Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Ignorantia.

373. An ignorantia excusat a culpa ? — Ignorantia ex parte subditi non efficit ut lex ipsum non attingat in actu primo, sed efficere potest ut non obliget in actu secundo et transgressor a culpa excusetur. Ignorantia enim invincibilis (antecedens vel concomitans), sive iuris seu legis, sive facti determinantis legis applicationem, excusat a culpa quia tollit voluntarium : nihil enim volumus nisi praecognitum ; e contra ignorantia vincibilis quia non tollit voluntarium, haec tamen minuit culpam, nisi sit affectata ad libertatem peccandam seu ad habendam excusationem a peccato (n. 82).

374. An ignorantia legis excusat a poena ? — Ignorantia invincibilis sive iuris sive facti in foro interno excusat a poena quia excusat a culpa ; e contra vincibilis non excusat a poena proportionata, excusat tamen a poena improportionata, unde si culpa sit levis non incurritur poena gravis (can. 2199-2203)¹. In foro externo autem, « ignorantia vel error circa legem aut poenam aut circa factum proprium aut circa factum alienum notorium generatim non praesumitur ; circa factum alienum non notorium praesumitur, donec contrarium probetur » (can. 16, § 2) ; et « posita externa legis violatione, dolus (i. e. deliberata voluntas violandi legem) in foro externo praesumitur, donec contrarium probetur » (can. 2200, § 2). Quod saepe non fit, et ideo (si deficit sufficiens probatio) aliquando subire poenam quis tenetur propter iustam causam, id exigente bono communi, saltem quando accedit sententia iudicis ; at tunc non est poena proprie dicta sed potius onus subeundum propter bonum commune.

375. An ignorantia poenae excusat a poena ? — Ignorantia (etiam invincibilis) solius poenae non excusat a poena proportionata, quia ratio unicuique dictat malum iuxta suam naturam esse puniendum v. g. homicidium morte, furtum carcere. Unde can. 2202, § 2 : « Ignorantia solius poenae imputabilitatem delicti non tollit, sed aliquantum minuit ». Similiter non excusat ab irritatione, nam can. 16, § 1 : « Nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur ». — Imo nec ignorantia legis ab ulla poena vindicativa latae sententiae eximit in foro externo (can. 2229, § 3, 1°) ; unde can. 988 : « Ignorantia irregularitatum sive ex delicto, sive ex defectu atque impedimentorum, ab eisdem non excusat ».

Excusat tamen ignorantia legis vel poenae a) si poena supponat communionem ac proinde communicationem notitiam ut pro medicinalibus et censuris, nisi ignorantia sit crassa vel supina (can. 2229, § 3, 1°) ; b) si legislator requirat scientiam vel temeritatem, qua non vult punire nisi illum qui fecerit scienter, temere, consulto, studiose, cum praesumptione, aut ausus fuerit (can. 2229, § 2), nisi ignorantia sit affectata, quia haec in iure aequiparetur scientia et a nulla poena latae sententiae excusat (can. 2229, § 1).