Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

EXCURSUS

DE PHILOSOPHORUM SYSTEMATIBUS

circa fundamentum et normam moralitatis.

Cum ethica christiana, nostris quidem temporibus, plurimum impugnetur, cumque moderna adversus eam praeiudicia, propter culturale atque litteraturae latiorem diffusionem, iam ubique circumferantur, non inutile videtur principaliora adversariorum systemata succincte exponere. Nullatenus tamen intendimus completam ethicae historiae tradere; sed quaecum adnotare utilia ad usum sacerdotum.

I. Hedonismus practice existit apud multos cunctis temporibus; sed theoreticus et scientificus non multos habet defensores. Protagoras (c. 480-410) et Gorgias (c. 480-375) docuerur positivismum et relativismum moralem. Real, eo quod nulla sit differentia et norma objectiva discriminans bonum et malum, concluserunt discipli normam esse statuendam relativam subiecto. Unde principio discriminis est voluptas sensibilis; quam omnibus mediis procurare bonum est. Ita prius docuit sophista Callicles, et post eum Thrasymachus et Polus. Systema perfecit Aristippus Cyrenaicus (435-354), cuius discipuli illud ad ultimas pravas consequentias duxerunt.

Modernis temporibus ipsi adhaeserunt Encyclopedistae, ut Helvetius (1715-1771), de La Mettrie (1709-1751), D'Holbach (1723-1789), auctor operis : le Système de la Nature, ac in Italia : Melchior Gioia (1767-1829).

Ad quos partiatim reducuntur pessimistae ut Schopenhauer (1788-1860) et von Hartmann (1842-1906), qui solam negativam felicitatem possibilem dicunt: absentiam miseriae et doloris (eudaemonismus negativus); denique Nietzsche (1844-1900) in antipessimismo, qui plenam felicitatem proponit sed pro solis hominibus eminentibus seu superhominibus (uebermensch).

Hedonismus exposito et confutatus fuit n. 130.

II. Utilitarismus individualis seu egotisticus, Antiquitus eum docuerunt Leucippus, Democritus (c. 460-370), Epicurus (341-270), Lucretius; — inter modernos Gassendi (1592-1655), Spinoza (1632-1677), Hobbes (1588-1679), La Rochefoucauld (1613-1680), et multi assecari positivisimi moralis, ut Bentham (1748-1832), Mackintosh (1766-1832), Stuart Mill (1806-1873); item (explicite vel implicite) materialistae saec. XVIII¹ : de Condillac (1715-1780), Diderot (1713-1784), Feuerbach (1804-1872), oeconomistae ut Malthus, Bastiat, etc., anarchistae ut Bruno Will et Kropotkine.

Inter quos attentionem meretur :

1. Epicurus (341-270), qui non attendit soli voluptati sensuali sed et voluptati spirituali, nec soli voluptati immediatae et praesenti sed et mediae ac futurae, nec omni voluptati indiscriminatim : non qualibet voluptas est bona, quia interdum affert secum maiores dolores, sicut e contra ex tolerantia dolorum saepe maior sequitur delectatio. Unde verus sapiens inter voluptates et dolores recte discernit; et virtus principalis est recta discretio voluptatum, sed ex amore voluptatis ! Et in hoc distinguitur ab Aristippo qui solam praesentem voluptatem ut normam moralitatis admittebat. Existimabant scil. Epicurus maiorem voluptatem homini obventuram esse ex absentia doloris et animi quietudine quam ex affectibus iucundis et positiva sensatione.

2. Epicurum secutus est Hobbes (1588-1679) : unicum bonum est voluptas ; sed distinguere oportet voluptatem praesentem et futuram, et aliquando expedit carere praesenti ut non privemur futura : sic iustitia est utilitas sane intellecta, et altruismus est egoismus sane intellectus.

3. Systema ab Hobbes divulgatum perfecit Ierenia Bentham (1748-1832), qui methodum observationum experimentalis a Bacone commendatam, in re morali adhibendam contendit, et comparative aestimat delectabilia et dolorifera secundum intensitatem, durationem, proximitatem, certitudinem, extensionem, puritatem et fecunditatem, etc. computo arithmetico. Est arithmetica quaedam moralis, ad cognoscendum id quod maiorem product felicitatem.

