Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 58-60 ; De Virt. q. 1, a. 4, 5, 12.

591. Virtus moralis dicitur a more i. e. inclinatione ad agendum, quod proprie competit appetitui ; unde virtus moralis est habitus quo appetitus bene disponitur ut sit rationi conformis. De facto est habitualis conformitas ad rationem rectam. Cum autem eligere sit actus appetitui humano proprius, hinc virtus moralis est habitus electivus secundum rectam rationem, et definitur ab Aristotele, Eth. VI, c. 6 : habitus electivus in medietate consistens quoad nos, determinata ratione prout sapiens determinabit¹. Dicitur

1°) habitus electivus, quia electio est actus proprius virtutis moralis, et quia habitus moralis est electionis principium ;

2°) consistens in medietate quoad nos : est obiectum seu terminus huius actionis. Bonum morale quod est obiectum virtutis est medium inter excessum et defectum, quod aestimari debet non in se, sed respectu ad eligentem ita ut eligat quod sibi congruit iuxta rectam rationem, non plus nec minus ;

3°) determinata ratione : haec est causa bonitatis. Est enim ratio quae determinat medium inter excessum et defectum, ut sit bonum. Et quia contingit rationem non semper esse rectam sed et aliquando erroneam, additur : prout sapiens i. e. prudens determinabit ; ratio scil. per prudentiam recte aestimabit quid sit bonum vel malum in actibus appetitus (q. 58, a. 1 et 59, a. 1).

592. Principium I. Virtutes morales sunt necessariae. — Etenim appetitus tum rationalis tum sensitivus non obedit rationi omnino ad nutum, sed potest ipsi contradicere, quia est proprie operativis i. e. proprios motus et actiones habet. Unde ad bene operandum requiritur ut non tantum intellectus per prudentiam, sed etiam appetitus bene disponatur, ad obediendum rationi, per habitus virtutum moralium ; secus quasi violenter et cum tristitia moveretur (q. 58, a. 2).

593. Principium II. Virtus moralis non est specie una sed multiplex, tum ratione subiecti seu diversae potentiae cui inest, tum ratione obiecti (principii formalis), quod diversimode se habere potest ad rationem, cui plus vel minus participare potest, et ita diversam habitudinem dicit ad rationem dirigentem (q. 59, a. 2 et 4 ; q. 60, a. 1).

Ratio enim dirigit et operationes voluntatis quibus homo disponitur, etiam externe, ad alterum, et passiones appetitus sensitivi, tum concupiscibilis tum irascibilis, ut consentiantur rationi et sic homo bene disponatur interne, in ordine ad seipsum. Unde triplici modo : et a) ratione materiae circa quam principaliter^[1. Principaliter, nam virtutes circa operationes possunt consequenter versari circa passiones, in quantum istae impediunt operationes debitas, et vice versa virtutes circa passiones possunt etiam versari circa operationes, si passiones habent effectus exteriores et dicunt respectum ad alterum, Unde S. Thomas, q. 60, a. 2 : « Contingit autem quod in operationibus quae sunt ad alterum praetermittuntur bonum virtutis propter tetiores affectus impellentes aut retrahentes), et b) ratione subiecti cui insunt (voluntas, appetitus concupiscibilis, appetitus irascibilis), et c) ratione obiecti formalis (bonum secundum commensurationem ad alterum, vel bonum secundum solam commensurationem ad operantem sive ut delectabile, sive ut arduum) specie distinguuntur virtutes circa operationes voluntatis — virtutes circa passiones concupiscibilis, — et virtutes circa passiones irascibilis (q. 60, a. 2).

594. Principium III. Diversae sunt virtutes circa operationes. — Omnes virtutes quae sunt circa operationes conveniunt in generali ratione debiti ad alterum. Sed ratio debiti non est unius rationis in omnibus : aliter debetur stricte ex pac^o, aliter non stricte ex promisso vel beneficio suscepto ; aliter debetur aliquid aequali, aliter superiori, aliter minori. Unde secundum diversas rationes debiti, diversae sunt virtutes circa operationes, v. g. iustitia, religio, pietas, gratitudo, veritas, etc. (q. 60, a. 3).

595. Principium IV. Diversae quoque sunt virtutes circa passiones concupiscibilis aut irascibilis, non quidem ex eo quod diversae sunt passiones, sed quando diversam habitudinem dicunt ad rationem.

Hinc a) eadem virtus versatur circa passiones contrarias inter quas tenet medium, v.g. fortitudo inter timorem et audaciam (q. 60, a. 4) ;

b) insuper diversae passiones quodam ordine ad se invicem et ad unum ordinari possunt, et eodem modo rationi repugnare (vel convenire), uti fit pro passionibus concupiscibilis : amore, desiderio et delectatione eiusdem boni (et consequenter etiam pro odio, fuga, tristitia mali oppositi) ; unde omnes istae passiones non ad diversis virtutes sed ad eandem virtutem, v. g. temperantiam, pertinent (a., 4) ; c) e contra quando passiones ad diversum bonum rationis ordinantur, et ita diversam dicunt habitudinem ad rationem, uti fit pro passionibus irascibilis, quae « non sunt unius ordinis sed ad diversa ordinantur. Nam audacia et timor ordinantur ad aliquod magnum periculum ; spes et desperatio ad aliquod bonum arduum ; ira autem ad superandum aliquod contrarium quod nocumentum intulit. Et ideo circa has passiones diversae sunt virtutes, utpot:e... fortitudo circa timores et audacias, magnanimitas circa spem et desperationem, mansuetudo circa iras » (q. 60, a. 4) ;

d) a fortiori quando ad diversas potentias pertinent, quia tunc versantur circa diversa obiecta, unde aliae virtutes versantur circa passiones concupiscibilis (bonum ut sic), aliae circa passiones irascibilis (bonum ut arduum), v. g. temperantia et fortitudo, philotimia et magnanimitas, liberalitas et magnificentia, temperantia et mansuetudo, etc.² (a. 5).

596. Corollaria. — Ex dictis sequitur :

1° « Quod omnium humanarum operationum primum primum ratio est,..., unde sicut appetitus (rationalis vel sensitivus) est principium humanus actus secundum hoc quod participat aliqualiter rationem, ita habitus moralis habet rationem virtutis humanae in quantum rationi conformatur » (q. 58, a. 2).

2° Hinc, sicut virtus intellectualis est rationalis per essentiam, ita virtus moralis est rationalis per participationem, in quantum appetitus sive superior voluntatis sive inferior vitae sensitivae participat rationem (q.60, a. 1 ; q.56, a. 4 et ad 1 ; a. 6, ad 2 ; q. 58, a. 2 ; q. 59, a. 4, ad 2 ; q. 61, a. 2).

3° Virtutes morales esse possunt sine intellectualibus virtutibus sapientiae, scientiae et artis ; non tamen sine prudentia, quae necessaria est ad recte accipienda media ad finem et quae ipsa supponit intellectum principiorum practicorum (q. 58, a. 4).

4° Virtutes intellectuales esse possunt sine virtutibus moralibus ; non tamen sine his est prudentia. Nam ut opus sit virtus prudentiae, debet fieri ad rectum finem, seu ad bonum ; rectum finem procurat virtus moralis (a. 5).