DE NECESSITATE FIDEI.

S. Th. II-II, q. 2, a. 3 et 5-8 ; De Verit., q. 14, a. 10-12.

706. Duplex necessitas : alia medii, alia praecepti. — Praenotandum est aliquid dici necessarium ad finem vel necessitate medii, vel necessitate praecepti. Necessarium necessitate medii est medium quod ad finem obtinendum positive infuit, et quidem ita ut sine illo etiam involuntarie omisso finis obtineri nequeat. Necessarium necessitate praecepti non est medium ad finem, sed id quod praecepto imponitur ita ut, quando cognoscitur praeceptum, eius observantia sit conditio, sicut transgressio voluntaria est obex ad finem consequendum ; unde non positive sed negative influit, non ponendo obstaculum. Ex qua definitione sequitur a necessitate praecepti excusare ignorantiam invincibilem, quia excusat a peccato quod esset obex ad finem consequendum ; a necessitate autem medii non liberare quamcumque ignorantiam vel impossibilitatem, nam haec non supplet influxum necessarium medii ad finem consequendum.

Necessitas medii alia est ex natura rei, alia ex positiva institutione ; item alia est necessitas medii in re quando ipsum medium semper necessarium est, alia necessitas medii in voto quando defectus medii suppleri potest per aliud cum ipsius voto. Exempla sunt pro salute : gratia gratum faciens, et Baptismus.

707. Fides necessaria est necessitate medii.

I. Necessitate medii ad salutem tam pro parvulis quam pro adultis, ex natura rei, necessarius est habitus fidei, quia sine ipso charitas haberi nequit. C. Trid., sess. 6, c. 7.

II. Necessitate medii ad iustificationem et hoc modo ad salutem¹], pro adultis i. e. usum rationis habentibus, ex natura rei, omnibus omnino temporibus, necessarius est actus fidei propriae dictae quo credant explicite ob divinam revelationem Deum, institutorem et finem ordinis supernaturalis, existere, et esse remuneratorem.

Probatur : 1° Ex Scriptura, quae saepius declarat absolutam necessitatem voluntariae susceptionis fidei proprie dictae (nam nullam aliam agnoscit necessariam) ad iustificationem consequendam (Hebr. X, 38 sq. ; Rom. I, 17 ; III, 26 ; IV, 5 ; Gal. II, 16 ; Mc. XVI, 16), et ex professo docet ad Hebr. XI, 6, quod « sine fide impossibile est placere Deo. Credere (actus fidei) enim oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit ».

2° Ex perpetua doctrina Ecclesiae, quae constat ex Trid. sess. 6, c. 6, 7, 8 ; ex Vat., sess. 3, c. 3, can. 2 ; et ex damnatione prop. 22^ae et 23^ae ab Innocentio XI²].

3° Ex ratione : a) Nullus ad finem supernaturalem sese ordinare et tendere potest, quod tamen ad iustificationem requiritur, nisi illum finem cognoscat. Atqui finem supernaturalem non valemus cognoscere ratione, sed tantum revelatione cui respondet fides. Ergo.

b) Item nullus salutem sperare potest et contritionem supernaturalem habere de peccato, nisi finem et remunerationem supernaturalem cognoscat. Atqui ad iustificationem requiritur spes et contritio supernaturalis (C. Trid., sess. 6 et 14). Ergo ad iustificationem requiritur quod finem supernaturalem credamus.

Ex dictis sequitur a) requiri quendam verum conceptum unius Dei, quo nempe distinguatur a creaturis, et cognoscatur saltem ut creator, vel omnipotens, vel ens necessarium aut perfectissimum ; secus enim non ad verum Deum tenderemus ; b) non sufficere cognitionem Dei ut finis et remuneratoris naturalis : licet enim non requiratur ut distincte et formaliter cognoscamus tamquam supernaturalem finem aut remunerationem, tamen debemus credere remunerationem quae de facto est supernaturalis ;

c) practice in hoc non esse difficultatem : quicumque fide propter auctoritatem Dei revelantis credit Deum esse et remunerari, eo ipso credit Deum se supernaturali modo revelantem i. e. nobiscum communicantem ultra exigentias naturae, et credit Deum remuneratorem remunerationem quam sua revelatione promisit.