4. Stuart Mill (1806-1873) perfecit arithmeticam moralem ponderando potius qualitatem quam quantitatem, ita ut ea quae sunt altioris ordinis, v. g. exercitium virtutis, sint praestantiora et magis aestimanda quam ea quae sunt infimi ordinis, ut voluptates sensuales : « praestat esse Socrates patiens quam suus satiates ».

De utilitarismo individuali diximus, n. 131.

III. Utilitarismus socialis seu altruisticus. Hoc systema proposuit F. Baco (1561-1626) : bonum commune seu utilis publica est regula morum. Invaluit sub influxu philosophae lockianae (Locke 1632-1704). Docuerunt Cumberland (1632-1719) : lex mutuae benevolentiae est fundamentum omnis moralitatis ; Shaftesbury (1671-1713) : vera moralitatis ratio est in servanda perfecta harmonia inter inclinationes egotisticas et altruisticas, at propensiones egoisticae sunt subicidendae socialibus ; Hutcheson (1694-1747) ; Reid (1710-1796) ; Hume (1711-1776) ; Smith dorf (1723-1790) ; Hartley (1705-1757) et Paley, etc.; et in Germania Pufen Creator libero suo decreto humanae naturae indidit legem socialitatis, ita ut omnes actiones legi socialitatis convenientes sint bonae, repugnantes malae. Item schola positiva, moderni scil. positivisimi : Aug. Comte (1798-1857) : aliis vivere debes ; Littré¹ (1801-1881), Sidgwick (1838-1900), Lotze (1817-1881), Laas (1837-1885), Paulsen (1846-1908), v. Ihering (1818-1892), Jodl (1849-1914), Ziegler (1846-1918), et plures socialistac. Denique propugnantes systema solidarietatis ut Bourgeois et Payot : cum omnis boni quod habemus debetores sumus societati, societati debitum est omne bonum quod agimus.

Sub triplici forma existit utilitarismus socialis : a) ita ut aspectus socialis sit effectus utilitarismi individualis, quatenus necessarius utilitati individui. Ita iam Epicurus, Bentham, Stuart Mill, et Nietzsche pro parvis. Sic autem altruismus non constituit systema speciale :

b) ita ut principaliter spectetur utilitas aliorum, secundario utilitas individui, in quantum bono totius favet. Ita A. Comte, Höffding, et solidaritatis assertores. Omne bonum, aiunt, est ex societate ; ergo ipsi debemus omne quod agimus. Homo enim, in casu concreto, est productio societatis ; quamvis generatio non sit actus socialis sed individualis, et homo productus sit individuum distinctum separatum functionesque spirituales sint individuales :

c) ita ut sola utilitas socialis spectetur (absolutus altruismus), et personalitas resolvetur a Statu. Sic Pantheistae monismi metaphysici : Fichte (1761-1814), Schelling (1775-1854), Hegel (1770-1831). Item Schopenhauer ; — et etiam v. Hartmann quantum ad fines intermedios ².

De utilitarismo altruistico vide n. 131, B.

IV. Specialis forma altruismi est Ethica affectiva, quae naturam humanam ex se esse generosam affirmat et virtutem inclinatam, nosque spontanee discernere bonum et malum sensu quodam speciali, qui ab intellectu est distinctus et vocatur sensus moralis. Quod prius docuit Shaftesbury (1671-1733), cui aliquatenus praeverterat Cumberland (1632-1723); Hutcheson (1694-1747) autem magis determinavit, statuens in nobis tendentias egoisticas et altruisticas ; has autem ultimas esse morales utpote beneolentiae erga alios. Iuxta Hume (1711-1776) vero, etiam egoisticae possunt esse morales, utpote quae virtutes quardam valent generare ut prudentiam et habilitatem ; sunt tamen subordinandae affectibus generosis et altruisticis qui reducuntur ad quendam affectum humanitatis. Viguit systema in schola scotica, quae sicut veritatis criterium fundamentalem dicebat esse veritatis instinctum, qui vocatur sensus communis, ita in re morali adstruerebat bonum sensum, qui dicitur conscientia. Sic Reid (1710-1796), Hamilton (1788-1856), Mansel (1820-1871) et alii. Denique Smith (1723-1790) systema perfecit et criterium moralitatis seu sensum moralem reposuit in spontanea sympathia vel antipathia quas experimur erga nonnullas actiones earumque auctores.

