Summa Theologiae Moralis, vol. I: De Principiis

De Qualitate et Extensione Obligationis legis irritantis.

352. Lex irritans ea est quae actum aliquem reddit invalidum vel nullum. Ad eam reducuntur, tamquam species ad genus, lex inhabilitans, quae decernit personam aliquam esse inhabilem ad hunc vel illum actum ; unde irritatio directe actum respicit, et inhabilitas directe personam spectat ; in praxi tamen et moraliter loquendo ambo ad idem redeunt, quia actus semper fit invalidus sive immediate sive mediate.

Differt lex irritans a) a lege prohibente, quia haec actum prohibitum reddit illicitudin non invalidum ; unde distinguuntur lex mere prohibens (v. g. impedimentum impediens matrimonii), lex mere irritans quae actum solummodo irritat et non prohibet (uti fieri potest si superior votum religiosum irritat, et lex simul prohibens et irritans (v. g. impedimentum dirimens matrimonium) ;

b) a lege poenali stricte dicta, quia haec propter culpam statuit poenam ; unde distinguuntur lex irritans poenalis quae irritat in poenam delicti (v. g. olim ordinatus sine certo titulo, et adhuc hodie beneficiatus omittens officium invaide percipit fructus), et lex irritans directiva quae irritat ob bonum commune (v. g. matrimonium clandestinum) vel ob tutelam quarumdam personarum (v. g. professio religiosa ante annum 16, promissio metu extorta, alienatio bonorum ecclesiae absque consensu capituli) : tunc irritatio est poena improprie dicta ;

c) a lege permittente quae actum non agnoscit aut ab aliis neglegi sinit, vel a simplici absentia legis qua actus in foro externo non protegitur (irritatio improprie dicta).

Porro sicut lex poenalis, ita lex irritans habet effectus ipso facto, vel sententia iudicis : aliquando enim ipsa lege seu iure actus plenissime irritatur uti fit pro impedimentis matrimonii, et pro simoniaca collatione beneficii (can. 729) ; — aliquando lege irritatur ita ut ad plenum effectum requiratur sententia iudicis declaratoria, v.g. electio facta si plures quam tertia pars electorum non fuerint legitime convocati (can. 162, § 3), renuntiatio ex metu gravi iniuste incusso, dolo aut errore substantiali vel simoniae facta (can. 185) ; cfr. etiam can. 1679, 2238 : quo casu vis sententiae retrotrahitur ad momentum quo actus factus est et iste ab initio est nullus (can. 1679-1682) ; — aliquando lege non irritatur, sed sententia iudicis decretoria seu annullatoria, quia lex statuit actum invalidari posse auctoritate competenti, aut rescindi, uti actus ex gravi metu vel dolo procedentes (can. 103 § 2, 104, 153, 162 § 2, 1317 § 2, 1684 § I, 1689) : tunc invaliditas est a momento sententiae.

Sententia iudicis ac consequenter annullatio impediri potest mediis licitis, imo actus manet validus, etiamsi sententia mediis illicitis impediatur ; quod si mediis iniustis fiat, potest oriri obligatio reparandi damnum.

353. Principia. I. Lex irritans obligat iudices ad habendum actum ut invalidum vel ad invalidandum; alios, non ad omittendum actum, sed ad eum habendum ut invalidum seu ad non insistendum actui invalido.

II. Lex irritans poenalis in culpam lata non obligat nec effectum habet si culpa desit : fundatur enim in praesumptione facti particularis ; unde ignorantia invincibilis ab illa excusat, quia poena statuta est ob culpam et illam supponit. Ita si beneficiatus ex oblivione inculpabili omittat v. g. vesperas officii et completorium, facit fructus suos.

III. Lex irritans quae etiam est directiva obligat semper et effectum habet etiamsi desit culpa vel si lex ignoretur : fundatur in praesumptione periculi communis, et causa annullationis subsistit etiam in casu ignorantiae, scil. bonum commune. Hinc canon 16, § 1 : « Nulla ignorantia legum irritantium aut inhabilitantium ab eisdem excusat, nisi aliud expresse dicatur ».

Per accidens tamen cessat obligatio

a) propter communem necessitatem : sic impedimentum clandestinitatis cessat, si adiri nequeant parochus vel Ordinarius vel sacerdos delegatus qui matrimonio assistat, et praevideatur eam rerum condicionem esse per mensem duraturam (can. 1098) ;

b) etiam propter privatam necessitatem in casu urgentiori, si Ecclesia dispensare cognoscatur (vel praesumi possit), uti fit pro fere omnibus impedimentis iuris ecclesiastici, tum urgente mortis periculo, tum si ominbus ad nuptias paratis, matrimonium sine probabili gravis mali periculo differri nequeat (can. 1043-1045 ; 1098).

354. Animadversiones. — 1) De legibus irritantibus notetur can. 11 : « Irritantes aut inhabilitantes eae tantum leges habendae sunt, quibus aut actum esse nullum aut inhabilem esse personam expresse vel aequivalenter (i. e. verbis aequiparantis, v. g. praecipiendo formam necessariam actus aut conditiones substantiales) statuitur ».

2. Hinc irritatio per se non praesumitur adnexa legi prohibenti, sed per se et certo est probanda. Unde can. 15 : « Leges, etiam irritantes et inhabilitantes, in dubio iuris (fundato et rationabili) non urgent ».

3. E contra ut lex irritans simul sit prohibens, requiritur expressa declaratio, nisi actus in se turpis sit aut aliunde illicitus.