus est ponendus : missa celebranda pro grege, oratio pro pluvia, animabus purgatorii, etc. : est scil. conditio actus publici qualiter intenditur ab Ecclesia³.

328. Animadversio. — Quamvis potestate legislativa actus mere internos Ecclesia non attingat, hos tamen attingere valet alia potestate ; et quidem

1. potest actui interno adnectere favorem v. g. indulgentiam, uti fecit meditationi ad viam crucis ;

2. potest nomine Dei interpretari legem naturalem et divinam etiam quantum ad actus mere internos, ad quos tunc tenemur non vi legis ecclesiasticae, sed vi legis superioris : ita nomine Dei potest remittere vota aut iuramenta etiam interna ;

3. potest nomine Dei in foro interno conscientiae absolvere a peccatis etiam internis ac mere interna praecipere, v. g. piam meditationem ;

4. potest, per superiores, religiosis praecipere interna, vi voti obedientiae, v. g. orationem mentalem, examen conscientiae.