Transivit theoria in Galliam ubi J. J. Rousseau (1712-1778) contra puros rationalistas statuit esse vocem naturae quae loquitur in conscientia et se directe revelat, ita ut nulla sit incertitudo rationis; Th. Jouffroy vero in fide caeca veracitatis nostrarum reponit facultatem.

Item in Germania Jacobi (1743-1819) fuit parens scholae sentimentalis. Aiunt autem sentimentalistae sensum moralem consistere in affectione interna seu fide affectiva, quae in nobis persuasionem firmam et invincibilem gignit et nos inducit ad aliqua prosequenda et alia vitanda, vel experitur satisfactionem in benefactis, remorsum in malefactis.

Herbart (1776-1841) autem eustom moralem adstruxit, ita ut bonum sit objectum gustus recti, et moralis quae indicat de valore actionum subdivisio sit aestheticae, quatenus bona et mala placentiam vel displicentiam suscitant. Sic ordinem aestheticum cum morali confudit.

Systema sensus moralis quod adoptant multi moderni, ut Schuppe, Höffding, Martineau, sufficienter fuit confutatum n. 137, B.

Speciatim quod theoriam Herbart, notetur

a) artificialem esse systematisationem idearum ; in specie

b) superficialem adstruere identificationem ordinis aesthetici et ethici. Licet actio moralis procurare possit delectationem aestheticam, non tamen est moralis quia eam procurat ; nec criterium aut norma moralitatis est sensus aestheticus. In nobis sensus est, — vel potius iudicium de morali bonitate et malitia actionum, — sed est omnino extraneus cuicumque delectationi ex admiratione ortae ;

c) contradicere factis, nam aliquando approbamus actiones ut morales, sine ulla specie delectationis aestheticae ;

d) ita moralitatem exclusive reduci ad vitam affectivam ; et ideale seu rationale elementum excludi, quamvis sit primarium. Omnes enim in systemate suo dicunt hanc esse normam moralitatis quam habent rationalem ;

e) denique systema esse illogicum. Placentia ex nota comparatione seu conformatione voluntatis et iudicii rationis est prima forma aestimationis moralis ; et tamen in ipso iudicio morali iam aestimatio ista plena adest. Ergo non ortur ex comparatione inclinationis voluntatis et iudicii rationis. Et ideo placentia exinde orta est alia ac aestimatio approbationis bonum aut improbans malum actionis.

V. Utilitarismo sociali primitivo successit forma specialis : Utilitarismus evolutionisticus seu evolutionismus utilitarius ; quae theoriae evolutionis accommodatur Ch. Darwin (1809-1882), et eam problemat morali applicat de origine conscientiae moralis, atque utilitatem individualem et socialem harmonice componere intendit. Quod duplici processu explicant:

1. solo processu psychologico seu associationis experientiarum moralium olim habituarum, etiam illarum quae pertinent ad generationes praeteritas ; quo fit ut consuetudines lente generentur, et experientiis, causis ac motivis earum oblitis, iam actiones iis conformes vel difformes habeantur ut bonae vel malae in se. Ita Stuart Mill, Comte, Littré, Bain (1818-1903), Huxley (1825-1895), Tyndall (1820-1893), Clifford (1843-1879), Lotze, Paulsen, Gizycki (1851-1895), etc.

2. processu biologico adaptationis individuorum ad externas circumstantias et ad medium in quo invenimur ac conditiones vitae socialis ; qui etiam appellat ad leges universi (v. g. persistentia virtutis, continuae evolutionis, et finalis aequilibrii), ita ut scientia moralis sit quasi pars scientiae mechanicae de universo materiali. Ita praecipue H. Spencer (1820-1904).

Initio homines, vix a brutis distincti, brutorum mores imitantabantur, et nihil quaerebant nisi proprium commodum. Dein, gregatim viventes, paulatim intellexerunt sese invicem esse iuvandum et protegendum et non posse propriam voluptatem quaerere cum aliorum detrimento ; illi enim quibus nocucumun infertur, poenas repetere non dubitant ; ad quod vitandum melius est quidquam pati aut ab aliqua voluptate abstinere. Ita sub influxu societatis in qua coadunantur homines, ex egotismo nascitur altruismus i. e. inclinatio ad promovendam aliorum felicitatem ; imo ad procurandum bonum generale in quod impellitur hommo instinctu sociali.