III. Ante promulgatum evangelium, non erat necessaria necessitate medii ad iustificationem fides explicita Incarnationis (et simul passionis, mortis, redemptionis, resurrectionis et regni gloriosi Christi in coelo) et SS. Trinitatis, sed sufficiebat implicita ; an autem post promulgatum evangelium requiratur ex positiva Dei institutione, disputatur. Licet sententia affirmans S. Thomae et S. Alphonsi sit probabilior et modo loquendi S. Scripturae et SS. Patrum conformior³], non tamen omnino certa est, quia textus qui ad eam probandam afferuntur, et necessitatem fidei in Christum secundum ipsos praedicant, forsan etiam intelligi possunt vel de sola efficacia fidei in Christum ; — vel de sola necessitate praecepti ; — vel de necessitate medii sed meritorum et gratiae Christi, aut fidei qua Christo unimur, aut saltem fidei in Christum implicitae. Quia tamen in necessariis ad finem, in casu ad salutem, illicitum est sententiam mere probabilem eligere, sed tutius est agendum (cfr. n. 215 ; 3^o), ideo in praxi haec duo mysteria consideranda sunt ut credenda necessitate medii.

708. Corollaria practica. — 1. Cum ille qui ignorat existentiam Dei finis supernaturalis et remuneratoris sit incapax iustificationis et certo indispositus, nunquam ipsi possunt dari sacramenta etiam Baptismi vel Poenitentiae. Imo confessiones peractae cum ignorantia etiam invincibili harum veritatum sunt nullae (defectu contritionis) ac proinde repetendae.

2. Neque possunt ministrari haec sacramenta illi qui ignorat mysterium Incarnationis vel Trinitatis ; sed de his antea est instruendus, quia illicitum est exponere sacramentum periculo infructuositatis, vel etiam Poenitentiam periculo nullitatis (S. Off. 25 ian. et 10 maii 1703, renov. 30 mart. 1898 ; Inn. XI, prop. 64 et 65). Excipitur casus extremae necessitatis, quando medium vel tempus instructionis deest ; quo casu administratur sacramentum Poenitentiae sub conditione : si es capax, dummodo alia requisita adsint, his autem datis cetera sacramenta absolute.

3. Specialim notetur can. 752, § 2 : Adultus « in mortis periculo, si nequeat in praecipuis fidei mysteriis diligenter instrui, satis est, ad Baptismum conferendum, ut aliquo modo ostendat se eisdem assentire serioque promittat se christianae religionis mandata servaturum ».

4. Cum confessiones factae cum ignorantia non gravi culpa bili Incarnationis vel SS. Trinitatis ab eo qui bona fide putavit se esse rite dispositum, non sint certo invalidae, licet securius repetantur, ad hoc tamen * stricte* obligari fideles non possunt.

5. Quando agitur de semifatuis aut valde ignorantibus, eis suggerendus est actus fidei in Deum unum et trinum, et in Christum redemptorem, antequam absolvantur ; quo securior evadat absolutio rite validis⁴].

6. Hinc notat S. Alphonsus, Th. M., l. 2, c. 1, n. 2 : Si quis esset adeo rudis ut praedicta mysteria ullo modo percipere nequeat, et ideo nec explicite credat, quoad hoc esset assimilandus infantibus et amentibus ; quods re tinere nequeat, sufficeret quod singulos articulos explicite credat dum ei proponuntur. Est casus ceteroquin rarus etiam in regionibus barbaris.

7. Ad iustificationem non sufficit fides implicita ex parte actus, seu fides in voto aut late dicta, sed requiritur fides in re, qua explicite credimus Deo revelanti ; sufficit tamen implicita ex parte obiecti quatenus veritates revelatae in confuso apprehendantur, at explicite requiritur quoad veritates necessarias necessitate medii.

709. Fides necessaria est necessitate praecepti.

A. Necessitate praecepti sub gravi ab omnibus explicite cognoscenda sunt quoad substantiam, i. e. ita ut de his intelligentiam vulgarem habeant, et de ipsis interrogati possint respondere substantiam, licet nec verba praecise, nec verborum ordinem memoria teneant :

1° Quae requiruntur ad recte credendum et sentiendum, nempe Symbolum Apostolorum, uti constat ex perpetuo usu Ecclesiae, hanc notitiam ante Baptismum exigentis ; ceterum christianus debet summatim cognoscere doctrinam Christi quantum ad veritates praecipuas, scil. articulos fidei, et eam ab aliis posse distinguere.

