Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

S. Th. I-II, q. 19.

162. Principium I. Bonitas et malitia actus interioris proprie et per se pendet a suo obiecto. Nam bonum et malum morale sunt per se et proprie differentiae actus voluntatis ut moralis, sicut veritas et falsitas differentiae sunt rationis, quia bonum per se pertinet ad voluntatem sicut verum ad rationem. Unde voluntas moraliter bona et mala differunt secundum speciem moralem. Sed actus proprie et per se speciem moralem habet ex obiecto a ratione proposito, ut probatum fuit. Ergo bonitas et malitia in actibus voluntatis proprie et per se dependent ab obiecto.

163. Principium II. Bonitas et malitia actus interioris dependent a solo obiecto.

Ita S. Thomas, quem sic fere declarat P. Lehu, Phil. Mor. et Soc. I, n. 182 : « Sensus non est circumstantias et finem omnino impertinentes esse ad moralitatem actus interiorum — quod esset omnino falsum... (nam circumstantiae intensitatis vel durationis valent ad augmentum bonitatis et malitiae, q. 20, a. 4)... Sic igitur debet intellegi...: Actus interior nonnisi ab obiecto i. e. a volito moralitatem recipit immediate, et in hoc differt actus interior tum ab actu exteriori, tum ab actu humano in sua integritate spectato, qui suam moralitatem recipiunt ab obiecto, circumstantiis et fine, tamquam a tribus fontibus disparatis independentibus ; unde dari potest actus exterior bonus ex obiecto et malus ex circumstantiis vel fine. Non vero dari potest actus interior bonus ex obiecto et malus ex circumstantiis ; « supposito quod voluntas sit boni, nulla circumstantia potest eam facere malam » (q. 19, a. 2, ad 2)... Nam, cum « dicitur quod aliquis vult aliquid bonum quando non debet vel ubi non debet, potest intelligi dupliciter. Uno modo, ita quod ista circumstantia referatur ad volitum. Et sic voluntas non est boni ; quia velle facere aliquid quando non debet fieri, non est velle bonum. Alio modo, ita quod referatur ad actum volendi ; et sic impossibile est quod aliquis vult bonum quando non debet, quia semper homo debet velle bonum ; nisi forte per accidens in quantum aliquis, volendo hoc bonum, impediret ne tunc velit aliquid bonum debitum. Et tunc non incidit malum ex eo quod aliquis vult illud bonum ; sed ex eo quod non vult aliud bonum. Et similiter dicendum est de aliis circumstantiis ».

Circumstantia igitur mala malum faciet volitum, i. e. obiectum voluntatis, et nonnisi mediante obiecto malum reddet actum interiorem, quod non contingit in actu exteriori. Ideo asserimus : moralitatem actus eliciti pendere a solo obiecto immediate.

Probatur: Principium in unoquoque genere est aliquid unum et simplex. Atqui principium bonitatis et malitiae omnium humanorum actuum est ex actu voluntatis, et iste per se bonitatem habet ex obiecto, ut dictum est n° praec. Ergo bonitas et malitia voluntatis secundum solum obiectum attenditur et non ex accidentibus circumstantiis¹.

Quia igitur finis est obiectum voluntatis, in actibus voluntatis non differt bonitas quae est ex obiecto a bonitate quae est ex fine, nisi per accidens si contingat quod finis dependeat ex fine et voluntas ex voluntate (a. 2, ad 1), v. g. si quis uno actu vult medicinam ad sanitatem et sanitatem ad bonum reipublicae, vel si duplici actu vult adulterium quia vult furtum.

164. Corollarium I. — Bonitas et malitia actus interioris, quia pendet a suo obiecto, ideo pendet etiam ab illis a quibus pendet bonitas obiecti :

1. A ratione, quia obiectum voluntati proponitur per rationem quae illud apprehendit ut bonum proportionatum voluntati, unde ratio proponens est mensura bonitatis voluntatis.

2. A lege aeterna : omnis enim effectus plus dependet a causa prima quam a causa secunda, quae non agit nisi per virtutem causae primae. Sed quod ratio humana nobis ostendat quid sit bonum et ita sit regula nostrae voluntatis, habet ex lege aeterna seu ratione divina cuius est participatio in mente creata. Ergo multo magis dependet bonitas voluntatis a lege aeterna quam a ratione humana.

Hinc duplex distinguitur regula actuum humanorum : prima, fundamentalis et extrinseca, scil. ratio divina qua Deus ab aeterno in essentia sua contemplatur ordinem a creaturis servandum, scil. relationes essentiales naturarum tum ad Deum ipsarum finem, tum ad se invicem ; — et secundaria, relativa et intrinseca, scil. ratio humana practica quotenus hunc ordinem servandum dictat. Prima regula est obiectiva et omnino remota ; altera est duplex : ratio enim spectari potest

a) obiective quatenus est communis omnibus hominibus, et est habituale lumen quod natum est dictare modo universali quinam actus in genere sint boni, quinam mali (v. g. bonum est laudare Deum, malum fornicari), et quidem natum est idem dictare in omnibus et generatim idem dictat : sic est lex vel legis cognitio ;

b) subiective spectari potest quatenus est unicuique propria, et est actus quo aliquis de particulari iudicat talem actum in individuo hic et nunc ponendum esse legi conformem vel difformem : est applicatio legis ad actus particulares, quae vocatur conscientia et saepe variat in variis hominibus.