Quibus iam explicari potest origo idearum boni vel mali. Homines primum animadvertunt quosdam actiones societati utiles esse ac conservandae et augendae vitae, alias vero nocivas ; priores laudari et quandoque praemio retribui, posteriores vero reprobari et puniri. Hinc nascitur idea quasdam actiones esse vere laudabiles et praemio dignas, alias autem vituperandas et puniendas utpote poenae dignas : idea scil. meriti et demeriti. Ex ista demum sequitur idea boni et mali: bona scil. declaratur actio laudabilis et societati utilis, mala actio demeritoria, societati nociva. — Illae ideae, semel ortae, haereditate et educatione radicantur et figuntur.

Quomodo autem et quare quaedam actiones sint utiles, aliae vero perniciosiosae, scientifico exponere conantur ope evolutionis. Cum enim tota natura in vitae evolutionem tendat, illae actiones vere utiles et bonae sunt quae vitae expansionem et delectationem promovent in quolibet ordine physico, biologico, psychologico et sociali, seu quae recte ordinantur ad finem : praesentire vitae evolutionem ; perniciosae autem et malae sunt quae huic fini minus minusve obsistant.

Aliunde historice constat humanum genus constanter progredi in quolibet ordine, et praesertim altruismum, seu solidarietatis sensum, in dies praevalere. Hodie bonum privatum, et bonum commune adhuc saepe inter se pugnant et ideo solum quaedam relativa moralitas est possibilis, ex quadam compromissione inter egotismum et altruismum ; procedent autem evolutione homines conditionibus socialibus ita se adaptabunt ut inclinationes egoisticae perfecte subserviant bono communi. Qua evolutione et adaptatione peracta, quilibet sequendo inclinationes egotistas eo ipso promovebit bonum commune, et ita erit perfecta harmonia inter egotismum et altruismum. Quod fiet per sympathiam, ex qua felicitatem aut poenam aliorum sentimus sicut nostram ; et ita actiones altruisticae fient delectabiles. Et tunc moralitas erit absoluta, et vi perfectae solidarietatis homines maxime boni ac felices evadent.

Huic systemati speciatim opponi possunt plura :

1. Fundatur in falso conceptu mechanico universi, in quo nullus relinquiur locus libertati, nec proinde datur bonum et malum morale in vero et proprio sensu ; sed omnia sunt physice bona in quantum necessario concurrunt ad evolutionem vitae. In physico-mechanica evolutione omnes inclinationes sunt eiusdem valoris ; nihil est maioris vel minoris aestimationis, sed omnia non sunt nisi phenomena naturae.

2. Morale autem opponitur physico-mechanico et spontaneo-instinctivo. Morale scil. est id quod iustificatur coram ratione. Ergo morale ut morale non est id quod excitatur vel satiat instinctus aut appetitum felicitatis, vel expansionis vitae. Expansio vitae non semper bona est, sed quandoque insuutilis et crudelitatis plena. Aliam proinde oportet esse moralitatis normam.

3. Ut in praxi applicari valeret systema evolutionis, oporteret ut unusquisque cognosceret leges necessarias evolutionis vitae quae essent criterium moralitatis ; in specie a) ut statum definitum seu aequilibrii finalis quo humanitas est perventura cognosceret ; quod sane est satis complexum ; b) ut non daretur nisi unum modum agendi in realisationem illius status, aut saltem id quod inter diversa media esset melius semper cognosceretur ; c) ut ita vellet agere et attingere illum statum ex delectatione aut utilitate. Quae tria in vanum sperare possumus.

4. Cuicumque enim est ius examini subiiciendi, atque reiciendi (aut admittendi) istam conclusionem propter motivum, puta delectationem vel utilitatis. Et sic iam redimus ad aliud criterium aut voluptatis et egoismi, aut boni rationalis.

5. Hinc systema non tradit regulam institutionis morum et actionum, quae nequit legitimari experientia. Unde non habet basim empiricam, sed potius agnosticam : quod est contra ipsa principia systematis. Conciliari scil. egotismum et altruismum forsitan est utopia ; de facto egoismus apparet tam fortis nunc quam antea.

6. Nec sufficeret explicare valet quodmodo ex utilitate pervenimus ad ideam boni, cum inter utile et bonum sit maximum discrimen ; nec quodmodo abnegatio sui (ad subeundos effectus nocivos) tam alte efferatur, si effectus utiles et felix exitus sint causa ideae et conscientiae moralitatis ; nec cur obedientia vi extorta sit moralitatis minoris, cum tamen idem obtineatur effectus.