Quae tamen minoris momenti in symbolo continentur, tantum obligatoria sunt sub levi, uti virginitas perpetua B. M. V. ; circumstantiae temporis : sub Pontio Pilato, tertia die ; Christi sepultura, et descensus ad inferos, et sessio ad dexteram Patris ; iudicium de vivis et mortuis ; communio sanctorum, etc.

2° Quae requiruntur ad recte vivendum, nempe

a) universalia praecepta iuris, scil. praecepta decalogi et quinque praecepta Ecclesiae, quae omnes servare debent ;

b) officia propria status seu conditionis.

3° Quae requiruntur ad recte utendum auxiliis specialibus salutis, nempe

a) oratio dominica, de qua scire saltem debent pro singulis bonis acquirendis et malis vitandis quae ibi enumerantur, Deum esse orandum ;

b) sacramenta, quantum necessarium est ut bene suscipiantur, scil. Baptismus, Poenitentia et Eucharistia semper, quia ad omnes pertinent, cetera autem quando aliquis vult ea recipere.

Symbolum, oratio dominica, et sacramenta explicite sunt credenda ; cetera sufficienter etiam sola ratione cognosci valent explicite ; decalogus utpote revelatus, explicite credi potest, et saltem implicite debet.

B. Necessitate praecepti sub levi ab omnibus explicite cognoscenda sunt ex consuetudine et communi usu fidelium :

1° signum crucis, quod est signum distinctivum christianiani ;

2° salutatio angelica, saltem quoad substantiam, quia B. V. est mediatrix gratiae ;

3° symbolum, praecepta decalogi et Ecclesiae, oratio dominica, quoad verba.

710. Corollaria practica. — 1. Graviter obligantur parentes et superiores quibus alios in fide instruere incumbit, ipsos, statim ac pervenerint ad usum rationis, gradatim docere ea quae necessitate medii et praecepti cognoscenda sunt. Quod officium in parochis est iustitiae.

2. Hinc maior fides explicita in quibusdam requiritur ratione muneris, conditionis et status, v. g. in illis qui alios debent erudire, ut apud episcopum, parochum, concionatorem, confessarium, hominem maioris scientiae iudicem magistratum, etc.

3. Si confessarius, propter probables rationes, dubitat an poenitens necessaria cognitu necessitate medii vel praecepti ignoret, illum de his interroget tenetur. Quod hodie saepe accidit.

4. « Ignorantiam illam coniicit confessarius ex imbecillitate aetatis iunioris aut senioris, ex hebetudine ingenii, ex defectu educationis et litteraturae, ac modo confitendi, ex ipsa confessione puta ex neglectu diuturno orationis, frequentationis ecclesiae, concionum, sacramentorum, et manente dubio ex prudenti et discreta interrogatione » (Waffelaert, o. c. n. 191).

5. Notat tamen S. Alphonsus, Pr. Conf., n. 22 : « S. Leonardus a Portu Mauritio, loquens de personis urbanis salutis propriae negligentibus, quae sibi magno labori et contumeliae habent se de iis interrogari, ait decere confessarium, ut ipsis dicat : Eia eliciamus una simul actus christianos, dic mecum... », subiungens scil. actum fidei cum principalibus mysteriis.

6. Ignorantes necessaria necessitate praecepti tantum, monendi sunt ut addiscant, et si serio proponant, absolvi possunt. Quodsi iam saepius proposuerint, investigandum est an confessiones praecedentes non fuerint invalidae ex defectu propositi ; et aliquando ipsis est absolute differenda. — Quodsi opportunitatem non habeant illa addiscendi, confessarius ipsis substantiam credendam proponat, cum onere perfectius addiscendi, vel reducendi ad discendum.

7. Notat S. Alphonsus, Th. M., l. 2, n. 3, 30 : In praxi, qui symbolum, orationes, etc. verbotenus ignorant, praesertim si sint rudiores, monendi sunt ut addiscant ; secus enim magno periculo se exponunt neque substantiam retinerdi, et vix aliter praecepto orationis satisfacient.