Ratio obiective spectata, licet sit regula propinquior quam lex aeterna, est tamen magis remota relate ad conscientiam quae regula omnino proxima et immediata est.

165. Corollarium II. — Bonitas et malitia actus interioris, quia pendet a fine suo bono, ideo pendet ab omnibus a quibus pendet bonitas finis, scil. a fine ultimo et a voluntate divina.

Probatur: Quod est primum in unoquoque genere est mensura aliorum illius generis. Atqui finis ultimus voluntatis humanae quem primo intendere debet est Summum Bonum, quod primo et per se est proprium obiectum voluntatis divinae. Ergo ut voluntas humana sit recta seu mensurae conformis, debet (saltem implicite) tendere ad Summum Bonum et sic esse conformem divinae voluntati.

166. De modo quo conformari voluntas nostra debet voluntati divinae. — Voluntas nostra conformari potest divinae voluntati, tum negative non contradicendo ipsi, tum positive idem volendo ac ipsa ; porro triplex distinguitur obiectum volitum : volitum materiale seu id quod volumus v. g. vitam patris ; — volitum formale seu ratio, finis, motivum ob quod volumus, et quidem particulare seu proximum v. g. quia pater bonus, familiae necessarius ; — volitum formale seu motivum ultimum et universale i. e. gloria Dei.

Iamvero 1° tenemur in omnibus voluntati divinae conformari negative, i. e. nunquam possumus quae Deus vult improbare (aut contra murmurari), quia est dominus supremus qui omnia disponit sapienter ; — 2° tenemur ipsi conformari positive in volito formali ultimo, nam Deus omnia vult propter se et suam gloriam, ad quod voluntas humana omnes actus saltem implicite debet referre (n° 159, 2°), uti facimus quando tendimus ad bonum sub ratione boni (a. 10, ad 1) ; — 3° generatim non tenemur ipsi conformari positive in volito materiali et formali proximo : eadem enim res sub diverso respectu potest esse bona vel mala, v. g. mors latronis considerata a iudice vel ab uxore ; sed Deus considerat res sub rationibus universalibus i. e. in ordine ad bonum commune et ad suam gloriam (v. g. damnationem, mortem, morbum, famem patris), homo privatus autem non tenetur ad hoc attendere sed potest res considerare sub rationibus particularibus (i. e. in ordine ad bonum particulare) sub quibus possunt esse malae ; ergo potest velle opposita ac Deus, v. g. vitam patris morituri, sed sub diversa ratione. Et tamen non adest oppositio voluntatum, quia diversa volumusus sed non secundum eamdem rationem (ad 3) ; — 4° tenemur ipsi conformari in volito materiali, si Deus aliquando aliquid praecipiat vel prohibeat, quia tunc Deus vult nos illud velle, i. e. vult obligare ad hoc volendum.

Hinc a) non debemus positive velle virginitatem vel alia quae Deus tantum consulit, sed sufficit negative quod illa tamquam bona reputemus et non improbemus ; — b) non possumus velle quae Deus tantum permittit v. g. peccata, sed possumus velle eorum permissionem, et tenemur illam non improbare ; — c) possumus voluntatem nostram etiam in volito materiali conformari voluntati divinae quae est rectissima, dummodo id velimus propter eamdem rationem, imo optime ex meliore motivo sic agimus ; — d) Deus multa vult voluntate antecedente et conditionata vel voluntate praeceptiva (v. g. salutem damnandi, vitam patris morituri), quae tamen non vult voluntate consequenti aut efficaci, imo sic vult oppositum. Hinc aliquando tenemur velle oppositum ac illud quod Deus vult voluntate efficaci, imo tenemur ad id obtinendum conari, quia Deus vult nos illud velle et procurare ; posito tamen facto tenemur voluntati Dei non contradicere nec eam improbare.

167. Animadversio. — Duplici modo conformari possumus voluntati divinae : secundum rationem causae finalis, volendo

Summa Theologiae Moralis I — 11 sub eadem ratione boni divini, et secundum rationem causae efficientis, volendo id quod Deus vult nos velle. « Quantum ad utrumque aliquo modo voluntas humana conformatur voluntati divinae : quia secundum quod conformatur voluntati divinae in communi ratione (formaliter) voliti, conformatur ei in fine ultimo ; secundum quod non conformatur ei in volito materialiter, conformatur ei secundum rationem causae efficientis ; quia hanc propriam inclinationem... vel apprehensionem particularius huius rei habet res a Deo sicut a causa effectiva » (a. 10).