VI. Ad Utilitarismum et Evolutionismum reduci potest :

A. Ethica vitae memoris, ex Darwinismo et naturali monismo orta, quae omnibus anteponit vitae intensitatem et expansionem, seu vitam naturalem plene habitam. Contra :

1. principium « luctae pro vita » introduct in vita morali ; atque periculosam et illicitam apologiam instituit amoris sexualis. Quod omni culturae delicatiorit exquisitioni contradicit ; unde fit quod puritas, benignitas, et charitas minoris aestimentur ;

2. ipsa fundamenta ethicae evertit : loco liberae voluntatis ponit caecam tendentiam, loco conscientiae instinctum, loco debiti moralis necessitatem physiciam;

3. finis quem proponit, scil. plenitudo, vigor, et pulchritudo vitae physicae a multis infirmis aut debilioribus attingi nequit, ab aliis valde limitate attingi valet. Atque incerta et phantastica est plenior semper vita generis humani et adiiventus hominis superioris ;

4. negligit qualitatem vitae humanae quae constat oppositione spiritus et sensus. Considerat enim solam plenitudinemem vitae vegetativae et sensitivae, quod necessario ducit ad dominationem sensus, nec vere intelligit vitam spiritualem in propria sua indole et superioritate, quae nobilitatern obtinet a finibus quos prosequitur superioribus.

B. Ethica progressivae culturae seu progressismus, qui finem ultimum et bonum non praecise in felicitate terrena et utilitate privata aut communi, sed in cultura seu objectiva abundantia omnium bonorum humanorum ponit et in perfectione praesertim intellectuali ; aut in continuo progressu humanitatis versus culturam idealem. Progressismus duplici modo proponitur : a) alius est privatus, qui prodiit in schola Leibnizio-Wolffiana ex reactione contra merum eudaemonismum, apud Wolff (1679-1754), Fergusson (1724-1816), Ulrici (1806-1884), etc. Actiones sunt moraliter bonae aut malae prout hominis perfectionem tum in se tum in aliis aut promovent aut minuunt;

b) alius socialis: bonum est quidquid promovet progressum culturae generalis, aiunt, seu continuum progressum humanitatis. Ita multi pantheistae : Hegel, Schelling, Krause (1781-1832), Schleiermacher (1768-1834), Ahrens (1808-1874) ; — praesertim Wundt (1832-1920), Carus, Tiberghien (1819-1901), Windelband (1848-1915), Bergemann. Ita et aliquo sensu von Hartmann, secundum quem finis ultimus est liberatio absoluta a miseriis existentiae per quamdam sui annihilationem (IX, 2) ; sed finis intermedius est progressus culturae quo id cognoscatur.

Contra : 1) homo esset finis in se, aut humanitas ;

2. regula est vaga et indeterminata : quid enim est quod de facto confert ad perfectionem propriam ? Quid scil. sit perfectio determinari debet, et cultura hominis est quid indeterminatum. Unde est norma subiectiva et variabilis ; nec regula suprema ;

3. non valet pro omnibus : conceptus enim culturae ex una parte est nimis difficilis ; ex altera parte progressus culturae terrestris pro multis et in multis circumstantiis est impossibilis, v. g. pro infirmis, debilioribus, criminosis, qui tamen vitam secundum principia moralia regere debent ; — imo gentes quaedam possunt omnem culturam omnittere, et ideo moralitas apud eas non habebit sensum !

4. quodsi cultura esset finis, virtus necessario cresceret cum cultura.

C. Ethica sociologica etiam aliquo modo ad evolutionismum reducitur et dictamen moralia habet ut producta sub influxu medii socialis, ut dixerunt Levy-Bruhl et Durkheim. Volunt uni scientificae experientiae inniti factorum sociologicorum, quia non solum constat hominem nelle vivere in societate, sed etiam simul ideale exemplar sociale apparet, quod est regula secundum quam homo fiat aptus ad vivendum in societate pro vario medio sociali et adiunctis diversis locorum et temporum. Et hoc est tota vita moralis.

Contra : iudicia fundamentalia omnibus temporibus et locis sunt eadem ; non igitur subiiciuntur fluctuationibus diversarum societatum. Ex adverso, causae valde diversae, ut metus malorum, spes bonorum, opinio publicae, leges, haeriditas, educatio, etc. non possunt explicare originem earumdem idearum fundamentalium ³.

Speciatim 1) factum sociologicum qua tale non existit in concreto, sed est mera constructio mentalis, obtenta per abstractionem a pluribus factis individualibus in synthetico collectis secundum quandam conventionem. Unde ethica sociologica experientiae non innititur immediate, sed ad rationem recurrere necesse habet.

2. Non reddit rationem de valore speculativo seu theoretico moralitatis. Quia non apparet quodmodo ex factorum contingentium experientiis seu ex idearum associationibus mere experimentalibus, moralis obligatio absoluta oriri possit.

3. Nec valorem practum moralitatis fundare valet, quia nelle vivere in societate non est regula aut ratio morum suprema vel unica : exemplar ideale societatis, sicut ipsa societas, non habet rationem sui in se, nec est ratio essendi individuum. Et quidem :

a) Haec regula habet valorem mere relativum, quia individua obliga quoad sola officia socialia. Societas autem non est totum individui et individuum non habet totam rationem essendi in societate.

b) Nam nelle vivere est fundamentalis : individuum enim non vult vivere in societate nisi quia vult vivere, et quidem vivere ad suum ultimum finem seu ad suam perfectionem et completum bonum.

c) Societatis ultimum est pro individuis, et ideo non intelligitur quod conscientia individualis in moralitate, sive exclusive sive ultimat, obligetur societati.

D. Pragmatismus denique, qui docet ideale moralitatis experientia interna cognosci in conscientia collectiva, et non esse nisi functionem utilitatis quam procurat. Ita William James (1842-1910), Schiller, et alii.

Cui systemati opponi possunt quae utilitarismo opponuntur. Unde sicut utilitarismus est variabilis, ita in pragmatismo moralitas esset variabilis et mutabilis.

VII. Eudaemonismus rationalis fundatus fuit a Socrate (470-399), qui essentialia eius principia posuit ex quadam reactione tum in sophistis subiectivistas, tum in empiristas physicos. Ethica fundatur in cognitione universi rationali, quae ipsa tamen innititur in notitia naturae rerum, imprimis naturae humanae ac psychologiae. Ita ratio potest et debet regere hominem et sic felicem reddere.

Quod Plato (427-347) perficit, ostendendo felicitatem esse in assimilatione cum Deo Summo Bono per contemplationem Idearum aeternarum. Ad quam possumus pervenire per virtutes, quarum principales sunt sapientia, fortitudo, temperantia, iustitia, et religio.

Aristoteles (384-322) complevit. Ait oportere actus, ut sint boni, esse conformes rationi, ac insuper esse media quibus tendamus ad summum bonum, beatitudinem. Acquiiritur principaliter mediis virtutibus quibus omnes partes hominis subiiciuntur rationi ; etiam aliquatenus bonis temporalibus in quadam mensura possessis, quia sunt conditio aut conveniens dispositio ut felicitas possit esse plena. Sic praeparatur homo ad contemplationem sapientiae qua assimilatur Deo. Haec est felicitas qualis ab homine attingi potest. Est bonum intelligibile, quod communi conatu in societate est pro omnibus prosequendum et ita attingendum.

Quod systema Albertus M. et S. Thomas, Platonem et Aristotelem coniungentes, sub influxu luminis fidei christianae perfecerunt et ad ultimas consequentias deduxerunt. Speciatim

1. fundamentum moralitatis et obligationis firmius stabiliunt, ethicam religando metaphysicae, et ostendunt ordinem rerum et rationem humanam non esse nisi realisationem ipsius rationis rationis aeternae sapientiae divinae, seu legis aeternae ;

2. non limitant felicitatem, sicut Aristoteles, ad vitam praesentem, in qua, experientia teste, hominibus etiam ex recta intentione et iuxta regulam rationis agentibus plena felicitas non semper est possibilis ; imo sine interruptionis nec complecti ipsis sapientibus et perfectis. Unde felicitas erit plena in vita futura ;

3. eminentiam contemplationis eamque esse perfectionem naturae humanae manifestant ex eo quod nos coniungit nostro principio, utpote contemplatio ipsius divinae essentiae et veritatis infinitae, quae non possessus non satiari ;

4. denique animadvertunt : summum bonum seu felicitatem quaerere oportet non propter delectationem et voluptatem sed ob perfectionem naturae humanae ; nec principaliter intendere ipsam possessionem veritatis infinitae sed magis ipsam veritatem infinitam possessam.

VIII. Formalismus seu Rationalismus purus prius prodiit in Graecia ex quadam reactione ad Socratis intellectualismum : in schola cynica scil. cuius auctor est Antisthenes Atheniensis (444-369) et ad quam pertinent Diogenes (414-324), Crates, Menippas. Floruit praesertim in schola stoica Zenonis (342-270), qui fuit Cratis discipulus, cui adhaeserunt multi ex Graecia: Cleanthes, Chrysippus, Antipater, Pahoetius, Dardanus, Posidonius ; et Romani : Persius Flaccus, Seneca, Epictetus, Marcus Aurelius.

Bonum et virtus sunt concipieda sine ulla relatione ad delectationem et felicitatem ; consistunt in solo conatu voluntatis. Unde a conventionibus et cultura abstrahendum, et iuxta naturam vivendum, rationalem scil., i. e. secundum rationem.

Nomine autem naturae intelligebant stoici non solum naturam humanam individuum sed et naturam universam totius mundi, quam participat homo. Natura hominis individua est solum pars naturae universae bene ordinatae ; ergo congruenter ad naturam vivendo, consentimus naturae universae seu rationi et spiritui universali qui totum mundum ordinat ut omnia eveniant fatali necessitate. Ne autem audiendo rationem et spiritum, cogites principium immateriale : omnia enim sunt corpora, etiam spiritus, imo et Deus ; et materia intelligens ex qua constant, non est iners sed dynamica, quia vis est ipsis intrinseca quae dicitur : intelligens anima mundi.

Huic conceptioni materialisticae opponi potest : a) nullum in tali systemate relinquitur locus libero arbitrio, sed omnia ineluctabili fato peragi, ac proinde non esse locum moralitati ; b) si una sit ratio intelligens universi, moralitas erit impersonalis, quod contradicit experientiae : ita lex moralis, ius, et status civilis pro omnibus deberent esse eadem.

Stoicismum, materialismum excluso, aliquealiter secuti sunt Reid (1710-1796), et praesertim Kant (1724-1804), cuius systema supra longius fuit expositum, n. 132. Ipsius plures quoad substantiam secuti sunt, inter quos notari potest Renouvier (1815-1903).

Admittit et iste imperativam categoricum et iudicia synthetica a priori quae exprimunt normas ideales meliores et exinde obligatorias, quarum vim obligatoriam ex humana ratione abstracta et universali repetit. In duobus a Kant recedit :

a) ait etiam ad facta esse respiciendum et speciatim ad historiam generis humani, quod est genus lapsum, cui proinde principia sunt adaptanda et lex idealis in tota sua puritate imponi nequit, quamvis ad istam puritatem lento progressu sit tendendum;

b) consequenter non reprobat eos qui non ex solo motivo officii, sed etiam intuitu felicitatis honeste agunt.

Formalismum, speciatim sub forma Stoica aut Kantiana, sufficienter expositum fuit et confutatum, supra n. 132-133.

IX. Immensum influxum exercuit Kant, et plura eius principia vim exserunt in universam philosophiam modernam. Iamvero ex influxu philosophiae kantianae orta sunt plura systemata.

1. Ex una parte : Idealismus transcendentalis seu absolutus e principiis kantianis logice natus est, qui devenit in Pantheismum. Fichte (1762-1814) profitetur monismum pantheisticum et idealismum ethicum ; absolution ego quod non est ens sed actio quae se cogitat et realisat, ego purum. Hinc principium : age secundum tuam destinationem. Destinatio autem non est individualis sed impersonalis : subiice te Toti, fini communitatis. Ita ut in ego experimeentali magis redeas ad ego purum.

Similia fere habet Schelling (1785-1854) : a Fichte quoad doctrinam procedit, proponens systema seu principium identitatis inter obiectum et subiectum, realitatem et idealitatem, materiam et spiritum in unitate absolutum seu absolutae rationis. Hinc virtus moralis est iugis tendentia ab absoluto seu progressiva unio cum absoluta ratione.

Hegel (1770-1831) autem evolvens principium identitatis dialecticetenet panlogismum, et ait moralitatem consistere in subiectione individui seu spiritus subiectivi ad spiritum obiectivum seu rationem supraindividalem generis cuius Status est expressio et forma: ita ut individuum resorbebatur in Statu.

De huius systematis dicto est supra, n. 137, C.

2. Ex altera parte quidam ex kantianis discipulis in Pessimismum lapsi sunt. Secundum ipsos numenon est naturae volitivae et liberae ⁴; quia omnes res in se sunt tendentia, conatus aut voluntas vivendi. Est una voluntas absoluta et inconscia, quae se manifestat in phenomenon fatabilem et limitatur in voluntatibus individuealibus.

Voluntas autem est malum, quia omne desiderium, omnis conatus importat dolorem. Tendit enim ad felicitatem et delectationem ut finem, et tamen obiecti desiderati possessio illam non procurat. Felicitas positiva obtineri nequit. Quia igitur voluntas est ipsum malum, est agendum contra ipsam in suis effectibus et in se ipsa :

a) in suis effectibus. Miseriae huius vitae sunt mitigandae per quemdam compassionis affectum erga alios. Hinc solae bonae actiones sunt quae ex affectu compassionis et sine ullo motivo egoistico deserviunt bono communi et minuunt aliorum miseriam ;

b) in se ipsa. Cum miseriae cessatio obtineri nequeat, remanet unum remedium : annihilatio sui et suae voluntatis. Non per suicidum, quod tantum supprimit vitam, sed non supprimit voluntatem vitae ; sed per renuntiationem cuicumque desiderio et abdicationem omnis voluntatis. Quod fit per castitatem perfectam quae impeditur propagatio mali, et per ascetismum seu fugam delectationis et tendentiam ad sui annihilationem, usque ad renuntiationem extinctionemque ipsius voluntatis vivendi et ingressus in nirvana Buddhismum. Ita Schopenhauer (1788-1860), sed discipulis eius, von Hartmann (1842-1906) impossibile reputat renuntiationem voluntati vivendi, et ideo futurum dicit suicidium collectivum cosmicum, quo viribus omnibus voluntatum unitis, universum rediret in noctem inconscientiae.

Systema a) supponit falsa principia philosophiae kantianae, evolutionis materialisticae, et pantheismi ;

b) meras hypotheses ponit aut contradictiones, v. g. omnem conatum esse manifestationem voluntatis absolutae, hanc esse inconsciam simul et liberam, inconsciam esse et tendere ad finem, conatum esse a voluntate libera et esse fatalem, finem omnis conatus non esse nisi delectationem et felicitatem, ac felicitatem non posse attingi ;

c) absque necessitate concludit ad altruismum, cum aeque posset ducere ad epicureismum et utilitarisum egoisticum ².

Quod vidit Nietzsche (1844-1900) qui professus est Antipessimismum sensualisticum, simul et Pessimismum. Duo, inquit, sunt hominum genera : priores, eminentes, docti, superiores, qui dicuntur supra-humani (uebermensch), nulla lege ligantur et suas propensiones libere sequi possunt, quaecumque sint. Bonum pro iis est omne quod ducit ad perfectam evolutionem suae activitatis. Sunt enim manifestatio voluntatis absolutae, quae non est malum, sed essentialis vis cosmica quae in supra-humanis ample debet evolvi. Posteriores seu inculti inclinationes et passiones refrenare debent, ut humiliter prioribus serviant; egent ipsi regulis moralitatis scil. altruisticis, sicut tradit pessimismus. Quod sicut de individuis, ita et de gentibus valet. Unde duplex datur ethica diversa : una « dominorum » et fortiorum, altera « servorum » et infirmorum.

Summa theologiae moralis I. — 48 3) Ex quadam reactione contra Kant et eius systema aprioristicum, nata est schola historica ad quam pertinent Stahl (1802-1861), v. Savigny (1779-1861), v. Ihering (1818-1892), etc., et sociologica in Durkheim. Contra principia immutabilia et universalia a priori statuta obiiciunt variationes et modificationes valde notabiles ethicae. Doctrina pure rationalis et a priori non potest contingentibus applicari nisi adaptando principia, ad quod etiam interrogandae inductiones psychologicae et historicae atque experientia vitae. Sed isti reticunt omnia principia rationalia et recurrunt ad solam experientiam. Et sic redimus ad positivissum moralem, de quo n. 122.